Padlaski panteon

Majmu rodnamu Padlaššu — 500 hadoŭ. Kažučy bolš kankretna — 500 hadoŭ nabiehła Padlaskamu vajavodztvu. Z hetaj nahody mnie zachaciełasia pryhadać niekatorych słaŭnych synoŭ Padlašša, suviazi jakich z padlaskaj ziamloj šyrejšaj hramadzkaści małaviadomyja, a to j zusim nieviadomyja. A padlašukam jość kim puskać dym u vočy, kažu vam. Miarkujcie sami…

Krychu historyi

U 1513 hodzie karol Polščy i vialiki kniaź litoŭski Žyhimont I svaim pryvilejem pryznačyŭ Ivana (Siamionaviča) Sapiehu «na vajavodztva padlaskaje, bieraściejskaje i inš.». Ja nie historyk, a tamu nia ŭ zmozie patłumačyć, što dakładna aznačaŭ hety zapis u dačynieńni da Padlašša i Bieraściejščyny dy jašče da niečaha, što ŭ karaleŭskim dakumencie zastałosia zašyfravanym pad słovam «inš.». Tym nia mienš, nakolki ja zdoleŭ dapietryć z aściarožnych farmulovak u roznych knižkach pa historyi, ahulnaje razumieńnie hetaha zapisu zaklučajecca ŭ tym, što ŭ 1513 hodzie źjaviłasia karaleŭskaje rasparadžeńnie ab stvareńni Padlaskaha vajavodztva jak asobnaj administracyjnaj adzinki ŭ VKŁ. Bieraściejskaje vajavodztva, jakoje tam taksama zhadvałasia, nasamreč uźnikła jak asobnaja administracyjnaja adzinka na paŭstahodździa paźniej, u 1566 hodzie.

Najbolš vierahodna, u 1513 hodzie miaža Padlaskaha vajavodztva nie była jašče dakładna abaznačanaja. Nasamreč, karol Žyhimont u 1509 hodzie pasłaŭ admysłovych kamisaraŭ, kab jany vyznačyli miažu pamiž Polščaj i VKŁ u majoj rodnaj staroncy, heta značyć, pamiž «polskim» Mazoŭšam i «rus()kim» Padlaššam. U hetym samym 1509 hodzie karol Žyhimont taksama daŭ dazvoł Ivanu Sapiehu zbudavać zamak u miascovaści Dubna na Padlaššy (siahońnia hetaja vioska znachodzicca ŭ hminie Boćki Bielskaha pavietu). Značyć, Ivan Sapieha, jaki staŭ padlaskim vajavodam u 1513 hodzie, mieŭ užo tady na Padlaššy i siadzibu, adpaviednuju svajoj pasadzie. Jon pamior u zhadanym zamku ŭ Dubnie ŭ 1517 hodzie.

U 1516 hodzie Žyhimont I taksama pastanaviŭ, što Padlaskaje vajavodztva, choć i ŭ Vialikim Kniastvie, budzie padlahać pad polskaje prava, a nie pad VKŁ-aŭskaje. U suviazi z hetym isnuje tłumačeńnie, što nazva Padlašša — «pad lachami» — aznačaje nasamreč padlehłaść pad polskaje prava, a nie hieahrafičnaje susiedztva ziamli ź «lachami», to bok z palakami. Mianie hetaja interpretacyja nia nadta pierakonvaje. My stali padlahać pad polskaje prava ŭ 1516 hodzie, a Padlaskaje vajavodztva aficyjna zhadvajecca ŭžo ŭ 1513 — tut vidavočnaja niestykoŭka ŭ časie.

U 1520 hodzie źjaviŭsia čarhovy karaleŭski pryvilej adnosna Padlašša, jaki pryznačaŭ druhoha padlaskaha vajavodu, Ivana Kasteviča. U hetym pryvilei byli pieraličany ziemli (paviety), jakija ŭvachodzili ŭ skład Padlašša: bielskaja, drahičynskaja, mielnickaja, bieraściejskaja, kamianieckaja, kobrynskaja. Stalicaj Padlaskaha vajavodztva staŭ Drahičyn nad Buham. Dyk voś, heta i jość histaryčnaje jadro Padlašša. Siońnia adna pałova hetaha jadra znachodzicca ŭ Polščy, a druhaja ŭ Biełarusi. Ź ciaham času Padlaskaje vajavodztva stała «bryniać» i abrastać dadatkovymi ziemlami, jak na poŭnač, tak i na poŭdzień ad hetaha jadra.

U 1566 hodzie ziemli bieraściejskaja, kamianieckaja i kobrynskaja adyšli da novastvoranaha Bieraściejskaha vajavodztva. A ŭ 1569 hodzie, paśla Lublinskaj unii, Padlaskaje vajavodztva było uklučanaje ŭ skład Polskaj Karony. Tahačasny padlaski vajavoda, Vasil Tyškievič, mocna vystupaŭ suprać pastanovaŭ Lublinskaj unii, tamu Žyhimont I źniaŭ jaho z pasady padlaskaha vajavody dy naznačyŭ vajavodam smalenskim.

(Kali možna, dazvolu sabie asabistuju refleksiju ŭ hetym miescy: Voś u 1569 hodzie Padlašša adyšło da Polščy, to bok, jaho adłučyli ad taho, što potym stała nazyvacca Biełaruśsiu, i paddali palanizacyi na praciahu niekalkich stahodździaŭ. Fakt, što «rus()kija» padlašuki nie dalisia apalačycca dazvańnia i ŭ XX stahodździ prynamsi častka ź ich zdoleła transfarmavać svaju «rus()kaść» u biełaruskuju nacyjanalnuju śviadomaść, ja liču adnym z cudaŭ (i adnoj ź nierastłumačanych zahadak) biełaruskaj historyi. Dy naŭprostavym dokazam taho, što biełarusy-padlašuki — heta ŭsio ž mužyki ćviordyja.)

Padlaskaje vajavodztva źnikła razam z Polščaj u 1795 hodzie, kab adradzicca ŭ 1918. U Narodnaj Polščy jano nazyvałasia Biełastockim vajavodztvam, a ŭ paślakamunistyčny peryjad, u 1999 hodzie, viarnułasia da svajoj histaryčnaj nazvy. Kali brać pad uvahu terytoryju Padlaskaha vajavodztva ŭ 1513—1795 hh., dyk siońniašniaje vajavodztva ŭklučaje niašmat bolš za jaje tracinu. Astatnija ziemli histaryčnaha Padlašša znachodziacca ŭ Mazavieckim i Lublinskim vajavodztvach Polščy dy Bieraściejskaj vobłaści Biełarusi.

Na praciahu 500-hadovaj historyi na Padlaššy kryžavalisia polska- «rus()kija» (potym polska-biełaruskija i polska-ukrainskija) kulturna-moŭnyja ŭpłyvy. Doŭhi čas tut vyrazna adčuvałasia taksama prysutnaść habrejskaj kulturnaj i relihijnaj tradycyi. Tamu, na maju dumku, kožny bolš-mienš abjektyŭny «padlaski panteon» budzie ŭklučać pradstaŭnikoŭ jak minimum čatyroch etnasaŭ — polskaha, biełaruskaha, ukrainskaha, habrejskaha. U kožnym razie, tak budzie ŭ maim siońniašnim pieraliku samych vydatnych synoŭ, narodžanych na Padlaššy abo źviazanych inšym čynam z majoj rodnaj ziamloj. Pra mienš vydatnych havorka pojdzie kali-niebudź paźniej. Ichni śpis možna ciahnuć kilametrami. Siońnia pačniom ścipła, z hetych:

Samyja krutyja «miaciežniki» i biazbožniki

Tadevuš Kaściuška (1746–1817) — najbolš viadomy zmahar za svabodu Polščy i ZŠA, nacyjanalny hieroj hetych dźviuch krainaŭ. Kaściuška naradziŭsia ŭ falvarku Mieračoŭščyna na Paleśsi, jahonaja siamja trymała rodavy majontak u Siachnovičach, jakija naležać da histaryčnaj Kamianieckaj ziamli Padlašša.

Kastuś Kalinoŭski (1838–1864) — biełaruski nacyjanalny hieroj, kiraŭnik Studzieńskaha paŭstańnia 1863–1864 u Biełarusi i Litvie. Naradziŭsia ŭ Mastaŭlanach (siońnia Haradockaja hmina Biełastockaha pavietu), zahinuŭ na šybienicy ŭ Vilni.

Ihnat Hryniavicki (1856–1881) — najbolš viadomy biełaruski teraryst. U 1881 hodzie kinuŭ bombu ŭ rasiejskaha cara Alaksandra II i zabiŭ jaho. Ad paranieńnia svajoj bombaj pamior i sam teraryst. Ihnat Hryniavicki naradziŭsia na Mienščynie, ale potym žyŭ u Vialikich Hryniavičach kala Bielsku na Padlaššy. U svajoj knizie «Prysud vykanaŭ nieviadomy» Ŭładzimier Arłoŭ napisaŭ pra suviazi Hryniavickaha z Padlaššam nastupnym čynam: «Svajoj małoj radzimaju Ihnat ličyŭ viosku i majontak Vialikija Hryniavičy u Bielskim paviecie Haradzienskaje huberni. Tut jon žyŭ z vaśmihadovaha ŭzrostu, siudy pryjaždžaŭ na himnazičnyja vakacyi, adsiul vypraŭlaŭsia vučycca ŭ Pieciarburh. U rodnyja miaściny jon zavitaje na kolki dzion i pierad samaju śmierciu».

Kazimir Łyščynski (1634–1689) — najbolš viadomy biełaruski biazbožnik. Naradziŭsia ŭ majontku Łyščycy na Bieraściejščynie. U 1689 hodzie jamu śsiekli hałavu i spalili jahonaje cieła ŭ Varšavie za traktat «Ab nieisnavańni Boha», jaki jon napisaŭ pa-łacinsku.

Biełaruskaja ideja pradzioŭbvałasia na Padlaššy

Michał Babroŭski (1784–1848) — unijacki, potym pravasłaŭny śviatar, prafesar Vilenskaha ŭniversytetu. Adzin z najbolš viadomych słavistaŭ XIX stahodździa. Siarod inšaha, adkryŭ i apisaŭ hetak zvany Supraśleŭski kodeks, najvialikšy starasłavianski kananičny rukapis. Naradziŭsia ŭ vioscy Volka Bielskaha pavietu, pamior na Pružanščynie.

Michał Babroŭski razam ź inšym padlašukom, Ihnatam Daniłovičam, ličacca pačynalnikami biełaruskaj nacyjanalnaj idei. Babroŭski i Daniłovič intelektualna vyśpiavali ŭ atmasfery Vilenskaha ŭniversytetu, dzie viravali polskija nacyjanalnyja idei dy studenckaja moładź vychoŭvałasia ŭ vyklučna polskim duchu. Adkryŭšy dla siabie minuŭščynu Vialikaha Kniastva Litoŭskaha i proćmu nieviadomych da taho času histaryčnych dakumentaŭ na starabiełaruskaj movie, Babroŭski z Daniłovičam dajšli da vysnovy, što palakam u Vilni niama čaho rabić dy paraili im, jak dzieści napisaŭ biełastocki historyk Aleh Łatyšonak, kab jany «vybiralisia nazad u svaju Varšavu».

Babroŭski i Daniłovič, vychavanyja ŭ padlaskaj havorcy (jakaja značna mienš addaliłasia ad starabiełaruskaj movy VKŁ, čym sučasnyja biełaruskaja i ŭkrainskaja litaraturnyja movy), ličyli jaje kandydatkaj na aficyjnuju movu dziaržaŭnaha ŭtvareńnia, jakoje mahło b stać pierajemnikam Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Kažučy naŭprost, jany ličyli padlaskuju movu, na jakoj siońnia pišacca na sajtach Svoja.org i ŭ fejsbuk-supolnaści Howorymo po swojomu, biełaruskaj movaj.

Ihnat Daniłovič (1787–1843) — jak i Babroŭski, Daniłovič byŭ unijackim, potym pravasłaŭnym duchoŭnikam dy prafesaram Vilenskaha ŭniversytetu. Daniłovič staŭ adnym z najvydatniejšych biełaruskich historykaŭ i znaŭcaŭ Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, daślednikam letapisnych i jurydyčnych pomnikaŭ VKŁ (siarod inšaha, jon padrychtavaŭ pieršaje navukovaje vydańnie Statutu VKŁ 1529 hodu). U biblijatecy Supraśleŭskaha manastyra razam ź Michałam Babroŭskim Daniłovič adkryŭ hetak zvany Litoŭski letapis 1446 hodu. Naradziŭsia Ihnat Daniłovič u tych samych Vialikich Hryniavičach kala Bielsku, ź jakimi źviazanaje imia našaha słavutaha terarysta Ihnata Hryniavickaha.

Budaŭniki novaj Biełarusi

Mikoła Jančuk (1859–1921) — navukoviec-etnohraf i piśmieńnik, jakoha siońnia zaličajuć jak da biełaruskaj, tak i ŭkrainskaj kultury. Jon — pieršy čałaviek, jaki staŭ śviadoma pisać pa-padlasku, kab uratavać hetuju movu ad śmierci. Naradziŭsia ŭ vioscy Kornica na Paŭdniovym Padlaššy (siońnia Mazavieckaje vajavodztva). Adzin z arhanizataraŭ Biełaruskaha dziaržaŭnaha ŭniversytetu i pieršy prafesar katedry biełaruskaj litaratury i etnahrafii ŭ im. Maryŭ ab tym, kab Padlašša ŭźjadnałasia ź Biełaruśsiu. U 1918 hodzie ŭ vieršy, pryśviečanym Janku Kupału, napisaŭ siarod inšaha:

A Pudlasie i Ruś Biêła,
Jak dviê sestry rôdny.
Mov odnoho čłonki tiêła,
Byli b zavše zhôdny.

Ale dola jich lichaja
Zdavna rozłučyła
I obom tiažki na šyju
Kameń nałožyła.

Usievaład Ihnatoŭski (1881–1931) — biełaruski historyk i hramadzka-palityčny dziajač. Pieršy prezydent Instytutu biełaruskaj kultury i Biełaruskaj akademii navuk. Naradziŭsia ŭ vioscy Takary na Padlaššy. Viosku ŭ 1944 hodzie padzialiła napałovu polska-savieckaja miaža. Ličycca, što Ihnatoŭski, zackavany balšavikami jak nacdem, zastreliŭsia ŭ Miensku. Pavodle inšaj versii, jaho zastrelili supracoŭniki Dziaržaŭnaha palityčnaha ŭpraŭleńnia.

Josif Łanhbard (1882–1951) — słavuty biełaruski saviecki architektar. Naradziŭsia ŭ Bielsku na Padlaššy ŭ habrejskaj siamji. Pavodle jahonych prajektaŭ u Miensku pabudavali, siarod inšaha, Dom uradu, Teatar opery i baletu, Dom Čyrvonaj Armii.

Apošni naš karol

Stanisłaŭ Aŭhust Paniatoŭski (1732–1798) — apošni karol Rečy Paspalitaj naradziŭsia ŭ majontku Voŭčyn kala Mielnika na Padlaššy.

Stvaralnik suśvietnaj movy

Ludvik Zamenhof (1859–1917) — stvaralnik movy esperanta naradziŭsia ŭ habrejskaj siamji ŭ Biełastoku.

Kanstruktar Concorde

Usievaład Jakimiuk (1902–1991) — pra hetaha dziadźku ja daznaŭsia zusim niadaŭna. Jon naradziŭsia ŭ siamji pravasłaŭnaha śviatara ŭ vioscy Kožyna, usiaho za dva kilametry ad majho rodnaha chutaru. U mižvajennaj Polščy byŭ adnym z najbolš zdolnych kanstruktaraŭ pasažyrskich i vajskovych samalotaŭ, paśla vybuchu Druhoj suśvietnaj vajny vyjechaŭ na Zachad, dzie kanstrujavaŭ vajskovyja samaloty dla francuzaŭ i brytancaŭ. U 1962—1966 hh. pracavaŭ pry stvareńni zvyšhukavoha pasažyrskaha samalota Concorde i staŭ adnym ź piaci kamercyjnych dyrektaraŭ hetaha brytanska-francuskaha prajektu, u ramkach jakoha było zbudavana 16 zvyšhukavych avijalajneraŭ.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0