Sprava dziesiaci pakaleńniaŭ

Sprava dziesiaci pakaleńniaŭ

Prapanova pravieści referendum ab paetapnym dałučeńni našaj krainy da Rasiei prymušaje pryhadać pieršuju aneksiju, što adbyvałasia taksama paetapna na praciahu ChVIII st., i toje, što było paśla, — čaradu kryvavych paŭstańniaŭ suprać akupantaŭ.

Padziełam Rečy Paspalitaj kanca XVIII st. papiaredničała vialikaja “padrychtoŭčaja praca”, jakuju pravodzili rasiejcy. Karystajučysia palityčnaj anarchijaj u krainie, jany stvarali ŭ Rečy Paspalitaj “piatuju kalonu”. Na dapamohu joj u miežy dziaržavy ŭvašło rasiejskaje vojska. Dziaržaŭnaja ŭłada Rečy Paspalitaj była słabaja, a apošni karol i vialiki kniaź Stanisłaŭ Aŭhust Paniatoŭski byŭ abrany sojmam u 1764 h. pad ciskam rasiejcaŭ dy im słužyŭ nia mienš, čym svajoj krainie.

Niezaležniki abjadnalisia ŭ Barskuju kanfederacyju dy vajavali suprać rasiejcaŭ i ich pamahatych. Eŭrapiejskija krainy ŭ dapamozie kanfederatam admovili. U 1770—71 h. šlachieckaje vojska pad kiraŭnictvam vialikaha hietmana Michała Kazimiera Ahinskaha pieramahło rasiejcaŭ la Słonimu, Bierastavicy, ale akupanty ŭsio ž zdoleli raźbić niezaležnikaŭ pad Stałavičami.

U traŭni 1791 h. u Rečy Paspalitaj była pryniataja Kanstytucyja, jakaja značna ŭzmacniała dziaržaŭnuju ŭładu i abmiažoŭvała šlachieckuju volnicu. Heta nie supadała ź intaresami Rasiejskaj imperyi. Tamu ŭ 1792 h. ź niezadavolenych mahnataŭ utvaryłasia novaja “prarasiejskaja partyja”, jakaja zaprasiła ŭ krainu rasiejskija vojski. Bujnyja bitvy adbylisia pad Miram i Bieraściem. Zbrojny supraciŭ chutka złamali, i karol Stanisłaŭ Aŭhust Kanstytucyju skasavaŭ. Rasieja ž pajšła na druhi padzieł Rečy Paspalitaj, zachapiła centralnuju Biełaruś. Uzakonić padzieł musiŭ sojm u Horadni, ale deputaty try dni maŭčali. Rasiejcy paličyli, što maŭčańnie — znak zhody…

U 1794 h. vybuchnuła vyzvolnaje paŭstańnie pad kiraŭnictvam Tadevuša Kaściuški. “Pojdziem žyva da Kaściuški, rubać budziem maskaluški”, — śpiavali paŭstancy. Niezaležniki supraciŭlalisia da vosieni, ale byli raźbityja Suvoravym. Naleta Rasieja akupavała reštu biełaruskich ziemlaŭ. U Biełarusi byli ŭstalavanyja “novyja paradki”: raspačalisia rekruckija nabory ŭ rasiejskaje vojska (siońnia pasyłali b u Čačeniju, tady — u Tureččynu), u krainu chłynuli rasiejskija čynoŭniki, pravasłaŭnyja śviatary, stvarałasia rasiejskaje školnictva.

Novy ŭdar — franka-rasiejskaja vajna 1812 h., u jakoj zahinuŭ kožny čaćvierty biełarus. Biełarusy vajavali na abodvuch bakach.

U 1831 h. — čarhovaje vyzvolnaje paŭstańnie, patoplenaje ŭ kryvi.

U 1833 h. na Haradzienščynie paŭstańnie sprabavaŭ uźniać Michał Vałovič, jaki dziela hetaha nielehalna viarnuŭsia z Francyi. Jon stvaryŭ ź sialanaŭ partyzanski adździeł, ale ŭ vyniku “začystki”, praviedzienaj rasiejskimi vojskami, paranieny “miaciežnik” byŭ aryštavany i paviešany.

U 1863 h. — paŭstańnie na čale z Kastusiom Kalinoŭskim. Tysiačy zabitych, Kastuś paviešany.

Kroŭ, pralitaja za volu ŭ XIX st., stała zarukaj adnaŭleńnia dziaržaŭnaści ŭ XX-m.

Aleh Tačony