Biełaruś praz 100 hadoŭ
№ 27 (236), 4 lipienia 2001 h.
Biełaruś praz 100 hadoŭ
Ścipłyja ŭračystaści ŭ stalicy
Ździejśnilisia praroctvy siaredniaviečnaha połackaha astrolaha Vasila Niamčyna dy jahonaha paśladoŭnika Paŭła Hłoby. Jašče ŭ 2050-ja hady Połacak abjadnaŭsia z Navapołackam i staŭ nia tolki duchoŭnaj i kulturnaj, ale i administracyjnaj stalicaju Biełarusi. Na heta paŭpłyvali i hieapalityčnyja źmieny paśla raspadu Rasiejskaj Federacyi. Miežy krainy pasunulisia na poŭnač i ŭschod za košt dobraachvotnaha ŭvachodžańnia ŭ skład Biełarusi šerahu histaryčna i etnična našych terytoryjaŭ ź Nievielem, Siebiežam, Vialižam, Navazybkavym i Staradubam. Plebiscyt pra dałučeńnie rychtujecca pad ehidaju AAN u pamiežnym Smalensku, dzie vyśpieła vostraja niezadavolenaść permanentnaj vajnoj, jakuju Rasiejskaja narodnaja respublika sa stalicaju ŭ Maskvie viadzie z Vołžskaj musulmanskaj kanfederacyjaj.
Ale bai z vykarystańniem ciažkoj branietechniki, stratehičnych bambavalnikaŭ i kaśmičnaj lazernaj artyleryi hrymiać daloka na ŭschodzie. Biełaruś žyvie ŭ varunkach miru j ekanamičnaj stabilnaści, što spryjaje raźvićciu kultury, u tym liku jaje hałoŭnaha składnika — nacyjanalnaje litaratury, jakaja paśla Vasila Bykava hanarycca jašče dvuma nobeleŭskimi laŭreatami.
Karotkaje hazetnaje ese nie daje mahčymaści raspavieści navat pra najbolš maštabnyja tahačasnyja kulturnickija prajekty. Zastajecca zasiarodzicca na adnym, daloka nia samym istotnym, u jakim, adnak, byccam ranak u kropli rasy, adbivajecca ahulny cyvilizacyjny stan krainy.
Stalica rychtujecca ŭračysta adznačyć 150-hadovy jubilej piśmieńnikaŭ Uładzimiera Arłova i Vincesia Mudrova, a taksama 145-hodździe ichnych małodšych sučaśnikaŭ Sieržuka Sokałava-Vojuša i Lavona Barščeŭskaha.
Vializarnuju cikavaść vyklikaje ŭžo razhornutaja ŭ Nacyjanalnym muzei jubilejnaja vystava, što daje jaskravaje ŭjaŭleńnie pra ciažkoje dziacinstva, zmaharnaje junactva i niaŭrymślivuju tvorčuju stałaść hetych monstraŭ pryhožaha piśmienstva.
Bolšaść naviednikaŭ taŭčecca kala vitrynaŭ z unikalnymi zdymkami, rupliva sabranymi z fondaŭ specsłužbaŭ i pryvatnych archivaŭ. Stvaralniki ekspazycyi zychodzili z taho, što bijahrafija piśmieńnika — najlepšy kamentar da jahonaje tvorčaści, a tamu paźbiahali ŭsiakaj hieraizacyi jubilaraŭ, što robić retraspekcyju asabliva karysnaj dla ajčynnych i zamiežnych litaraturaznaŭcaŭ.
Na hetyja fatazdymki, kranutyja pacinaj Historyi, sapraŭdy nielha hladzieć biez hłybokaha chvalavańnia: “Vychavacielka dziciačaha sadka łupcuje Ŭ.Arłova za rańnija nacyjanalistyčnyja pohlady”, “S.Sokałaŭ zaciskaje ŭ školnym harderobie adnaklaśnicu”, “V.Mudroŭ upotajki ad baćkoŭ kuryć “Biełamorkanał”, “U.Arłoŭ, V.Mudroŭ i S.Sokałaŭ-Vojuš vypivajuć na kanśpiracyjnaj kvatery”, “Prafilaktyčnaja hutarka ŭ KHB”, “Kanfiskacyja śviežaha numaru samavydavieckaha almanachu “Błakitny lichtar”, “Ł.Barščeŭski rychtuje kramolny pierakład “Stichov o sovietskom pasportie” rasiejskaha paeta Ŭ.Majakoŭskaha”, “S.Sokałaŭ-Vojuš nabyvaje čarniła dla napisańnia vierša na melodyju palanezu M.-K.Ahinskaha “Raźvitańnie z Radzimaj”, “U.Arłoŭ pje kašerny džyn biaz toniku z hierojem adnajmiennaha apaviadańnia Vovam Cymermanam”, “V.Mudroŭ i Ŭ.Arłoŭ atrymlivajuć ad rezydenta amerykanskaj vyviedki pa 2 dalary za ŭdzieł u “Maršy Svabody”, “Ł.Barščeŭski ŭ pryjomniku-raźmierkavalniku MUS pracuje nad pierakładami z Eschiła”...
U susiednich zalach amatary litaratury i navukoŭcy mohuć pabačyć dakumenty, źviazanyja z žyćciom i dziejnaściu inšych vydatnych pałačanaŭ — siabroŭ jubilaraŭ i ichnych paplečnikaŭ pa litaraturnaj dziejnaści. Najbolšuju ŭvahu pryciahvajuć zroblenyja schavanaj kameraj panaramnyja zdymki: “Lera Som medytuje na haradzkim plažy”, “Aleś Arkuš ź dzicionkam unačy kleić ulotku na ścianu kramy “Pradukty”, “Jakub Łapatka ź junymi pierakładčykami ŭ “Čaburečnaj”, “Alaksandra Čarnickaha zabirajuć za myćcio noh u fantanie kala pomnika pieršadrukaru Francišku Skarynu”, “Pravodziny A. Čarnickaha ŭ Izrail”, a taksama “Aleh Minkin pazyčaje ŭ Navuma Halpiaroviča 25 savieckich rubloŭ na praciah litaraturnaha pracesu”.
Zasnavanaje niekali Alesiem Arkušam niezaležnaje vydaviectva “Połackaja lada”, ciapier najbujniejšaje ŭ krainie, napiaredadni jubileju pieravydała vialikim nakładam tvory Valanciny Aksak i Aryny Žarnasiek. Pilnaj patreby ŭ novych vydańniach tvoraŭ samich jubilaraŭ nie ŭźnikaje, bo ichnyja knihi jość u kožnaj piśmiennaj biełaruskaj siamji — jak u tradycyjnym farmacie, tak i ŭ najsučaśniejšym vyhladzie kampakt-kapsuli, pryznačanaj dla hłytańnia nanoč.
Padrychtoŭka da jubileju pamysna spryčyniłasia da restaŭracyi, rekanstrukcyi dy adznačeńnia memaryjalnymi doškami litaraturnych miaścinaŭ biełaruskaj stalicy. U Domie-muzei Ł.Barščeŭskaha ŭ Zapałoćci adnoŭleny łožak, na jakim budučy mastadont mastackaha pierakładu zrabiŭsia mužčynam. Z kvatery na Młynavym zavułku, dzie ŭ tym samym cichim Zapałoćci pražyŭ svaje najlepšyja hady A.Minkin, narešcie adsieleny jahony naščadak, skvapnaść i abyjakavaść jakoha da litaratury abudžajuć zasłužany sumnieŭ u svajactvie ź niezabyŭnym metram. Namahańni navukovych i sudovych instancyjaŭ nieadkładna dali svoj plon: na samym pačatku restaŭracyjnych zachadaŭ pad kanapaj, dzie paet spaŭ i abdumvaŭ svaje vieršy i antyŭtopii, znojdzieny skarb — litrovy słoik z-pad salanki z 100 savieckimi čyrvoncami, akuratna zahornutymi ŭ litaraturnuju staronku połackaj rajonnaj hazety “Ściah kamunizmu” za 25 sakavika 1981 h.
Daśledniki adrazu vyjavili na staroncy pierakład viadomaha vierša A.Minkina “Chmieli-suneli” (tady budučy majstar pisaŭ jašče na ŭnutrana čužoj jamu movie susiedniaha narodu). Z dapamohaju natchnionaha pierastvareńnia tekstu, jakoje naležyć piaru Ŭ.Arłova, paet źviartajecca da suajčyńnikaŭ na rodnaj movie. “My chmieli-suneli ni razu nia jeli!” — vyhukaje jon, i ŭ hetych słovach, jak spraviadliva adznačaje presa, “u Dzień Voli ŭ tyja ciažkija hady ezopavaj movaj vykazvajecca pałymianaja prychilnaść da ideałaŭ BNR, ažyćciaŭleńnie jakich urešcie vyrašyć nia tolki charčovuju, ale i ŭsie astatnija prablemy nacyjanalnaha isnavańnia”.
Na miescy pieršaj sustrečy Ł.Barščeŭskaha, S.Sokałava-Vojuša i Ja.Łapatki letaś źjaviłasia hustoŭnaja parkavaja skulptura “Ł.Barščeŭski, S.Sokałaŭ-Vojuš i Ja.Łapatka dumajuć pra Biełaruś”. Tvorcy vyhodna ŭładkavalisia na masianžovaj łavačcy pry impravizavanym stoliku nad samaj dźvinskaj stromaju. Blizkaść konnaha pomnika Ŭsiasłavu Čaradzieju i Safijskaha saboru, jaki staŭ ekumeničnym chramam, robiać skulpturnuju kampazycyju nadzvyčaj papularnaj u ajčynnych i zakardonnych turystaŭ. Adzinaje, čaho vymahaje ad uładaŭ staličnaja hramadzkaść — ustalavać pobač z dumańnikami pra Biełaruś kruhłasutačny palicejski post, bo nieviadomyja złamyśniki rehularna pakidajuć na masianžovaj stalnicy zusim nie masianžovyja plaški. (Pobač mierkavałasia adčynić jašče adnu hrupavuju skulpturu — “Vova Arłoŭ dumaje pra Biełaruś, a Vova Cymerman — pra adjezd u Izrail”, — ale antysemitam udałosia adterminavać realizacyju hetaj sympatyčnaj idei da adpaviednych parlamenckich słuchańniaŭ).
Na jubilejnyja dni čakajecca pryjezd u stalicu šmatlikich blizkich i dalokich naščadkaŭ vydatnych połackich litarataraŭ. Hieahrafija pražyvańnia spadkajemcaŭ pradziedaŭskaje słavy (im pieradalisia jak šmatstajnyja talenty prodkaŭ, tak i ichnaja nieźniščalnaja schilnaść da źmieny miescaŭ) paznačanaja na adpaviednaj memaryjalnaj mapie kala paradnaha ŭvachodu ŭ Nacyjanalny muzej. Naščadki S.Sokałava-Vojuša, da prykładu, atabarylisia ŭ ZŠA, Čechii i Papua-Novaj Hvinei. Z Helsynkaŭ čakajecca pryjezd praŭnuka Ja.Łapatki, Juki Łapatajnena, lidera finskich ultrapravych.
Praŭnuki Ŭ.Arłova, V.Mudrova i Ł.Barščeŭskaha, jak i znakamityja pradziedy, vyjavili zajdrosnuju viernaść rodnaj ziamli (za vyniatkam adnaho z Mudrovych, u jakim zahavaryła vajaŭničaja kroŭ piśmieńnikavaha baćki — aficera Savieckaj Armii rodam z-pad Uładzimieru; junak uziaŭ rasiejskaje hramadzianstva i biassłaŭna zahinuŭ śmierciu chrabrych u antyterarystyčnaj aperacyi suprać baškirskich madžachiedaŭ dzieści ŭ stepach pad Sterlitamakam). Prapraŭnuk U.Arłova, finansavy działok, što kantraluje blizu 90% šoŭ-biznesu krainy, vydaje da jubileju supermultymedyjny dysk “Ja naradziŭsia ŭ Połacku” z halahramami vykanaŭcaŭ u naturalnych pamierach. Siarod vykanaŭcaŭ — pop-zorka Janina Barščeŭskaja, bolš viadomaja pad sceničnym pseŭdanimam Zavalnia.
ŚMI z hłybokim zadavalnieńniem kanstatujuć, što ŭsie naščadki słavutych pałačanaŭ niezaležna ad miesca dyślakacyi, volna vałodajuć movaju prodkaŭ, a niekatoryja, praciahvajučy ichnuju spravu, navat pišuć na hetaj movie vieršy j prozu. Heta, dalikatna kažučy, zvyčajnaja žurnalisckaja “deza”, bo ź niezaležnych krynicaŭ absalutna dakładna viadoma, što praŭnuk A.Minkina, pieršy kitajski kasmanaŭt Min Kin, sapraŭdy sprabuje składać vieršy, tolki nie pa-biełarusku, a pa-kitajsku. Jahony kuzen Ijahuda Minkind prylataje ŭ Połacak naŭprostym rejsam ź Izrailu, a deputat hruzinskaha parlamentu Hohi Halpieravišvili, naturalna, z Tbilisi.
Dniami stałasia viadoma, što paśla zamachu levakoŭ na jahonaje žyćcio, Juki Łapatajnen zapatrabavaŭ ad uradu Biełarusi harantyjaŭ biaśpieki, naŭzamien deklaravaŭšy vystupić na ŭračystaściach na niebłahoj biełaruskaj movie, adno što ź niedaskanałym vymaŭleńniem “č”, “dz” i “dž”.
Prahresiŭnaja hramadzkaść stalicy ź nieciarplivaściu čakaje zaplanavanych teatralizavanych vidoviščaŭ, siarod jakich — masavy memaryjalny zapłyŭ u honar U.Arłova na połackim voziery Luchava, ulubionym miescy adpačynku pracoŭnych i biespracoŭnych, jakoje ŭ savieckija časy ŭłady marna namahalisia pieranazvać Maładziožnym, a ŭ peryjad 5-j Respubliki — nia mienš marna pierajmianoŭvali na Paźniak-voziera.
U śpisie zhadanych vyšej imprezaŭ značacca maksymalna nabližanyja da žyćciovaje vierahodnaści pakazy: “U.Arłoŭ i V.Mudroŭ bjucca z zadźvinskaj španoj u rajonie hramadzkaj prybiralni kala tancplacoŭki”, “Pieršaklaśnik Piatro Vasiučenka spaborničaje z tavaryšami, chto dalej sikanie ŭ vadu ź bierahu Pałaty”, “Budučyja piśmieńniki markitujucca z małaletkami pad pierakulenymi łodkami vobliz Bahajaŭlenskaha saboru”. Hałoŭnyja roli buduć vykonvać viadučyja aktory i aktorki staličnych teatraŭ. Jubilejny kamitet viadzie zapis achvotnych uziać udzieł u masoŭkach.
Uračystaści raspačnucca 25 žniŭnia ŭskładańniem kvietak da pomnika aŭtaru hetych radkoŭ.
Uładzimier Arłoŭ