Kraina 25 sakavika
25 sakavika budzie zaŭsiody, Pakul ludzi dumajuć ab svabodzie. Heta — uryvak ź vierša paeta M.Avierjakasa, napisanaha ŭ časy čornych pałkoŭnikaŭ.
Z Hrecyjaj našu krainu źviazvaje mnostva padziej. Niekatoryja ličać, što hetyja suviazi siahajuć jašče ŭ časy «baćki historyi» Hieradota, pisaŭšaha pra narod vaŭkałakaŭ-nieŭraŭ. Archiealahičnyja źviestki havorać, što handlary z Ełady zdaŭna naviedvali naš kraj. U Vizantyi naradziłasia ideja unii — złučeńnia chryścijanskich cerkvaŭ dziela supraćstajańnia tureckaj pahrozie. Złučeńnia nie atrymałasia, i nad Eładaj apuściłsia doŭhaja noč tureckaha panavańnia.
Tolki na pačatku XIX st. nacyjanalnaja revalucyja pryniesła svabodu radzimie demakratyi. Ruch pačaŭsia ŭ Małdovie na pačatku sakavika 1821 h. i byŭ zarhanizavany patajemnaj arhanizacyjaj «Filiki Etreja». I choć davoli chutka nastup pastaŭncaŭ zachłynuŭsia — z-za spradviečnaj varožaści hrekaŭ i małdavan i dvudušša rasiejskaha ŭradu, jaki ŭ apošniuju chvilinu admoviŭ insurhientam u padtrymcy.
Nieŭzabavie paŭstańnie pierakinułasia na ŭłasna hreckija ziemli. Pačatkam ličycca stvareńnie 25 sakavika 1821 h. časovaha ŭradu — Pelapaneskaha senatu. Usia Eŭropa i Ameryka napružana sačyła za hetymi padziejami. Ahulnaviadomy ŭčynak łorda Bajrana, jaki adpłyŭ zmahacca za volu Ełady. Ale, jak pisaŭ “naŭzdahon” Bajranu Ŭładzimier Duboŭka: «Vy išli baranić nia hrekaŭ, a hreckija mity»...
I sapraŭdy, kali stała vidavočna, što nanoŭ paŭstałaja Hrecyja — nie druhaja Ełada klasyčnaha ŭzoru, a biednaja niechlamažaja kraina, da hrekaŭ pačali stavicca z pahardaj. Im admaŭlali ŭ suviaziach sa staražytnymi elinami. Jašče na pačatku minułaha stahodździa adzin kijeŭski prafesar adchilaŭ samu mahčymaść litaratury na navahreckaj movie. Heta nie pieraškodziła paźniej Nobeleŭskamu kamitetu dvojčy adznačyć prastaŭnikoŭ hetaj litaratury — Hieorhasa Seferysa ŭ 1963 h. i Adyseasa Elicisa ŭ 1979 h. Možna zhadać jašče Nikasa Kazandakisa, čyje tvory lehli ŭ asnovu filmaŭ «Hrek Zorba» i skandalnaha «Apošniaha spakušeńnia Chrysta».
Zmahajučysia ź imidžam adstałaje krainy, ułady Hrecyi rabili ŭsio, kab zaśviedčyć pierajemnaść z Eładaj i Vizantyjaj. Kraina atrymała svoj staražytny nazoŭ, litaraturnaja mova była padahnanaja pad staražytny ŭzor, źniešniuju palityku vyznačała «vialikaja ideja» — restaŭracyja imperyj vizantyjskich časoŭ. U čas pieršaj suśvietnaj vajny hreki blizka padyšli da hetaj mety, bo im, jak chaŭruśnikam Antanty, była dazvolenaja akupacyja Turcyi — siabra Niamieččyny. Skončyłasia trahična: razzłavanyja turki zrabili strašennuju raźniu «byłych raboŭ».
Hetaja padzieja, viadomaja ŭ Hrecyi jak «małaazijskaja katastrofa», pazbaviła hrekaŭ ich spradviečnych etničnych ziemlaŭ. Tych, dzie znachodzilisia, da prykładu, staražytny Efes, Sinopa, pryviała da rostu sacyjalnaj napružanaści j duchoŭnaha kryzysu. Bo «vialikaja ideja» była ciapier stračanaja. Tamu palityčnaje žyćcio mižvajennaj Hrecyi charaktaryzujecca palityčnaj nietryvałaściu: abviaščeńnie respubliki, restaŭracyja manarchii, dyktatura ...Tolki źniešniaja pahroza abjadnała hrekaŭ. 28 kastryčnika 1940 h. Hrecyja adchiliła ultymatum Musalini i naniesła parazu italjanskim vojskam u Albanii. Supraćstajać viermachtu hreckaja armija, adnak, nie zmahła, i kraina była padzielena miž Niamieččynaj, Italijaj i Baŭharyjaj. Hrecyju, jak i susiednija krainy, achapiŭ partyzanski ruch, dzie hałoŭnuju rolu adyhravali kamunisty. Adnak hreckim tavaryšam nie pašancavała. U krainie źjavilisia brytanskija vojski, a padtrymka Kamunistyčnaj partyjaj Hrecyi pretenzii Juhasłavii j Albanii na hreckija ziemli razzłavała narod. Nie bačačy mahčymaści pieramahčy na vybarach, kamunisty raspačali hramadzianskuju vajnu, jakaja skončyłasia dla ich poŭnaj parazaj.
Hramadzianskaja vajna pakinuła balučy śled u žyćci krainy. Znoŭ uźnikaje vostraje supraćstajańnie pamiž pravymi i levymi. Vynikam staŭ vajenny pieravarot 1967 h., jaki ŭstalavaŭ režym «čornych pałkoŭnikaŭ». Novy režym žorstkaści j drobiaznaj prydzirlivaści. Na poŭnym surjozie była raspačataja, naprykład, «baraćba ź mini-spadnicami». Nia dziva, što hreckaja moładź źnienavidzieła novych «baćkoŭ nacyi». Nieŭzabavie suprać ułady paŭstaŭ palitechničny fakultet Atenskaha ŭniversytetu. Kryvavaja rasprava z paŭstancami naniesła vializnuju maralnuju i palityčnuju parazu režymu. Kab padniać aŭtarytet, vajskovy urad robić sprobu dałučyć Kipr, što pakłała pačatak padziełu vostrava na hreckuju i tureckuju častki, i kančatkova źniščyła dyktaturu ŭ žniŭni 1974 hoda.
Pierad krainaj paŭstaje zadača hramadzianskaha prymireńnia i pieraadoleńnia ekanamičnaj adstałaści. Vyrašeńnie hetych prablem akazałasia nakanavana Andreasu Papandreu, naščadku biełaruskaha paŭstanca Žyhmanta Minejki, pa infarmacyi hreckaha časopisa «Tachidramus». Siamja Miniejki, jakaja pražyvała ŭ biełaruskim miastečku Zialony Bor ciapierašniaha Smalavickaha rajona, była ciesna źviazana z polskimi paŭstancami. Žyhmanta sasłali na 12 hadoŭ u Sibir. Paśla katarhi jon źjechaŭ uva Francyju, a potym u hrecki horad Janinu, dzie ŭziaŭ šlub z hrečankaj Piersefonaj Manary, ad jakoj u jaho było 7 dziaciej. Adna z dačok — Safija — vyšła zamuž za Hieorhija Papandreu, a ad jaho źjaviŭsia na śviet budučy lidar hreckich sacyjalistaŭ.
Za časy kiravańnia papandreŭskaj «novaj demakratyi» Hrecyja pierastała ličycca «biednym svajakom» Jeŭropy. Była abvieščana amnistyja ŭdzielnikam kamunistyčnych złučeńniaŭ časoŭ druhoj suśvietnaj vajny, i pryznany ich uniosak u spravu Supracivu.
Letaś «novaja demakratyja» była vymušanaja sastupić kanservatyŭnaj partyi Kostasa Karmanlisa. Ale, chto b nie stajaŭ va ŭładzie, Hrecyja budzie śviatkavać 25 SAKAVIKA.
Vacłaŭ Šablinski.