Siarhiej Chareŭski. Čałaviek — skulptar

---

 

Čałaviek — skulptar

Hutarka z ajcom Janam Šutkievičam

 

Pamiataju adnu kaladnuju noč. Sa svaimi rodnymi j siabrami my pajšli ŭ biełaruski kaścioł Śviatoha Bartalameja, što ŭ Vilni, na Zareččy. Heta była pieršaja kaladnaja imša ŭ im, pieršaja paśla 1946 hodu, kali ŭ apošni raz tut słužyŭ ksiondz Adam Stankievič — pierad svajoj vysyłkaju ŭ Rasieju, adkul, z HUŁAHu, jon užo nie viarnuŭsia. Z taho času kaścioł byŭ zamknuty j zakinuty. I voś u Vilni znoŭ biełaruskija Kalady — u svaim kaściole...

Tuskna śviaciła para lampak biez abažuraŭ, jany źvisali prosta na dratach. Aŭtar, vialiki kavałach dychty, zaciahnuty drapiroŭkami, aśviatlała kolki śviečak. Padłoha prałamanaja, zakidanaja starym linaleŭmam. Stoli niama naohuł. Ścieny ŭ ryštavańniach. Chałodna j niaŭtulna. Kupka ludziej ščylna pastała la samaj katedry, ź jakoj pramaŭlaŭ ksiondz, ajciec Jan. Jon vitaŭ tych, chto pryjšoŭ na biełaruskuju jmšu mienavita siudy. Bo j Chrystos naradziŭsia ŭ biednym ubohim chlavie, a nie ŭ pałacy. I pieršyja pryjšli da jaho prostyja pastuchi. Jašče ksiondz zhadvaŭ vysakarodny ŭčynak arcbiskupa Paryža, jaki, jedučy ŭ katedru na śviatočnuju kaladnuju liturhiju, pabačyŭ mnostva ahnioŭ pad paryskimi mastami. Jon prypyniŭsia j pajšoŭ pad most, dzie sotni biedakoŭ na svoj ład rychtavalisia da Božaha Naradžeńnia. I zastaŭsia tam ź imi. U žabrakoŭ było nievierahodnaje zachapleńnie, pakul palicyja źbivałasia z noh, šukajučy prymasa Francyi... A jašče ajciec Jan zhadaŭ biadotnuju Biełaruś, pakinutuju j razhublenuju, u jakoj nie staje voli, kab stać na nohi, i honaru, kab być saboju...

A nieŭzabavie adbyłosia i ŭračystaje adkryćcio kaściołu Śviatoha Bartalameja. Było bahata narodu, biskup, arcybiskup. Šmatlikija i ŭračystyja vitańni biełarusam, što atrymali, narešcie, svaju śviatyniu, praz paŭstahodździa čakańnia... Kaścioł mieŭ užo zusim inšy vyhlad. Tut usio było choraša j čysta. Ścipła, ale hustoŭna. Źziała biellu naviutkaja stol, pieralivałasia tolki pakładzienaja padłoha. Ajciec Jan Šutkievič nie chavaŭ svajho zadavalnieńnia. Z aptymizmam zaklikaŭ biełarusaŭ malicca ŭ rodnaj movie...

Ajciec Jan dobra viadomy ŭ Biełarusi. Adnaho razu, zusim vypadkova, zabłukaŭšy ŭ biełaruskich darohach, ja zavitaŭ u maleńkuju lasnuju viosačku Ihnaciški, pad Łyntupami.

Tut, prosta siarod vioski, staić vialiki kryž z prymacavanaj da jaho šklanoj kapličkaju Dzievy Maryi. Štoviečar, uvieś travień i ŭvieś červień źbirajucca pad im ludzi, klenčać, molacca j śpiavajuć. Pajšoŭšy praź les na śpieŭ, ja akazaŭsia na skryžavańni viaskovych vułak, dzie pad tym kryžam sabrałasia ŭsio tutejšaje žycharstva ad starych da małych. Sčakaŭšy kanca śpievu, razhavaryŭsia z tutejšymi kabietami. Spytaŭsia, kali byŭ pastaŭleny hety pryhožy kryž. I imia ajca Jana Šutkieviča ŭspłyło amal adrazu... Navypieradki, choram jany zahavaryli. Maŭlaŭ, hety kryž zahadaŭ im pastavić jon. Jašče za savietami. Kazaŭ, kab nie bajalisia, trymalisia svajho.

«Jon ŭ nas słužyŭ u Łyntupach, jon i ŭ Miensku katedru adstroiŭ. Ajciec Jan Šutkievič. U nas byŭ, paśla ŭ Pastavach hod byŭ. U nas kaścioł adnaviŭ, u siaredzinie krasatu zrabiŭ. Tady pajechaŭ. Jon jak skulptar, taki čałaviek. Umieje rabić. Nam hetuju skulpturu pryviez. Tady ŭ Miensk pajechaŭ, tam restaŭracyju zrabiŭ. Tam ciapier pryhoža. A ŭ Pastavach jaki kaścioł byŭ, voj!... Aby-jaki... Tam ža ŭsio z čyrvonaje cehły. I tam jon usio zrabiŭ. Adkrasiŭ, adrabiŭ i pajechaŭ... Jon i zahadaŭ nam pastavić hety kryž».

Pasłuchaŭšy kabietaŭ, ja ŭjaviŭ sabie vołata, jaki varočaje ludzkimi losami j ciažkim bieramiem ziamnych kłopataŭ. Ale heta ŭsio praŭda. Mienavita Jan Šutkievič niejkim dzivam za časoŭ SSSR zdoleŭ paadčyniać paŭtuzina kaściołaŭ na Viciebščynie j Mienščynie. Ale najpierš jon prasłaviŭsia adnaŭleńniem mienskaha katedralnaha saboru. A heta aznačała vyratavańnie nia tolki dušaŭ, ale i ŭnikalnych pomnikaŭ našaje staraśvieččyny. Mocna zapała mnie ŭ pamiać sialanskaje paraŭnańnie ksiandza sa skulptaram. Pra toje, što ŭ Biełarusi jaho pomniać dabrom, ja skazaŭ ajcu Janu pa pryjeździe ŭ Vilniu.

-- Tak, tak. I ŭ Pastavach, i ŭ Łyntupach, i ŭ Kamajach, i ŭ Miensku. — Zhadaŭ jon i praciahvaŭ. — Tam druhija ludzi. Jany tam biednyja materyjalna, ale vielmi bahatyja duchoŭna. Sercami bahatyja! Ja chacieŭ by pajechać u Ihnaciški. Heta tam byŭ pieršy kryž. My jaho pastavili jašče pry kamunie. My ni ŭ koha nie pytalisia. Vioska maleńkaja. Pastavili — i ŭsio! Pastavili, nam ničoha nichto nie skazaŭ. I hetak abyšłosia. A paśla ŭžo zrabili kapličku. I kapličku za mohiłkami pakryli. A paśla pajšli kaścioły raści, jak hryby pa daždžu: Pastavy, Łučaj, Daniłovičy, Śvir... Heta ŭsio ja adčyniaŭ. U Zadzieŭji ja taksama adčyniaŭ. I hetak dalej, hetak dalej. Maja apošniaja była katedra. Ja vielmi zamučyŭsia... Chacieŭ by ŭžo adpačyć u svajoj chacie. Ale j hetaja chata mianie nia hreje. Tam čatyry pakoi. Ale zimoju žyvu ŭ adnym, bo nie mahu ŭsio abahreć. Mnie na benzyn paroju nie chapaje... Jak budziecie tam... Ja ab ich dumaju amal kožny dzień. Jany vielmi dobryja. Jany vielmi dapamahli. Z tym ramontam kaściołu. Kab nie jany... Boža! Ja nia viedaju, što było b...

Ajciec Jan nie ŭdavaŭsia ŭ apovied pra toje, jak i što jamu tam pieraškadžała, jakich vysiłkaŭ kaštavała toje adnaŭleńnie. Naprykład, adzin teatraznaŭca ź Miensku raspaviadaŭ mnie, što jamu daviałosia skraści z rekvizytu Kupałaŭskaha teatru sapraŭdny pastaŭski kaścielny zvon dy zavieści ajcu Šutkieviču. Toj hrech byŭ adpuščany. A staraśviecki zvon ciapier na svaim miescy. I stajać dasiońnia, śvieciacca charastvom bažnicy. Jak ža Vy heta zrabili?

— Nu, zrabiŭ. Tam rabili freski žyvapiscy ź Zimniaha pałacu, ź Pieciarburhu! I ŭ Pastavach jany rabili freski. U Łyntupach ludzi majuć ciapier toje, što zasłužyli. U Pastavach inšyja ludzi... Aproč siamji Barysa ŭ Ihnaciškach, tam vielmi ciažkija ludzi. Ale ja dumaŭ, što pierarablu ich pa-svojmu. Ale ŭsiaho nie abdymieš, usio nia zrobiš. Žyćcio karotkaje. Łučaj uratavaŭ, hety kaścioł Ahinskich, Śviatoha Tadevuša. Tam rabili tyja ž žyvapiscy, što rabili ŭ Niaśvižy, dla Radziviłaŭ...

I praŭda, adnoŭlenyja śviatyni buduć radavać nas. Ale najbolšy čyn ajca Jana – adnaŭleńnie Katedralnaha saboru ŭ Miensku, dzie da taho 50 hadoŭ mieścilisia spartovyja zali. Moža pamiatajecie tuju haniebnuju vałtuźniu pamiž dziudaistami dy viernikami, pieravažna žančynami, jakija prasili viarnuć śviatyniu. Siem tydniaŭ tady ajciec Šutkievič štodnia ładziŭ šeści vakoł kaściołu sa śpievami j malitvami... Paśla toj kryž, jaki nieśli vierniki, byŭ pastaŭleny nad śviatyniaju. I pačałosia adnaŭleńnie. Ajciec Jan zhadvaje heta:

— U Miensku my adbudoŭvali katedru. Heta było piekła na ziamli. Ja tam byŭ pieršy dekan i pieršy probašč. A ciapier tam u Miensku jak vada ŭ stupie toŭčycca... Da mianie jšła moładź z universytetu, z medinstytutu, z kaservatoryi. Adusiul!

Ja paprasiŭ ajca Jana raspavieści pra toje, jak jamu słužycca ciapier u Vilni. Bo praminuła ŭžo bolš za dva hady. I ciapier kaścioł Bartalameja ŭžo musiŭ stać apiryščam biełaruščyny...

— Ja pryjechaŭ u Vilniu, kab słužyć biełarusam. Ale biełarusaŭ u mianie niama. Čałaviek šeść u niadzielu na imšy byvaje. Na biełaruskaj imšy. Voś i ŭsio. Ja dumaju źjechać. U Miensk ci ŭ Maskvu. I hety status biełaruskaha kaściołu budzie zhubleny. Pryciahnuŭ vo entuzijazmam, ale dalej ciahnuć nie mahu. Biełarusam heta niepatrebna. Voś i ŭsio takoje majo žyćcio».

Ja byŭ uražany hetkimi słovami. Ajciec Jan aburana raspaviadaŭ, jak adzin śviedamy biełarus daje dziciaci lit i adpraŭlaje jaho ŭ kaścioł, a sam za vuhłom siadzić u bary i prapivaje za hety čas usie 50 litaŭ. U vyniku kaścioł biedny i nia maje biełaruskaje supołki, jakaja b zdolnaja była padtrymlivać svaju bažnicu ci choć by źbirać dastatkovuju kolkaść viernikaŭ na biełaruskija słužby. Zaŭvažu, što śviedamych biełarusaŭ-katalikoŭ u Vilni dastatkova...

Dobra pamiataju, niejak uletku, jašče jak nia byŭ toj kaścioł vyzvaleny ad skulpturnych majsterniaŭ, ja naŭhad zavitaŭ u jahony dvoryk razam z Adamam Hlobusam. Nas sustreli huki biełaruskaje malitvy... Dvor byŭ poŭny ludziej. A zusim pobač, poruč z nami, stajali dźvie čyściutka ŭbranyja dziaŭčynki-murynki ź vialikimi biełymi bantami. I navat jany staranna vyvodzili: «Maci łaskavaja, malisia za nas...» Ajciec Jan:

— Chaciełasia b, kab biełarusy dapamahli našamu kaściołu... Ale im toje nia rupić. Škoła tut biełaruskaja jość. Pytajusia: «Saša, možaš pa-biełarusku? Piecia ŭmieješ? Nataša ŭmieješ?.. Skažy: «Ojča naš... «Ojča-naš-jaki-ŭ-niebie-śvieńci-pšydź-krulestvo-tvoje!»... Pačynajuć pa-polsku havaryć. Dziesiać dziaciej było pry pieršaj kamunii. Ja im vypatrabavaŭ manašku, kab jana vučyła ich relihii j jašče čamuści... Nu i jakści tak idzie. Mnie, ščyra kažučy, nia chočacca navat iści na biełaruskuju jmšu. Ličanyja ludzi prychodziać. A status majem biełaruskaha kaściołu! Dzie ž biełarusy?

Spadar Šutkievič u Vilni žyvie ŭ baćkavaj chacie. Nia vierycca, što jon nahetulki samotny. Mižvoli zachaciełasia daznacca pra jahonaje žyćcio bolej. Naprykład, jak jon za savieckim časam abraŭ dla siabie śviatarskaje padźvižnictva...

— Ja nia ź Vilni sam. Ja ad 39-ha hodu žyŭ u Horadni. U Horadni žyŭ z mamaju... I ŭ biełaruskaj škole vučyŭsia. A ŭ Vilni ŭ baćki była chatka. I paśla, kali skončyŭ kanservatoryju, jak mama pamierła, tak i pierajechaŭ siudy. Nie chacieŭ u Horadni być sam. A tut jašče bolš sam!

Ja ź dziacinstva chacieŭ śviatarom być! Jak byŭ maleńki, jak pomniu, chacieŭ być doktaram, śviatarom i muzykam! Kab pamahčy ludziam. Jak prychodzić jakaja dziaŭčyna, čakaje dziciaci, pytajecca, ci zabivać toje dzicia ci nie? Nie! Nie zabivać taho dziciaci. Kab jano naradziłasia. Kab nie było jaje ŭłońnie trunoju.

Siem hadoŭ pracavaŭ u Maskvie dyryžoram! Furcava dała mnie kvateru na vośmym paviersie, na praspekcie Kalinina. U Maskvie ja byŭ roŭny z roŭnymi. U Hieorhijeŭskaj zali byvaŭ na pryjomach. Jak byŭ Chruščoŭ, jak byŭ tam Harbačoŭ, karaleva Belhii, kali byŭ Klibern. U Maskvie ja nie adčuvaŭ siabie čałaviekam druhoj katehoryi.

Čaho mnie nie chapała? Mama pamierła raptam, u 75-m hodzie. A jak mama pamierła... To mnie... nia treba było ŭžo žyć. Addaŭ klučy ad kvatery ŭ Massaviecie, pierajechaŭ u Vilniu j pastupiŭ u Kovienskuju seminaryju!

A ŭ Horadni mnie było vielmi ciažka. KHB mianie pieraśledavała. Za toje, što ja adstajaŭ arhan u Farnym kaściole i toj kaścioł. A ciapier jany radujucca, što jość toj kaścioł z arhanam. KHB mianie nienavidzieła ŭ Horadni!..

Sa słovaŭ ajca Jana ŭsio vynikaje niby prosta — adno za druhim. Adnak nie mahu prypomnić, kab chto ź ludziej, pryłaščanych samoj Furcavaj, ministarkaj kultury za Brežnievym, hetak prosta kidaŭ sytaje miesca j kruta mianiaŭ bijahrafiju. Lišnie kazać, što luby novy ksiondz za savietami mižvoli musiŭ hrebści suprać płyni. I ajciec Jan nie zbajaŭsia hetkaha losu. Ani kahebešnaha ckavańnia, ani ludzkaha nierazumieńnia.

Dziŭna. Hety śviatar, aproč svajoj prarabskaj čornaj raboty, paśpiavaŭ daznavacca ludziej, unurvacca ŭ ichnyja prablemy, budzić ichnyja sercy... Ajciec Jan:

— Usie łyntupskija ludzi vielmi ciažkija. Ci nia samaja ciažkaja parafija ŭ Biełarusi. Kamai — heta nieba i ziamla jak Łyntupy! A ŭ Miensku, Boža! U Miensku — biełarusy! Ludzi z adkrytymi sercami! Miensk, Pastavy... U Pastavach tam była para palakaŭ, Bumblis, Dzieŭhuć, šlachta. Dyk jany mieli za zło, što ja pa-biełarusku malusia. I pisali ŭ niejkaj pamyjnaj polskaj hazecie, što ja ich «rusyficyruju».

U Vilni raniej ŭ Vostraj Bramie malilisia pa-biełarusku. A ciapier — «truba dieło». Usio padzialili. Hetak chacieli my tuju svabodu, nu, voś i majem svabodu...

Ciapier ajciec Jan kaža, što chacieŭ by źjechać nazad, u Biełaruś. Jamu rupić, što brakuje tam śviataroŭ, jakija b viedali naš narod. «Ciapier panapryjechali čužaziemcy j nasadžajuć nam svaju kulturu!» — kaža ajciec Jan. Z hetym ciažka spračacca. Pahatoŭ, heta tyčycca nia tolki katalikoŭ. Sotni łaŭcoŭ dušaŭ z Uschodu i Zachadu pryjechali da nas. Ale voś hetkich «adnavicielaŭ», jak ajciec Jan, jakija b hetak dbali j pra našu spadčynu i pra naš duch, adzinki. Što ž musić rabić sapraŭdny śviatar u Biełarusi? — spytaŭsia ja ŭ ajca Jana.

— Nu, što treba śviataru rabić? Nie pužać piekłam, nie dakarać, što mała dajacie hrošaj, treba viedać maładziožnyja prablemy. Być čałaviekam dla ludziej... Ja nie pesymist. Mnie škada Miensku, škada Biełarusi.

Žyvučy ŭ Vilni, praminajučy tutejšyja śviatyni, ja mižvoli zhadvaju słovy ajca Jana. Badaj, nieŭzabavie i ŭ Miensku, i pa ŭsioj Biełarusi ačuniaje lud. Prynamsi, mnie dadaje viery toje, što ani ŭ maleniečkich Ihnaciškach, ani ŭ Łyntupach, ani ŭ Łučai nie zabylisia na čałavieka, što źbiaroh im śviatyni. Ale, badaj, i hetamu čałavieku, ajcu Janu Šutkieviču, samaje miesca ŭ Biełarusi, siarod tych ludziej, što ščyra j ź luboŭju havorać pra jaho. A što da Vilni. Tut žyvuć dziasiatki tysiačaŭ biełarusaŭ. Pałova ź ich – kataliki. I hetyja ludzi nie šukajuć sabie prablemaŭ. Chodziać da tych kaściołaŭ, što bližej, jakija pryhažejšyja, zamožniejšyja. Dla bolšaści ź ich mova – nie prablema. Pa-polsku, dyk pa-polsku, pa-litoŭsku, dyk pa-litoŭsku. Jość — u jezuitaŭ — imša navat pa-rasiejsku. A jechać na druhi kaniec horadu, kab «padymać» biełaruščynu ŭ niadaŭna adnoŭlenym kaściole... Biełaruskaja Vilnia — lusterka Biełarusi. Kali vierniecca viera j mova pa ŭsioj Biełarusi, vierniecca sama saboju biełaruščyna i siudy, u vilenskija śviatyni.

Siarhiej Chareŭski