Praŭda pra nackamaŭ
Moj artykuł «Ryzykoŭnaja baraćba namenklatury», jak toje i čakałasia, vyklikaŭ burnuju reakcyju. Tekst faktyčna zaklikaŭ da pierahladu acenak razvoju biełaruščyny ŭ 1920-ch hadach, kali išła kiravanaja baraćba za biełaruskuju Biełaruś.
Za budaŭnictva svajoj krainy. Z takoha punktu hledžańnia absalutna vidavočna, što «SVB» isnavaŭ.
Piša Aleś Arkuš.
Pracujučy nad artykułam, ja karystaŭsia vyklučna ahulnadastupnymi krynicami — knihami i publikacyjami ŭ peryjodykach. Mušu pryznać, što pry kancy 1980-ch — na pačatku 1990-ch na hetuju temu ŭ biełaruskim druku źjaviłasia šmat publikacyj, jakija da siońnia naležnym čynam nie asensavanyja.
Čamu ja zacikaviŭsia hetaj temaj? Vyvučajučy dziejnaść supołki połackich maładniakoŭcaŭ, ja źviarnuŭ uvahu na toje, što skroź naziraŭsia dosyć istotny supraciŭ biełarusizacyi. Taja postrasiejska-imperskaja intelihiencyja, jakaja zasieła ŭ bolšaści dziaržaŭnych ŭstanoŭ respubliki, i słuchać nie chacieła pra niejkuju biełaruskuju movu. Supraciŭ byŭ i ŭ samim aparacie kiraŭnictva respubliki. Sialanie ž nie mahli być dziejnymi subjektami hetaha dziaržavatvornaha pracesu.
Nia ciažka zaŭvažyć prykłady tajemnaj metanakiravanaj dziejnaści pa kaardynacyi pracesu biełarusizacyi ŭ 1920-ja hady. Nu, naprykład, maładych vypusknikoŭ Biełpedtechnikumu i čalcoŭ «Maładniaku», zhodna z pakazańniami Alesia Dudara, jakija jon daŭ HPU, adbiraŭ dla kamandziravańnia ŭ rehijony partyjny dziejač «siaredniaj ruki» Aleś Adamovič. Pryčym Adamovič nikoli nie pracavaŭ u narkamaśviety, kab vykonvać padobnyja daručeńni ad kiraŭnictva respubliki. Značyć, niechta jamu daručaŭ heta rabić pa-za aficyjnymi partyjnymi suviaziami. Chto daručaŭ? Jasna, što nie Łastoŭski, Ćvikievič, Smolič. Niechta z partyjnaha kraŭnictva, chto moh nadalej zaćvierdzić vybranyja nadziejnyja (u sensie nacpytańnia) kandydatury i nakiravać ich na «front» biełarusizacyi. Ci nia śviedčańnie heta arhanizavanaj dziejnaści?
Dyj samoha Adamoviča nakiroŭvali mienavita tudy, dzie była patreba ŭ «krutym» nacyjanalnym dziejaču, — na Kalininščynu, Połaččynu (pamiežnyja terytoryi, niadaŭna dałučanyja da respubliki).
Nia varta razhladać asnoŭnuju masu biełnackamaŭ jak zaciatych prychilnikaŭ balšavickaj idealohii. Treba mierkavać, bolšaść ź ich mieła ćmianaje ŭjaŭleńnie pra dahmatyku marksizmu—leninizmu. Pryčym nichto asabliva i nie imknuŭsia navučać kamunizmu moładź (asabliva svaju, biełaruskaj «hadoŭli»). Aleś Dudar zhadvaje: «Za ŭvieś čas isnavańnia «Maładniaku» jaho siabry tolki adzin raz pačuli dakład na palityčnuju temu — heta byŭ dakład Krynickaha na 1-m źjeździe «Maładniaku» ŭ listapadzie 1925 hodu».
Nia ciažka rastłumačyć i toje, čamu HPU na čale «SVB» staviła mienavita dziejačaŭ BNR. Ź ich boku zaśviedčyć, što «SVB» kiravałasia ludźmi z partyjnych kabinetaŭ, — heta faktyčna pryznać, što ŭsie biełaruskija partyjnyja viarchi — «vorahi narodu». Maŭlaŭ, kudy hladzieli? Heta toje samaje, što skazać praŭdu pra śmierć Kirava. Vorah pavinien być znadvorny, zrazumieły, vyrazna akreśleny.
Maje racyju Anatol Sidarevič, kali piša, što mnohija starejšyja biełnackamy — Čarviakoŭ, Ihnatoŭski, Žyłunovič — byli abu-džanyja da biełaruskaj pracy hazetaj «Naša Niva» i dziejnaściu takich adradžencaŭ dy palitykaŭ, jak Anton Łuckievič. Jany praktyčna rabili toje samaje — stvarali nacyjanalnuju krainu, ale sprabavali rušyć inšym, na ich dumku, bolš prahmatyčnym i efektyŭnym šlacham.
U artykule «Tryjumviry, abo Pomnik kamisaram» sp.Sidarevič słušna zhadvaje, što Anton Łuckievič nazyvaŭ Čarviakova i Žyłunoviča «praŭdzivymi biełarusami». Sam Čarviakoŭ na staronkach časopisu «Połymia» (1928. №10.) załučaje Cišku Hartnaha (litaraturny pseŭdanim Žyłunoviča. — A.A.) «da plejady «našaniŭskich adradžencaŭ» abo tych udzielnikaŭ dy kiraŭnikoŭ nacyjanalna-revalucyjnaha biełaruskaha ruchu, što ideałam svajoj revalucyjnaj pracy i zmahańnia ličyli dziaržaŭnaje adradžeńnie Biełarusi (vyłučana mnoj. — A.A.)». Mienavita tak sam Čarviakoŭ farmuluje hałoŭnuju, pieršasnuju zadaču, jakaja staić pierad maładoj respublikaj.
Što tyčycca Antona Balickaha. Paśla jahonaha źniaćcia z pasady narkama aśviety i aźviarełaha šalmavańnia ŭ druku Balicki źjaždžaje ź Miensku. Spačatku «ŭładkavaŭsia na zavod imia S.Łancuckaha, potym nastaŭničaŭ niedaloka ad Homielu (N.Vasiliŭskaja. Abvinavačvajecca ŭ nacyjanał-demakratyźmie. Miensk: Navuka i technika, 1995). Tamu, kali pačalisia aryšty, Balicki anijak nia moh być siarod pieršych achviaraŭ. Viadoma, hepeušnikam jaho treba było pašukać. Viedaju prykłady, kali asobnym «nacdemam» udavałasia ŭciačy ŭ pravincyju i schavacca-vyžyć. Tak zdaryłasia, naprykład, z vykładčykam Połackaha pedtechnikumu Ivanam Ščasnym, baćkam mastački Ninel Ščasnaj. Jaho papiaredzili dobryja ludzi, i siamja Ščasnych adrazu ŭviečary, jak tolki haspadar pačuŭ pieraściarohu, sieła na ciahnik i źjechała na Smalenščynu, schavałasia ŭ hłuchim miastečku. Abyšłosia. Viadoma, Ščasny nie Balicki, i naŭrad ci jaho staranna šukali.
Kali navat dapuścić, što adbyvałasia zvyčajnaja baraćba ŭnutry kiraŭnictva respubliki — «frakcyja biełarusaŭ» (treba pryznać, dosyć nievialikaja) zmahałasia za ŭładu z prychadniami i pasłuhačami-karjerystami, dyk usio adno majem baraćbu za biełaruskuju Biełaruś. Tolki paŭstavańnie biełaruskaj Biełarusi harantavała nackamam ustojlivuju ŭładu i dziaržaŭnaje adradžeńnie Baćkaŭščyny. Harantavała samuju mocnuju zbroju — udzieł narodu ŭ budaŭnictvie svajoj krainy.
Z takoha punktu hledžańnia absalutna vidavočna, što «SVB» isnavała. Što mieła svaje plany i zadačy. Svaich kiraŭnikoŭ i šarahovych čalcoŭ.
Sprava ciapier za historykami — skazać praŭdu pra nackamaŭ.
￭
List naŭzdahon
Ja byŭ by niekarektny pierad čytačami i historykami, kali b, pišučy pra «Sajuz vyzvaleńnia Biełarusi», zataiŭ jaki-niebudź viadomy mnie dakument, datyčny hetaj spravy. Kali ja pisaŭ narys «Tryjumviry, abo Pomnik kamisaram», uvieś čas mieŭ na ŭviecie list Antona Łuckieviča da Ludmiły Kraskoŭskaj — dački Ivana Kraskoŭskaha, jaki taksama prachodziŭ pa «spravie» «SVB». Ale tak zdaryłasia, što list, kopiju jakoha mnie daŭ sp.Mikoła Trus, ja doŭha nia moh znajści siarod papier. Znajšoŭ tolki na Śvietłym Tydni.
I.Kraskoŭski byŭ adnym ź pieršych emihrantaŭ, jakija vyjechali ŭ BSSR. Mała taho, jak vynikaje z adnaho lista Ŭładzimiera Žyłki da Łuckieviča, Kraskoŭski, raźvitvajučysia ŭ Prazie z premjer-ministram BNR Alaksandram Ćvikievičam, užo viedaŭ, što i toj z časam pierabiarecca ŭ Miensk. Možna mierkavać, što Kraskoŭski byŭ pasrednikam pamiž uradam BSSR i «hrupaju Ćvikieviča». Jak viadoma, jahonaja dačka zastałasia ŭ Čechasłavakii.
List pakazvaje, što materyjalnyja varunki žyćcia Łuckieviča nadta pahoršylisia, što nadychodziŭ toj peryjad u jaho žyćci, kali jon «prosta haładaŭ» (Jan Stankievič). I pry hetym nia traciŭ čałaviečaje prystojnaści (siužet z šaściu dalarami krasamoŭny).
Što ž da versii «spravy» «SVB», vykładzienaj Łuckievičam pavodle infarmacyi z trecich ruk, dyk jana nadta sumnieŭnaja. Pačać choć by z taho, što pamiž Łuckievičam i Łastoŭskim prabieh čorny kot. Nabraŭšy vastryni ŭ 1917 h., kanflikt miž imi nie ačach da kanca ich dzion. Łuckievič nie zabyvaŭ, što Łastoŭski vystupiŭ suproć rezalucyi Vilenskaje biełaruskaje rady ab razryvie dziaržaŭnych adnosinaŭ z Rasiejaj, što spryjaŭ zasyłcy ŭ koła biełaruskich niezaležnikaŭ u Miensku niamieckaha špijona (1918), što ŭ kancy 1918 h. pierabraŭsia ŭ Koŭna i nia braŭ udziełu ŭ biełaruskim dziaržaŭnym budaŭnictvie, što, rezka paviarnuŭšy ad kanservatyzmu da eseraŭščyny, staŭ na čale alternatyŭnaha ŭradu BNR (13 śniežnia 1919 h.), što pryznaŭ prava Litvy na Vilniu (Hienuja, 1922)… Łastoŭski nie chavaŭ varožaha staŭleńnia da Łuckieviča (voś jašče adna pryčyna, čamu jon nia moh stać na čale «nacdemaŭ»). Łuckievič moh čytać toj numar «Źviazdy», u jakim apaviadałasia pra schod u Akademii napiaredadni zvalnieńnia Łastoŭskaha z pasady jaje nieadmiennaha sakratara. Kali Łastoŭskamu zakinuli, što jon znachodziŭsia ŭ ciesnaj suviazi z Łuckievičami, akademik na ŭvieś hołas zajaviŭ, što adzin z Łuckievičaŭ źjaŭlajecca jaho asabistym voraham.
Davajcie kanstatujem: Łuckievič taksama byŭ słaby čałaviek. Dumajučy, što jon «bližej znaje Łastoŭskaha», Łuckievič z ahavorkami «zusim mahčyma» i «mahčyma» byŭ schilny pavieryć u lehiendu, raspracavanuju HPU. Tym bolš što ŭ joj prahučała i proźvišča Edmunda Zuzemila — da Pieršaje suśvietnaje vajny nastaŭnika Pinskaje himnazii i niamieckaha špijona, jaki potym byŭ cenzaram hazety «Homan» i ŭvajšoŭ u ciesny kantakt ź jaje redaktaram Łastoŭskim. Heta Zuzemila pad proźviščam Kuźmickaha i z rekamendacyjnym listom Łastoŭskaha zasłali ź Vilni ŭ mienskaje koła niezaležnikaŭ…
U hetym varyjancie hepeušnaj lehiendy (musić, dziela ścipłaści aŭtara lista) apuščana, što ŭsich emihrantaŭ u BSSR zasłaŭ kiraŭnik štabu «nacfašystaŭ» Łuckievič. Aprača taho, u hetym varyjancie niama śćvierdžańnia, što «tajemnaja arhanizacyja» isnavała da pryjezdu Łastoŭskaha ŭ Miensk i što jaje «ŭznačalvaŭ» Łuckievičaŭ pamočnik va ŭradzie BNR Ściapan Niekraševič. Novaje ŭ hetym varyjancie — pra «ambasadarstva» Kanstancina Jezavitava. Toje, što da «spravy» dałučyli i jaho, kaža pra adno: u hienerała skončyŭsia peryjad začaravanaści balšavizmam, «biełarusizacyjaj» i h.d.
Kali b Łuckievič čytaŭ beeseseraŭskija hazety i časopisy, jon zrazumieŭ by, chto aŭtar «viedamaściaŭ», pieradadzienych jamu «peŭnym čałaviekam», ale peryjodyki ź Miensku ŭ Biełaruski muzej — i tut pastarałasia polskaja ŭłada — traplali nierehularna. Varta, adnak, zaciemić i toje, što ni ŭ hazecie «Napierad!» (1929—1930), ni ŭ «Biełaruskim zvonie» (1931—1932) Łuckievič ani razu, nakolki ja viedaju, nia ŭskłaŭ viny za raspravu 1930—1931 h. na Łastoŭskaha. Adna sprava — dapuščeńni ŭ pryvatnym liście, druhaja — publičnaje abvinavačańnie. Dla jaho (i Łuckievič heta razumieŭ) nia miełasia dastatkovych padstaŭ.
Anatol Sidarevič
￭
Anton Łuckievič
List da Ludmiły Kraskoŭskaj
Panienačka!
Tolki ciapier pračytaŭ ja Vašuju adkrytku, bo pryjšła jana jakraz paśla majho vyjezdu na viosku i lažała na maim piśmiennym stale ŭ horadzie pa siahońniašni dzień. Daŭno ja dapytyvaŭsia Vaš adras, bo chacieŭ pierasłać Vam $6 za trumo, jakoje pradaŭ pry likvidavańni svajej kvatery pa Vilenskaj vuł. Trumo hetaje pakinuŭ u mianie na pierachoŭ Vaš baćka, ale ja ŭžo nia mieŭ dzie dalej chavać, bo zajmaju ciapier z maimi chłopcami adzin pakoj, dyk svaje mebli musiŭ raspradać. Vybačajcie, što nia šmat udałosia vyručyć, ale apravu pajeŭ šašal, dyk mieła vartaść tolki adno škło. Dumaju, što i hetaja drobiaź prydasca Vam ci Vašym.
Usio čakaju viestak ab losie Iv Ihn i inšych, dy ich niama. Budu vielmi Vas prasić, kali daviedajeciesia što novaha, čyrknicie mnie paru słoŭ.
U spravie aryštu Iv Ihn i dr. maju ja viedamaści ad vielmi peŭnaha čałavieka. Ich usich «pasadziŭ» Łastoŭski, jaki, pryjechaŭšy ŭ Miensk, zajaviŭ — na padstavie inśpiracyi viedamaha Zuzemila, — što chutka maje być vajennaja intervencyja ŭ SSSR i dziela hetaha nacyjanalna śviedamyja biełarusy musiać stvaryć svoj tajny centar, jaki bu-dzie pryznany «biełymi» za ŭładu «vyzvalenaje» Biełarusi. Na hetu vudačku i pajšoŭ ceły rad ludziej. «Ambasadaram» hrupy byŭ Jezavitaŭ, «kamunizujučy» i žanaty z partyjnaj kamunistkaj. Nu, i vynik akcyi byŭ jasny: usio stałasia viedamym HPU, katoraje ŭčyniła razhrom biełaruskich kulturnych sił, tak ci inakš źviazanych z Łastoŭskim. Asoba majho infarmatara nie vyklikaje sumlivu ŭ praŭdzivaści jaho apaviadańnia. Usio heta — zusim mahčyma i nie pradstaŭlajecca dziŭnym dla taho, chto bližej znaje Łastoŭskaha. Balšaviki vielmi chočuć źviazać hetu akcyju Łast z polskim uradam, bo viedama, što pierad «pakajańniem» i vyjezdam u Miensk Łha pryjaždžaŭ ad jaho imia ŭ Varšavu da ministerstva ŭnutranych spraŭ (da p.Suchenka) toj samy Zuzemil. Ab čym tam vialisia pierahavory, — niama viedama. Ale mahčyma, što z hetaha i zaviazałasia ŭsia historyja.
Pišu Vam heta, bo, moža, viedamaść ab hetym budzie Vam niejak patrebna.
Ščyra Vas vitaju
Ant.
Vilnia, 15.VII.31
Padrychtavaŭ da druku A.Sidarevič