Ihar Babkoŭ. Ježy Hiedrojc i postkalanijalnaje myśleńnie.

---

 Ihar Babkoŭ

Ježy Hiedrojc i postkalanijalnaje myśleńnie

 

Ježy Hiedrojc i jahonaja spadčyna mohuć być ubačanyja i pračytanyja ŭ roznych perspektyvach myśleńnia. Hetak, mitalahiema “našaha słavutaha ziemlaka” dazvalaje ŭpisać samu postać u panteon biełaruskich hierojaŭ, abstrahujučysia ad ułasna źmiastoŭnaj častki jahonaj spadčyny. Albo definicyja “vialikaha siabra biełaruskaj kultury”, jakaja akcentuje ŭvahu na tym, što biełaruskaja prablematyka była reprezentavanaja na staronkach paryskaj “Kultury” jak prablematyka “nacyjanalnaja” ŭ časy, kali ŭ eŭrapiejskim kulturnym poli Biełaruś prysutničała ŭ jakaści “kulturnaj adsutnaści” albo, u lepšym vypadku, jak “etnahrafična-anarchičnaja lakalnaść”. U hetkich vyznačeńniach jość svoj sens i svaja racyja, i my nie źbirajemsia ich asprečvać. My źbirajemsia źviarnuć uvahu na mahčymuju interpretacyju Ježy Hiedrojca jak pieršaha polskaha postkalanijalnaha myślara.

Bo mienavita Hiedrojc prapanavaŭ razhladać biełaruskuju identyčnaść jak patencyjna paŭnavartasnuju subjektnaść (kulturnuju i palityčnuju), ź jakoj Polščy pryjdziecca mieć spravu ŭ postimperskaj perspektyvie, i prapanavaŭ admovicca ad niekatorych padspodna kalanijalisckich mitaŭ pra “Ŭschodnija ziemli Rečy Paspalitaj”. Mitaŭ, što byli źviazanyja nia tolki z palityčnymi stratehijami, ale j kulturnymi stereatypami i statusam “polskamoŭnaj kulturnaj spadčyny”, što paŭstała na hetych terytoryjach. U tyja časy ani biełaruskaja subjektnaść, ani postimperskaja perspektyva nie byli čymści vidavočnym, i tamu šmat dla kaho vizija “ŭschodniaj palityki” Hiedrojca była źviazanaja vyklučna z stratami siońnia i nabytkami tolki ŭ ćmianaj “postimperskaj budučyni”, jakaja mahła i nie nadyści. “Biełaruś” u systemie niezaležnaha polskaha myśleńnia taho času isnavała ŭ bolšaj stupieni jak hieahrafičnaja prastora, jakaja da taho ž padvojvałasia ŭ časie: histaryčnaja Biełaruś pry hetym raspuskałasia ŭ prastory “ŭschodnich kresaŭ Rečy Paspalitaj”, a sučasnaja raspuskałasia ŭ prastory savietyzavanaj “rasiejskaści”. U vyniku, u polskim histaryčnym naratyvie Biełaruś jašče nie isnavała, a ŭ polskaj analitycy sučasnaści jana ŭžo nie isnavała. Jasna, što pytańnie pra biełaruskuju budučyniu ŭ hetaj perspektyvie ŭvohule nie paŭstavała. Uvieś ža masiŭ “biełaruskaj savieckaj rečaisnaści” apaznavaŭsia niezaležnaj polskaj analitykaj jak “niesamastojny”, zaležny, i ŭ hetym sensie jak užo histaryčna praminuły.

Zrešty, “pierachodny” charaktar biełaruskaj savieckaj rečaisnaści byŭ na toj čas vidavočny ŭsim. Nievidavočnym byŭ tolki sam “punkt prybyćcia”, patencyjnaja budučynia hetaj rečaisnaści.

Bo biełaruskaja savieckaja kultura jak systema paŭstała paśla 1944 h., ad samoha pačatku ŭśviedamlała siabie – i ŭśviedamlałasia – jak kultura lakalnaja, pierachodnaja. Jana była ŭłučanaja ŭ typova kalanijalnuju apazycyju lakalnaje — universalnaje, u jakoj rolu ŭniversalnaha hrała kultura “rasiejskaja”, i raniej ci paźniej musiła albo ŭniversalizavacca sama, albo źniknuć.

Niezaležnaja polskaja analityka (jak, zrešty, i ŭsia zachodniaja savietalohija) pamyliłasia, traktujučy “lakalnaje” i zaležnaje jak histaryčna praminułaje. Paślavajennaje zachodniaje myśleńnie zychodziła z perspektyvy suśvietnaj pieramohi “ŭniversalnaha” nad “lakalnym” — navat kali ŭniversalnaje vyjaŭlała siabie ŭ takoj admysłovaj abałoncy jak universalnaść “saviecka-rasiejskaja”, i tamu adznaznačna padtrymoŭvała Maskvu ŭ jaje supraćstajańni (navat patencyjnym) z nacyjanalizmam uskrainaŭ. Nie pamyliŭsia tolki Ježy Hiedrojc, pasprabavaŭšy razhledzieć u kalanizavanaj, represavanaj, zaležnaj biełaruskaj savieckaj subjektnaści enerhietyku supracivu i mahčymaści rostu. U hetym sensie Hiedrojc staŭsia pieršym polskim postkalanijalnym myślarom, jaki pastaviŭ pad pytańnie jak stereatyp biełaruskaha minułaha, tak i acenku biełaruskaj sučasnaści.

Ryzykniem nazvać heta postkalanijalnym pavarotam u polskim myśleńni. Svaju realizacyju hety pavarot znajšoŭ u šmatlikich artykułach u “Kultury”, pryśviečanych ukrainskim, litoŭskim i biełaruskim prablemam. Kanceptualna novaje postkalanijalnaje bačańnie sytuacyi dobra vidać u artykule Julijuša Mierašeŭskaha “Rasiejski “polski kompleks” i abšar UŁB”, nadrukavanym u “Kultury” (i pierakładzienym časopisam “Frahmenty”, №5). Hetaje bačańnie palahaje na nastupnych tezach:

— polski “iahielonski” prajekt (Reč Paspalitaja mnohich narodaŭ) aceńvajecca adnaznačna jak “imperyjalistyčny” i kalanizatarski, jaki na stahodździ zatrymaŭ stanaŭleńnie i raźvićcio nacyjanalnych elitaŭ Ukrainy, Biełarusi i Litvy;

— hety kalanizatarski prajekt sutyknuŭsia ŭ rehijonie z “rasiejskim” imperskim prajektam, jakomu prajhraŭ bolšaść histaryčnych sutyknieńniaŭ;

— hetyja dva prajekty ŭzajemna abumoŭlenyja: rasiejskaja ekspansija na Zachad šmat u čym vyklikanaja histaryčnymi pieraściarohami pierad polskaj ekspansijaj na Ŭschod i vice versa;

— vajna z Rasiejaj za ŭschodnija ziemli niepaźbiežna viadzie da “zaležnaści” Polščy ad Rasiei;

— tolki niezaležnyja Ŭkraina, Litva i Biełaruś mohuć harantavać Polščy kančatkovy i poŭny vychad z rasiejskaj sfery ŭpłyvu.

Jak bačym, pryznańnie biełaruskaj, ukrainskaj i litoŭskaj subjektnaści hruntujecca na pryznańni hieapalityčnaj nieefektyŭnaści “iahielonskaha” prajektu, na sprobie vynieści za dužki polskaj historyi prablemu Rasiei i ŭschodniaj palityki jak takoj. Rolu dužak vykonvajuć tut niezaležnyja prastory Ŭkrainy, Litvy i Biełarusi.

Hetaja madel, a taksama hieapalityčnyja zadačy, pastaŭlenyja ŭ joj, byli całkam realizavanyja ciaham 1991—2000 h. Hieapalityčna Pol-šča kančatkova pakinuła ŭschodnija prastory, i siońniašniaja ŭschodniaja statehija (partnerstva z Ukrainaj, narmalizacyja stasunkaŭ ź Litvoj, stasunki ź Biełarusiaj) abumoŭlena pa sutnaści ŭžo nia ŭschodnim, a zachodnim vektaram – patrabavańniami Eŭraatlantyčnaj supolnaści/Eŭrapiejskaha Sajuzu. Navat rehijanalnyja intelektualna-kulturnyja prajekty apošniaha času (samym zaŭvažnym siarod ich, biezumoŭna, byŭ prajekt Ježy Kłačoŭskaha ź jaho “Kanferencyjaj Instytutaŭ Siarednie-Ŭschodniaj Eŭropy) skiravanyja na ŭstalavańnie zachodniaj “palityčnaj karektnaści” ŭ sfery humanistyki, uzhadnieńnie histaryčnych mitaŭ i, adpaviedna, na terapiju patencyjnych kulturnych kanfliktaŭ u rehijonie — kanfliktaŭ, jakija tak pałochajuć Zachad i zaminajuć kančatkovamu pieraŭtvareńniu Ŭschodniaj Eŭropy ŭ Eŭropu Zachodniuju.

Ale.

Usio pramoŭlenaje vyšej dazvalaje sfarmulavać hieretyčnuju dumku, što sapraŭdny kulturny/postkalanijalny dyjaloh na prastorach byłoj Rečy Paspalitaj U-Minułym-Dvuch-Palityčnych-Narodaŭ A-Siońnia-Čatyroch-Niezaležnych-Dziaržavaŭ jašče nie pačaŭsia.

Stratehii kulturnaj narmalizacyi, jakija daminujuć siońnia ŭ dvuch šmatbakovych dačynieńniach, bazujucca na sprobie raspačać dyjaloh z čystaha arkuša i całkam adpaviadajuć stadyi “postkalanijalnaj amnezii”, jakaja, jak zaŭvažyła Liła Handhi ŭ svajoj “Postkalanijalnaj teoryi”, čaściakom supravadžajecca “volaj da zabyćcia” kalanijalnaha minułaha. I kali dla Polščy hetaja vola da zabyćcia realizujecca ŭ sprobach zamianić historyju kalanizacyi na historyju talerancyi/multykulturnaści, dyk u Biełarusi, Ukrainie i Litvie zamiest historyi padparadkavanaści vysoŭvajecca na avanscenu historyja hieraičnaha supracivu albo samadastatkovy, zamkniony naratyŭ nacyjanalnaha, u jakim kalanizatar zajmaje marhinalnaje miesca ci ŭvohule nie isnuje.

U hetym kantekście nieabchodnaje razhortvańnie i instytucyjnaje zamacavańnie postkalanijalnych dośledaŭ, jakija možna razhladać jak tearetyčny supraciŭ takoha kštałtu amnezii, jak prajekt pryhadvańnia i pieradumvańnia ŭsiaho kalanijalnaha minułaha, jak sproba rekanstrukcyi sutnasnaj nieadnaznačnaści ŭzajemadačynieńniaŭ kalanizatara i kalanizavanaha, jakija ŭklučajuć nia tolki dośvied padparadkavanaści/supracivu, ale j dośvied hibrydnaści, uzajemadastatkovaści i symbijozu.

Nieabchodna ŭ čarhovy raz pierapisać našuju supolnuju historyju.