Siarhiej Radštejn. Trapili ŭ dziasiatku
№ 35 (244), 27 žniŭnia 2001 h.
Trapili ŭ dziasiatku
Biełaruś zaniała vośmaje miesca ŭ śviecie pa abjomie ekspartu zbroi
Eksperty ź Infarmacyjnaj słužby amerykanskaha Senatu pa mižnarodnym handli zbrojaj ćvierdziać, što ŭ 2000 h. naša kraina ŭvajšła ŭ vaśmiorku najbujniejšych eksparcioraŭ zbroi ŭ śviecie.
Try pieršyja miescy za ZŠA, Rasiejaj i Francyjaj. Letaś ZŠA pradali zbroi na 12 młrd. 600 młn., Rasieja – na 7 młrd. 400 młn., Francyja – na 2 młrd. 100 młn. dalaraŭ. Nas apiaredžvajuć taksama Vialikaja Brytanija, Kitaj, Niamieččyna j Italija. Ukraina letaś była na 10-m miescy. Praŭda, u papiarednija hady my ad jaje adstavali. Z 1997 pa 2000 h. jana pradała svaim zamiežnym klijentam uzbrajeńnia na 1,5 młrd. Biełarusi hetkaha kštałtu handal prynios, pavodle acenak, 1 młrd. 100 młn. dalaraŭ.
Z momantu adnaŭleńnia niezaležnaści j da 1996 h. prysutnaść Biełarusi na mižnarodnym rynku ŭzbrajeńniaŭ adčuvałasia słaba. U 1995 my nie ŭvachodzili navat u tryccatku najbujniejšych handlaroŭ zbrojaj u śviecie. Ale ŭžo ŭ 1996 h., pavodle źviestak Stakholmskaha mižnarodnaha instytutu daśledavańnia prablemaŭ miru, Biełaruś apynułasia ŭ pieršaj dziasiatcy.
Bolšaść taho, što ciapier idzie na prodaž – heta spadčyna samaj bajazdolnaj u SSSR Čyrvanazornaj vajskovaj akruhi (try frantavyja zapasy). Častka taje zbroi musiła być skaročanaja zhodna z damovaj ab zvyčajnych uzbrojenych siłach u Eŭropie. Tre było źniščyć 2171 tank, 1420 BMP i bronietransparcioraŭ, 167 bajavych samalotaŭ. Ale mnohija vajskoŭcy śćviardžajuć, što aficyjnyja ličby byli istotna zanižanyja, a ŭ realnaści biełaruskija zapasy zbroi byli jašče bolšyja. Pravieryć takija versii niemahčyma.
Kiraŭnictva krainy vyrašyła, što zbroja — heta žyvyja hrošy i niščyć jaje nia varta. Byli stvoranyja specyjalizavanyja zamiežnahandlovyja arhanizacyi: “Biełtechekspart” — hałoŭnaja ŭ svajoj sfery, “Biełaruszamiežhandal”, “Biełspectechnika”, “Biełzamiežspectechnika”, jakija atrymali vyklučnaje prava na prodaž uzbrajeńniaŭ pad patranatam Rady biaśpieki.
Źviestki ab prodažy Biełarusiaj vajskovaj techniki niapoŭnyja i niapeŭnyja. Časta jany hruntujucca na supastaŭleńni roznych krynicaŭ infarmacyi, na ŭskosnych śviedčańniach i mohuć vyjavicca pamyłkovymi. Možna mierkavać, što:
— da 1996 h. Biełaruś pradała Peru 150 tankaŭ T-72, 16 źniščalnikaŭ Mih-29S i dva Mih-29UV (z zapčastkami j naziemnym abstalavańniem) na sumu 385 młn. dalaraŭ, a taksama 12 šturmavikoŭ Su-25 i 10 zenitna-rakietnych kompleksaŭ (abo “Asa”, abo “Strała”);
— Vuhorščynie — 100 tankaŭ T-72 i avijabomby FAB-500 i FAB-1500;
— Čechii — 100 tankaŭ T-72;
— Sudanu — 10 tys. aŭtamataŭ AKM i bojeprypasy da ich.
Nijakich idealahičnych pryjarytetaŭ Miensk tady nie vyjaŭlaŭ — padčas serbska-charvackaje vajny biełaruskaja zbroja mahła pradavacca abodvum bakam. Heta ŭžo paśla, u kastryčniku 1998 h., delehacyja Rady biaśpieki na čale z V.Šejmanam, u składzie jakoj byli zaŭvažanyja pradstaŭniki “Biełtechekspartu”, specyjalisty pa ŭzbrajeńni biełaruskich SPA, eksperty pa vajennaj pradukcyi pradpryjemstva “Ahat” i “BiełOMA”, naviedała Juhasłaviju dla akazańnia “bratniaj vajskovaj dapamohi”.
Praź biełaruskija firmy pradajecca j častka rasiejskaj zbroi — u tych vypadkach, kali Maskva nie žadaje peckacca ŭ sumnieŭnych spravach. Tak było, naprykład, z prodažam u ZŠA sakretnaha zenitna-rakietnaha kompleksu ŭ 1994 h. U žniŭni 1999 h. Miensk zakupiŭ u Rosvooružienija 8 źniščalnikaŭ Mih-29UB. Vykazvałasia mierkavańnie, što paśla ich pierapradali Alžyru u ramkach kantraktu na pastaŭku 36-ci Mih-29.
Była hetaksama infarmacyja ab prodažy ŭ adnu z afrykanskich krainaŭ (vidać, Anhołu) frantavych bambavikoŭ Su-24. U 1998—1999 h. Biełaruś, vierahodna, pradała Anhole 7 BMP-1, niekalki adzinak systemaŭ RSZA “Hrad” (sarakastvolnaja rakietnaja ŭstanoŭka) i bojeprypasy dla artyleryi i strałkovaj zbroi na 1,4 młn. dalaraŭ, a taksama realizavała kitajcam 2 palavyja vajskovyja trubapravody i srodki ich transpartavańnia na bazie aŭtašasi “KrAZ” za 300 tys. dalaraŭ. Taksama biełarusy dapamahli Rasiei pradać Alžyru Su-24, rychtujučy alžyrskich specyjalistaŭ dla pracy z hetymi mašynami.
Mnohim hiešeftam pieraškodziła kankurencyja z boku inšych byłych savieckich respublik. Tak, Indyja ŭ 1995 h. planavała kupić 12 bajavych hielikopteraŭ Mi-35, što doŭhi čas ekspluatavalisia, ale byli ŭkamplektavanyja štatnym rakietnym uzbrajeńniem, zapčastkami j patrebnym naziemnym abstalavańniem. Ahulnuju sumu hiešeftu aceńvali navat u 1,5 młrd. dalaraŭ, ale pieraškodziła rasiejskaja kampanija Rośviertoł, što pradstaŭlała intaresy vytvorcy i harantavała indyjcam jašče j firmovaje absłuhoŭvańnie hielikopteraŭ.
Handlary zbrojaj nie abaviazanyja pradstaŭlać ŚMI ŭsiu infarmacyju pra handal zbrojaj i majuć prava nie publikavać źviestak, što razhladajucca imi jak kanfidencyjnyja. Tym nia mienš, čas ad času infarmacyja pratočvajecca ŭ druk — i biełaruski, i zamiežny. Rasiejskija analityki padličyli, što za 1995--98 h. nieviadoma kudy padzielisia 298 biełaruskich tankaŭ T-80. Miensk u tyja hady byccam by pradavaŭ niejkija tanki KNDR, ale ci heta byli T-80, ci niejkija inšyja tanki, i kudy ŭ takim razie padzielisia T-80 — nieviadoma.
Z hod tamu Miensk abvinavacili ŭ pastaŭcy zbroi anholskim hrupoŭkam. Paśla brytanski druk lamantavaŭ, što “Biełtechekspart” źbirajecca madernizavać iranskija vajenna-pavietranyja siły j srodki supraćpavietranaj abarony. Aficyjny Miensk usio admaŭlaŭ. Sakrataryjat Rady biaśpieki vystupiŭ z zajavaj pra miralubnuju zamiežnuju palityku Biełarusi, jakaja zaŭždy pilnavałasia j pilnujecca rašeńniaŭ AAN, normaŭ i pryncypaŭ mižnarodnaha prava.
Na biełaruskaj ziamli zbrojnym biznesam sprabuje zajmacca nia tolki dziaržava. U červieni 99-ha BiełaPAN paviedamiŭ, što Biełaruskaja vajskovaja prakuratura razhladaje kryminalnuju spravu pa fakcie znachodki na terytoryi vajskovaha palihonu va Ŭruččy šaści reaktyŭnych ruchavikoŭ dla źniščalnikaŭ Mih-29. Śledčyja vyjavili, što ŭ 1995 h. złačynnaja hrupoŭka, u jakuju ŭvachodzili byłyja supracoŭniki KDB SSSR i Štabu vajenna-pavietranych siłaŭ, skrała ŭ Rasiei avijacyjnaj majomaści na niekalki miljardaŭ dalaraŭ. Kradzienaje transpartavali praź Biełaruś. Znojdzienyja ruchaviki koštam 2 miljony dalaraŭ kožny, byli pryznačanyja dla prodažu ŭ Alžyr i KNDR. Pa dakumentach jany prachodzili jak ruchaviki samalotaŭ hramadzianskaj avijacyi.
Biełarusy taksama aktyŭna asvojvajuć pastaŭki zapčastak byłoj savieckaj techniki, ale raźličvać na rost prybytkaŭ ad hetaha biznesu nie vypadaje. Tak, prynamsi śćviardžaje rasiejski časopis Eksport vooružienij.
Z novaj pradukcyi VPK Biełaruś vypuskaje vialikahruznyja aŭtamabilnyja šasi dla raźmiaščeńnia ŭzbrajeńniaŭ, optyka-elektronnyja systemy nazirańnia i kiravańnia ahniom raznastajnych pryznačeńniaŭ, aŭtamatyzavanyja systemy kiravańnia zbrojaj i vojskami i h.d. Heta dosyć pryvabnyja dla suśvietnaha rynku vyraby. Hetak, u Miensku chadzili čutki, što Mienski zavod kołavych ciahačoŭ udała zbyvaŭ svaju pradukcyju u Paŭnočnaj Karei, jakaja vyrablała rakiety “Skad” i, byccam by, staviła ich na našyja šasi. A ŭ Kitai naahuł dziejničaje sumiesnaje pradpryjemstva pa zborcy kołavych ciahačoŭ padvojnaha pryznačeńnia ź mienskich zapčastak. Rasiejskija aŭtamabilnyja časopisy pisali taksama pra realizacyju damovy Biełarusi z Tureččynaj ab pastaŭcy tudy 200 ciahačoŭ-tankavozaŭ i palivazapraŭščykaŭ.
Ad svajho Ministerstva abarony niekatoryja pradpryjemstvy biełaruskaha VPK nie atrymlivali nivodnaje zamovy ź siaredziny 1990-ch, ažyćciaŭlajučy tolki ramont vajennaj techniki i, zredčasu, madernizacyju nievialikich partyjaŭ uzbrajeńnia.
Biełaruski VPK zaviazany na rasiejskuju abaronnuju pramysłovaść, jakaja źjaŭlajecca na siońnia asnoŭnym zamoŭščykam i spažyŭcom biełaruskich vyrabaŭ. Rasiejcaŭ cikavić taksama mahčymaść ramontu techniki na našych zavodach. U Ministerstvie abarony Biełarusi śćviardžajuć, što praktyčna lubyja ŭzbrajeńni i technika (bolš za 4000 nazvaŭ) mohuć być adramantavanyja na biełaruskich pradpryjemstvach, za vyniatkam niekatorych srodkaŭ supraćpavietranaj abarony i samalotaŭ SU-24.
Ź inšymi krainami SND i ŭdzielnikami Damovy ab kalektyŭnaj biaśpiecy supracoŭnictva mienš intensiŭnaje, čym z Rasiejaj. Najbolš aktyŭnaje — z Tadžykistanam (možna vykazać hipotezu, što nasamreč pad pseŭdanimam “Tadžykistan” chavajecca aŭhanski antytalibski chaŭrus Achmada Šaha Masuda) i Armienijaj.
Handal śmierciu biełarusaŭ nie pałochaje.
Siarhiej Radštejn