Siarhiej Chareŭski. Biełaruski Chrystos sučasny, jak Bił Hiejts

---

 Biełaruski Chrystos
sučasny, jak Bił Hiejts

U biełaruskaj kultury vobraz Chrysta byŭ adrodžany Ŭładzimieram Karatkievičam, čyj raman «Chrystos pryziamliŭsia ŭ Harodni» całkam lehalna vyjšaŭ u 1966 h. Malujučy ilustracyi da jaho, ja i maje adnakurśniki sutykalisia ź dziŭnaj prablemaj: kab zrazumieć Karatkievičavy metafary, čytańnia beletrystyčnaje kanvy było niedastatkova, davodziłasia pahłyblacca ŭ Śviatoje Piśmo. Hetak u aŭdytoryjach mienskaje mastackaje vučelni pačała źjaŭlacca Biblija. Pilnaje voka pedahohaŭ heta adsočvała: «Dzie ŭziaŭ?», «Chto daŭ?»

Toje było daŭno. Siońnia ž Isus Chrystos iznoŭ — adzin z centralnych persanažaŭ biełaruskaha mastactva. Ale, jak i neafity, sučasnyja mastaki musiać jaho vymyślivać. Bo navat Śviatoje Piśmo nie padkazvaje nam, jak vyhladaŭ Chrystos.

Znany ŭ Vilni biełaruski mastak Siarhiej Pokład namalavaŭ bahata pałotnaŭ na biblijnyja siužety. Jon časta vystaŭlajecca ŭ Litvie, Niamieččynie, Polščy, Biełarusi. Ja zadaŭ jamu pytańnie: jaki dla vas Chrystos i jaki źmiest vy ŭkładajecie ŭ svaje partrety Chrysta?

 

Siarhiej Pokład

“Dla mianie Isus Chrystos – heta vaładar vaładaroŭ, jaki pryjšoŭ na Ziamlu. Ale ja malavaŭ nie abrazy, a vobraz maciarynstva... U Biblii skazana, što žančyna ŭratujecca tolki praz naradžeńnie dziaciej, jak Jeva. U Biblii napisana, što treba palubić Hospada ŭsim sercam, usioj dušoju, usioj krepaściu svajoj. A Boh jość Ducham! I majuć racyju tyja, chto pakłaniajecca nia bačnamu Bohu, a Duchu. I ja nie razumieju, kali ludzi viešajuć jahonyja vyjavy na ścieny, pakłaniajucca im. Boh robicca, što idał. Upryhožyć niešta možna, a pakłaniacca – heta idalstva. Ja maluju nie abrazy, a symbali. Byŭ Syn Božy, jon uratavaŭ ludziej. Kali lubiš — a ja duža-duža lublu Isusa Chrysta, — dyk karcić, viedajučy jahony los, ujaŭlajučy, jak jon žyŭ, chadziŭ pa ziamli, pakazać heta na płoskaści ludziam. A voś rabić z hetaha kult ja nie chacieŭ by”.

Mastak Pokład – pratestant, i čystyja j zvonkija abrazy, hetak papularnyja siarod pakupnikoŭ, dla jaho — tolki sposab padzialicca svaimi ŭjaŭleńniami pra Chrysta. Nia bolš. Samaje hałoŭnaje dla jaho, kab heta było pryhoža... Sp.Pokład hłyboka pierakanany, što Biełaruś nia bu-dzie ŭratavanaja mastactvam, bo, niahledziačy na vielizarnyja zdabytki mastactva Ehiptu, Italii ci Niamieččyny, jany nia vyratavali nikoha. Na jahonuju dumku, niama nijakaha chryścijanskaha mastactva. Jość mastactva, a jość Chrystos. «Biełaruś, — kaža Siarhiej Pokład, — moža ŭratavać tolki ščyraja viera ŭ Zbaŭcu...»

Ja źviarnuŭsia taksama da skulptaraŭ, bo chto ž, jak nia skulptar, musić vyčuvać vobraz Chrysta jak histaryčnaha persanaža. Plastyčna, vidočna, navobmacak...

Edvard Padbiareski — aŭtar manumentaŭ biełaruskim dziejačam na vilenskich mohiłkach, Rosach i Lipoŭcy. Ale najpierš jon — aŭtar azdoby šmat jakich kaściołaŭ u Vilni, Rukojniach, Maładečnie, Hłybokim, Lidzie, Miensku, Mazyry, Duniłavičach, Mosary. Rabiŭ jon heta jašče ad 70-ch. Mienavita dziakujučy hetkim tvorcam, jak Padbiareski, tradycyi sakralnaha mastactva ŭ Biełarusi nie pieraryvalisia j za savietaŭ. Tady, kali inšyja mastaki zajmalisia kamunistyčnaj afarmlajłaŭkaj.

 

Edvard Padbiareski

“Dla mianie Chrystos – heta naša Nadzieja! – kaža sp.Padbiareski. — Jon byŭ vysokaha rostu, mieŭ doŭhi tvar, šeryja vočy. Jon vielmi pryjemnaja asoba, padobny da niekatorych maich znajomych. Kali ŭziać niekalki čałaviek, skłaści, dyk... Turynskaja płaščanica — praŭdzivy dakument, što śviedčyć pra vyhlad Chrysta.

Ja staju na kanonach. Kali adchilicca ad ich, dyk skulptura nia bu-dzie ŭsprymacca ludźmi. Bo vobraz vielmi składany, redka chto moža jaho zrazumieć. Viedajecie, ciapier mocna ŭsio ŭskła dniłasia. Siońnia stvarać Jahony vobraz ciažej, čym raniej. Čałaviek ciapier staŭ našmat składaniejšy, čym raniej ujaŭlali sabie ludzi. Heta ja pa sabie mahu skazać...

U Polščy budujecca novaja samaja vialikaja bazylika va Ŭschodniaj Eŭropie, mnie prapanavali rabić tam skulptury. Heta Lisień pad Kolinam, jedučy na Poznań. U traŭni budzie ŭ Polščy vialiki jubilej Maci Božaje z-pad Kolina, uvieś kraj budzie śviatkavać. I ja ciapier rablu samuju adkaznuju spravu dla Polščy...”

Darečy, za miažoju siońnia pracuje bahata biełaruskich tvorcaŭ. Zoja Litvinava raśpisała staraśviecki kaścioł u Hapfahartensie, što ŭ Aŭstryi, Aleś Łoś razmalavaŭ kolki cerkvaŭ na Padlaššy. Skulptar Valarjan Januškievič taksama viadomy nia tolki pomnikam Skarynu ŭ Lidzie, memaryjałam siaścior-nazarecianak u Navahradku, ale j memaryjalnaj šyldaj Michała Ahinskaha ŭ Flarencyi. Dobra viadomy jon u Biełarusi i jak aŭtar plastyčnaje azdoby kaściołu śviatoha Rocha ŭ Miensku... A ciapier pavodle jahonaha prajektu daviaršajuć interjer niadaŭna adčynienaha kaściołu Śviatoha Andreja Baboli ŭ Połacku. Tamaka ž budzie vyśviačanaja j brama biełaruskich pakutnikaŭ za vieru.

 

Valarjan Januškievič

“Chryścijanskamu mastactvu ŭ nas užo 1000 hadoŭ, — kaža Valarjan Januškievič. — Jano palahaje na tradycyjach bizantyjskaha mastactva i ramanskaha stylu. Ja nie trymajusia ćviordaha kanonu, jak heta robicca ŭ Rasiejskaj pravasłaŭnaj carkvie. Ale ŭ katalikoŭ taksama jość svaja tradycyja, peŭnaja ikanahrafija, jakoj trymalisia ŭsie mastaki. Adchileńni mahli być, ale vobraz Chrysta ŭsio adno paznajecca. Kali ty vyjaviš čałavieka hadoŭ piacidziesiaci, z toŭstym žyvatom, dyk takoha Chrysta nichto nie paznaje. Tradycyja patrabuje tryccacihadovaha. Kali zrobiš jaho z karotkimi vałasami, heta taksama nia budzie Chrystos, choć ty raźbisia, dakazvajučy...

Cerkvy j kaścioły ŭ nas, na žal, afarmlajuć nieprafesijna. Vychodzić niejkaje dyletanckaje mastactva, afarmlajłaŭka, bo narodnaje ŭsio ž było abapiertaje na tradycyi. Siarod sučasnych majstroŭ, jakija surjozna šukajuć novy vobraz Chrysta, — Vaščanka i Puškin. Adnak i ŭ ich ja jašče nia baču taho mahutnaha celnaha vobrazu, jaki b chacieŭ bačyć. Ja j sam nie kažu, što maju vialikija dasiahnieńni...

Paśla hadoŭ vyniščeńnia idzie praces adradžeńnia, ale jon kvoły. Tradycyja całkam nie pierarvałasia, ale mocna paciarpieła. Rasiejskaja cyvilizacyja pryniesła nam svajo bačańnie. Nakidvali nam henyja pseŭdabizantyjskija formy, nijak nie ŭłaścivyja našamu narodu. I tyja ž baroki ŭ svoj čas taksama vyniščali hety celny vobraz. Bo vobraz hety, jak mnie zdajecca, jaki jon byŭ u Bizantyi ci ŭ ramanskim styli, byŭ uznoŭleny mastakami italjanskaha adradžeńnia. Mastaki viarnulisia nazad, zrabiŭšy krok napierad. Ale paśla byli tyja baroki, rakako... Pieratvaryli Chrysta ŭ azdablajłaŭku, jak ciapier, heta ŭsio z adnoj opery...

Biełaruś stolki pieražyła, što jana na chryścijanstva abapirajecca, jak, badaj, nijakaja inšaja kraina. Bo takich ciarpieńnia j daravańnia, jak u biełarusaŭ, ja nidzie nie zaŭvažyŭ. U toj ža Polščy ŭsio trymajecca na niejkaj ekzaltavanaj tradycyi”.

Alaksandar Puškin viadomy nia tolki hučnymi performansami z palityčnym padtekstam, ale j cykłami ścienapisaŭ u pravasłaŭnaj carkvie ŭ Babry, što na Krupščynie, i ŭ kaściole śviatoha Stanisłava ŭ Mahilovie. Tamu svaje pytańni ja adrasavaŭ i jamu.

 

Aleś Puškin

“Čujučy słova “kanon”, adrazu zhadvaju kalki z rasiejskaje tradycyi. Prykład: carkva Ŭsich Tužlivych Radaści, Čarnobylskaje Božaje Maci, u Miensku. Ci — carkva Maryi Mahdaleny. Heta žach! Heta nia žyvapis... Suprać takoha kanonu ŭ mianie ŭźnikaje pratest. Naśledujučy, mastak pavinien śviedama pierajnačvać kanon na biełaruskuju hlebu. Toje, što raniej rabiłasia instynktyŭna. Voś, skažam, «Šarašoŭskija śviatyja»: Jan Załatavusny, Ryhor Bahasłoŭ, Vasil Vialiki... My, što pakančali biełaruskuju Akademiju, znarok pierajnačvajem ich pad našaje Adra-džeńnie. Dla mianie kanon — heta biełarusizacyja staražytnych kanonaŭ.

XXI st. pryniasie inšy vobraz Chrysta. Moža, jon budzie vykanany ŭ technicy halahrafičnaj mazaiki, ci ŭ skulptury ź cikavaj padśvietkaju jakimi lazerami... Ja voś vykarystoŭvaju inkrustacyju sałomkaju. U Babry ja zrabiŭ Chrysta z zalaŭkašanaj fanery, inkrustavanaha naŭkoła sałomkaju. Hetak my pieraciahvajem svoj kanon u XXI st. Kab u mianie była mahčymaść zrabić naŭkoła jaho halahrafičnaje źziańnie, ja b zrabiŭ, ale, na žal, zmoh tolki z sałomki.

Dla mianie Chrystos XXI st. – taki, jaki ruchajecca, śviecicca, a z vačej – kryvavaja ślaza. I kab temperatura vusnaŭ sensarna ŭłoŭlivałasia, kali čałaviek jamu nohi całuje. Kali ŭ viernika ŭschvalavany, haračy mozh, z vačej pačynaje vyciakać Chrystova kroŭ. A kali ty chałodny, prahmatyčny, zachodni, całuješ nohi biaz dumak i žaru, dyk ničoha nia vyciače. Voś taki Chrystos XXI st. Voś takoha ja maru zrabić dla viaskovaj carkvy.

Asoba Chrysta? Ja baču jaho takim, kab chaciełasia być da jaho padobnym. Heta vielmi sučasnaja asoba. Jon by ciapier karystaŭsia elektronnaj poštaj. U jaho byli b dva šlachi. Albo naahuł syści ŭ pustyń, i jaho b tady nie było. Albo naadvarot, jon byŭ by sučasny, jak Bił Hiejts, lačyŭ by ludziej i navat kamputary — vypuściŭ by svoj virus, jaki b čyściŭ kamputary, zabrudžanyja paskudnymi pornasajtami j hvałtam”.

Čatyry mastaki – čatyry suśviety. Vobraz Chrysta, kananičny ci nie, dla biełaruskich mastakoŭ jašče vialikaja tajamnica, razhadku jakoje jany imknucca šukać najpierš u samich sabie. Papiarednija tradycyi zhłumlenyja čužyncami albo zabytyja. Zvažajučy na tyja straty, što pryniesła nam XX st., našaje bačańnie Chrysta ŭ novym tysiačahodździ j budzie mienavita hetkim, jakim jaho stvorać našyja mastaki ciapier.

Siarhiej Chareŭski