Kali b u mianie zapytalisia, što rabić z harotnymi našymi zamkami, ja b paraiŭ zasypać ich piaskom. Mienavita tak mohuć vyrašycca dźvie samyja važnyja prablemy. Pieršaja — pad toŭščaj piasku zamki lohka pieratryvajuć niekalki sotniaŭ hadoŭ. Druhaja — pierastanuć, paranienyja časam i restaŭratarami, pałochać žycharoŭ. Tady narešcie ścišacca hnieŭnyja praviedniki, jakija, nie razumiejučy sutnaści, zaklikajuć to da chutčejšaha «navukovaha vyratavańnia», to da pakarańnia škodnikaŭ-restaŭrataraŭ.
I, moža, tady, u cišy i spakoi, narodziacca narešcie ŭdumlivyja prajekty — nie, kryj boža, nie adnaŭleńnia (bo jak žartujuć restaŭratary, biessensoŭna adnaŭlać škilet Čapajeva ŭ 12-hadovym uzroście), ale novaha pazityŭnaha vykarystańnia.
A pakul dziaržaŭnaja prahrama «Zamki Biełarusi» bolš nahadvaje siužet staroha savieckaha žarta pra vahon z zabitymi voknami, jaki staić na miescy, a kab u pasažyraŭ paŭstavaŭ efiekt padarožža, niechta zvonku jaho ŭvieś čas trasie. Vahon, jaki nikudy nie jedzie.
Vy tolki pasłuchajcie: vałancioraŭ bajacca puskać kansiervavać Kreŭski zamak z-za niebiaśpieki jaho zabureńnia; zatoje na viežu Lubčanskaha zamka ŭžo paśpieli pastavić kupał ad… Haradzienskaha (dakładna taki jak z hraviury Horadni 1612 h.); na Navahradskim zamku adrestaŭravali ruinu da stanu… naviusieńkaj ruiny; Bychaŭski zamak uščent razrabavali sami bychaŭcy, pryčym usiaho za 10 hadoŭ.
Kažuć: nam patrebnyja turysty. Voś adbudujem zamki, papłyvuć turysty — i zažyviom! Turyzm staŭsia relihijaj, mantraj dla paŭtareńnia ŭ chviliny niapeŭnaści. Choć zabyvajecca, što, kab adčuć chacia b jaki ekanamičny efiekt ad raźvićcia turyzmu, padarožniki musiać pravieści la zamka samaje mienšaje noč. U hetym sensie navat u supierraskručanym Niaśvižy «sapraŭdnych» turystaŭ vobmal.
Ale ci nie važniej było b adnaŭlać zamki nie dla vypadkovych naviednikaŭ, a dla samich žycharoŭ, pad ich aktualnyja prablemy? Nie ładzić karnavały dy psieŭdahistaryčnyja Dysnejłendy, a farmiravać novuju prastoru z sacyjalnymi funkcyjami? Mo i nie nadta patrebnyja ŭ Ružanach, Bychavie, Smalanach novyja muziei «rycarskaj słavy». A voś palikliniki, navučalnyja ŭstanovy, narešcie — haspadarčyja abjekty. Čamu nie?
U peŭnaj situacyi zamak sapraŭdy moža hrać rolu ciahnika ŭ pavyšeńni jakaści žyćcia ŭ horadzie. Adnak kab heta sapraŭdy adbyłosia, nieabchodna prajektavać nie tolki architekturna-budaŭničuju, ale i sacyjalnuju častku restaŭracyi.
Na žal, siońnia łakalnyja supolnaści, miascovyja inicyjatyvy praktyčna vyklučanyja z udziełu ŭ losie takich «horadaaŭtvaralnych» kulturnych abjektaŭ, jak zamki. Jany nie naležać supolnaściam. Dy što tam, jany časta nie naležać navat miascovym orhanam ułady.
Rašeńni pa ich prymajucca i zaćviardžajucca ŭ Minsku dy abłasnych centrach. Urešcie staličnyja turapieratary pryvoziać tudy turystaŭ dla mimalotnaha ahladu, vyklučajučy miascovyja hateli i kaviarni sa svajho maršrutu. Šerah restaŭracyjnych prajektaŭ časam navat paharšaje situacyju, raździrajučy i tak niaščylnyja suviazi miascovych žycharoŭ ź ich spadčynaj.
Składana, kažacie? Chto budzie raspracoŭvać hetyja novyja kancepcyi? I navošta, kali sastarełyja rajali daŭno sčakalisia ŭ kustach? Tamu i kažu: sypcie piasok, šmat piasku, kab całkam schavać ruiny pad im. A na haru pasadzić dziaciej. Chaj hulajucca. Mo vyrastuć, adkapajuć i ŭ novaj Biełarusi budzie im sprava da sacyjalnaha vymiareńnia spadčyny j restaŭracyi. Da taho ž piasočnica — pieršaje miesca dziciačaj sacyjalizacyi, trenažor pazityŭnaj kamunikacyi dy partniorstva. Voś i karyść!..
Ciapier čytajuć
U Połk Kalinoŭskaha na tydzień pralez milicejski stukač. Ciapier jaho vykryli, i dobra vidać, chto sprabuje abialić ahienta4
Kamientary