«Sa śviardłovymi, vojkavymi, uljanavymi-leninami pryjdziecca raźvitacca»

«NN»: Kali kazać pra «niedalublenych» biełaruskim hramadstvam hierojaŭ, ci možacie Vy vyznačyć piać asobaŭ nacyjanalnaha maštabu, pra jakich niezasłužana zabyli?

Nina Stužynskaja: U dziacinstvie lubiła kazku pra varonu, jakaja atrymała daručeńnie ad manarcha krainy znajści samych sałodkahałosych ptušak i pradstavić da dvara jaho vialikaści. Svaje bližej da dušy i cieła, varona, nie pakutujučy na sumnieŭ, vybrała lubych svaich dzietak. Što było dalej — nie cikava…

Na vašaje pytańnie adkažu, što hieroi paŭstancka-partyzanskaha nacyjanalnaha ruchu XX stahodździa, viartańniem jakich u historyju i pamiać ja zajmajusia šmat hadoŭ, vartyja bolšaj uvahi i pavahi ad hramadzstva sučasnaj Biełarusi.

I słuckija paŭstancy (śpis bahaty), i zialenadubcy byli ŭdzielnikami adkładzienaha da kanca stahodździa prajekta niezaležnaj Biełarusi.

Svoj nacyjanalny dom pad jeŭrapiejskim dacham byŭ metaju i sensam ich dziejnaści.

U Nacyjanalny panteon ja b prapanavała kiraŭnikoŭ najbolš maštabnaha antysavieckaha antykałanijalnaha Słuckaha paŭstańnia 1920 hoda — Paŭła Žaŭryda i Uładzimira Prakuleviča. Pobač ź imi naturalna vyhladaje fihura atamana partyzanskaha antysavieckaha złučeńnia «Zialeny Dub» Viačasłava Adamoviča (Dzierhača),

jaki praciahnuŭ zmahańnie za Biełaruś srodkami partyzanskaj vajny.

U adroźnieńnie ad palitykaŭ, siarod jakich chapała asobaŭ «pozy i frazy», ich aktyŭnaść palahała ŭ kankretnym bajavym rečyščy. Ich vajna na toj momant nie mieła pośpiechu, ale była łahičnym etapam na šlachu da niezaležnaści Baćkaŭščyny.

U losavyznačalny mižvajenny čas na palityčnym niebaschile zaźziali i zorki žanočyja: Pałuty Badunovaj, dziajački nacyjanalnaha Adradžeńnia, vybitnoha palityka, i Viery Masłoŭskaj, aktyvistki ŭzbrojenaha antypolskaha supracivu.

Kab «palubić», treba spačatku paznajemicca.

 «NN»: Ci abaviazkova nacyjanalny hieroj maje być vyklučna stanoŭčym? Ci mahčyma tut karystacca kryteryjem na karyść ci nie na karyść Biełarusi dziejničaŭ toj ci inšy piersanaž?

 NS: My ŭ peŭnym sensie zakładniki savieckaj histaryčnaj mifałohii, u tym sensie, što hieroi minułaha pad pilnym partyjnym kantrolem padavalisia narodu sterylnymi idałami, a nie žyvymi ludźmi. «Kryštalna čystyja-česnyja», uvasableńnie «oblika-marale», hieroi revalucyi i sacyjalistyčnaha budaŭnictva nie pili,nie jeli, žančyn nie kachali — tolki dziejničali ŭ imia savieckich ideałaŭ.

Jak tolki cienzura źnikła, my daviedalisia, naprykład, što ŭ «pravadyra suśvietnaha praletaryjata» była kachanka, a jaho partyja nie vielmi pryhožymi šlachami zdabyvała hrošy, i ŭvohule, stratehija i taktyka balšavikoŭ-lenincaŭ była zdradnickaj i varožaj da tahačasnaj Rasii.

Tym nie mienš, u Biełarusi, jakaja sa zhody hetych samych dziejačoŭ nieadnarazova kroiłasia-pierakrojvałasia i hublała terytoryi (a pry Stalinu — i dobruju častku nasielnictva), pomniki im (107 tolki Leninu!) zastalisia. I navat pabudavalisia nanoŭ (linija Stalina). Łohiku šukać biessensoŭna.

Hieroi, treba pamiatać, ludzi. Im ułaścivy chiby, pamyłki, peŭnyja słabaści. A my, taksama nie treba zabyvacca, nie sudździ i nie prakurory. Važnuju rolu adyhryvajuć abstaviny, realii taho histaryčnaha času.

Treba, na moj pohlad, šanavać toje hałoŭnaje stvaralnaje ŭ žyćci i dziejnaści histaryčnaj postaci, što spracavała na karyść krainy i hramadstva, stanoŭčyja vyniki jakoho my adčuvajem i siońnia.

Biezumoŭna, na «sudzie» hramadskaj dumki «praściej» dziejačam navuki i kultury, piśmieńnikam, budaŭnikam ekanomiki. Vajskoŭcam, palitykam, dziejnaść jakich supravadžajecca razbureńniem i achviarami, ciažka mieć imidž biezdakornych. Ale vajna jak palityčny instrumient dasiahnieńnia metaŭ taksama maje miesca być, kali vyčarpany ŭsie inšyja arhumienty i mahčymaści.

 «NN»: U saviecki čas ideałohija naviazvała adnych hierojaŭ, u pierabudovačny-postsaviecki čas źjavilisia inšyja — jak nibyta reakcyja na saviecki ideałahičny prymus. Siońniašniaja biełaruskaja ideałohija nie ŭziała całkam saviecki hieraičny kanon. Na čym, pa-vašamu, hruntujecca vybar?

NS: Sapraŭdy, pierabudova adkryła nieviadomyja staronki ŭłasnaj historyi, dała mahčymaść «dastać» schavanych jak maha dalej nacyjanalnych hierojaŭ, pačać pieraacenku minułaha. Hieroi i antyhieroi chutka mianialisia miescami. Podźvihi savieckich «niebažycharoŭ» pablakli i stali pradmietam hańby. Biełaruskija hieroi dobra «spracavali» na ich «zamiaščeńnie» ŭ śviadomaści hramadzian.

Intelektuały słušna adznačajuć, što hieroi mianiajucca miescami, zvalvajucca z Alimpu i viartajucca nazad jak minimum raz na sto hod, u časy kardynalnych sacyjalnych źmienaŭ. Ciapier praces adkryćcia historyi i jaje hierojaŭ zapavoliŭsia, hramadstva nie śpiašajecca z vyniasieńniem prysudu — hieroj ci antyhieroj. Tym nie mienš bačna, što kananičnyja savieckija hieroi sastareli i sparachnieli.

Dla haspadaroŭ Drazdoŭ taja savieckaja halereja jašče pracuje jak ideałahičny instrumient. Ale, vidavočna, što pracuje nieefiektyŭna.

Sa śviardłovymi, vojkavymi, uljanavymi-leninymi prydziecca raźvitacca. Siońnia navat śmiešna abapiracca na hetyja «aŭtarytety».

Było b śmiešna, kali b nie było tak sumna. Padletki-himnazisty z Maładziečna pišuć pra «duchoŭnaje adradžeńnie» nacyi pry Stalinu. Žach! Aficyjnaja palityka pamiaci ź jaje niavyznačanaściu nacyjanalna-dziaržaŭnych pryjarytetaŭ sparadžaje abyjakavaść da svajej historyi, chistkaść nacyjanalnaj i hramadzianskaj pazicyi.

Ułada, kab zachavacca, vybrała vyprabavany časam i dobra joj znajomy instrumient.

Idealizacyja savieckaj epochi, jaje simvałaŭ — u asnovie aficyjnaj ideałohii. Ale, aficyjoz dazvoliŭ prysutnaść histaryčnych postaciej, tak by mović, ź sivoj daŭniny biełaruskaj, fihur napaŭmifičnych. Z adnaho boku, jany «azdablajuć» savieckuju viersiju biełaruskaj histaryjahrafii, z druhoha — sučasnyja palityki nie bajacca zhubicca ŭ ich ciani.

«NN»: Biełaruś, Ukraina i Rasija ŭ časy SSSR mieli adnych i tych samych naviazanych źvierchu hierojaŭ. Siońnia ich nacyjanalnyja panteony (asabliva što tyčycca XX stahodździa) vielmi mocna roźniacca. Čym heta, pa-vašamu, abumoŭlena?

NS: Kałasalnyja palityčnyja i hieapalityčnyja źmieny kanca XX stahodździa paciahnuli za saboju i źmieny ŭ humanitarnaj palitycy, pierabudovu ideałahičnych asnoŭ, pieraasensavańnie histaryčnaha minułaha ŭ niezaležnych krainach. Paśla razvału Savieckaha Sajuza, u jakaści instrumienta ŭmacavańnia postsavieckich režymaŭ, byli vykarystany nacyjanalnyja historyi i hieroi, dziejnaść jakich u roznyja histaryčnyja časy adpaviadała metam i zadačam adradžeńnia nacyjanalnych niezaležnych dziaržaŭ. Julija Cimašenka niejak vykazałasia, što Nacyjanalny panteon — asnova humanitarnaj biaśpieki krainy. Całkam łahična, što samastojnaja Ukraina ŭ avanhard ideałahičnaj baraćby z savieckimi falsifikacyjami viarnuła svaich «skradzienych» palitrukami hierojaŭ — naprykład, Ściapana Banderu.

Vyniki padobnych apytańniaŭ u Rasii prymusili intelektuałaŭ pić validoł: lidziravaŭ Stalin. Niepieramožny impierski duch i praha cara. Biełaruś nie moža siabie znajści, nijak nie stanie «darosłaju» krainaju, nie moža adčapicca ad spadnicy matuchny-Rasii. Tamu i tak, sami viedajecie, jak jość!

 «NN»: Jak być z «čyrvonymi» hierojami — ci varty chtości ź ich pamiaci biełaruskaha naroda? Kali tak — to chto? I čamu?

NS: Treba pamiatać, što pieršaja čverć XX stahodździa — čas amal tatalnaha zachapleńnia levaj ideałohijaj. Levaja płyń u palitycy była vielmi papularnaj. Paślavajenny suśviet prahnuŭ spraviadlivaści i roŭnaści. Šmat chto trapiŭ u pałon čyrvonaj rytoryki.

Na pačatku taho stahodździa, taksama času vialikaj pierabudovy, šmat chto ź biełaruskich palitykaŭ maryŭ pra ščaślivuju Biełaruś, ale ščaścia svajej krainy prapanoŭvali dasiahać roznymi šlachami. Adny adradžency prapanoŭvali prajekt całkam niezaležnaj krainy, druhija spadziavalisia na adbudovu biełaruskaha doma pad dacham balšavickaj impieryi. Častka biełaruskich palitykaŭ nie vyklučała dziaržaŭnyja sajuzy z druhimi susiedziami. Ci možna ŭpiknuć ich za «niezbyćcio» płanaŭ i škodnyja, jak vyśvietliłasia paśla, dla nacyi i krainy iluziii.

Jość padstavy dumać, što i Aleś Čarviakoŭ, i Źmicier Žyłunovič, i Usievaład Ihnatoŭski, i šmat chto jaščie z nacyjanał-kamunistaŭ, na kaho sieńnia viešajuć jarłyki (heta ŭ nas umiejuć), byli ščyrymi ŭ svaich pamknieńniach i pavodzinach.

Za svoj vybar na karyść balšavizmu jany zapłacili žyćciom.

Udziačnaj pamiaci, na moj pohlad, zasłuhoŭvajuć tyja ludzi, chto u ramkach svajho času i mahčymaściej rupiŭsia pra krainu i narod.

Matyvacyja pavodzin i aktyŭnaści jakich palahała daleka ad sytaha ŭładnaha karyta. Historyja i jaje hieroi patrabujuć uvahi, pašany, uniklivaha analizu i, hałoŭnaje, ŭśviedamleńnia pazityŭnych i niehatyŭnych urokaŭ.

 «NN»: Čamu mienavita hieroi XX stahodździa vyklikajuć ideałahičnyja sprečki?

NS: Kraina pa vušy zachrasła ŭ XX stahodździ, a kali dakładniej, u poźniem briežnieviźmie. Usia savieckaja chalava adtul i hieroi savieckaj mifałohii taksama. Hości Biełarusi adznačajuć, što čas jak by spyniŭsia na našaj terytoryi. Susiedzi kročyli dalej u budučyniu, a savieckija biełarusy viarnulisia ŭ savieckaje minułaje. Nie vyklučaju, što dla šmat kaho z pradstaŭnikoŭ starejšaha pakaleńnia saviecki padman zastaŭsia jak srodak psichaterapii. Mahčyma tak lahčej usprymać žorstkuju rečaisnaść z novymi nachabnymi buržuinami.

Ale ž vialikija hrupy hramadstva jaščie ŭ pierabudovu vyznačylisia z vybaram nacyjanalnych kaštoŭnaściaŭ. Jany pieražyli radaść adkryćcia bahataj raznastajnaj svajoj biełaruskaj historyi ź vialikim «naboram» vybitnych pierson mienavita z XX stahodździa. Pa sercu možna vybrać palityka, palubić hienierała, natchnicca samaaddanaściu paŭstancaŭ, hanarycca zorkami kultury i mastactva. Hieroi paćviardžali našu samastojnaść, adroznaść i adnačasova padabienstva da inšych narodaŭ.

Na žal, hramadstva i siońnia nie maje adzinstva ŭ acienkach svajoj historyi. I pry vybary hierojaŭ minułaha, jakija b mahli być aryjencirami ŭ budučyniu, ludzi raźbiahajucca ŭ roznyja baki — chto na zachad, chto na ŭschod.

Dyskryminacyja nacyjanalnaj historyi na dziaržaŭnym uzroŭni, adsutnaść zavieršanaha «kananičnaha» Nacyjanalnaha Panteona — padstava dla ideałahičnaha i kaštoŭnasnaha kanfliktu ŭ hramadstvie.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0