Niejmaviernaja historyja šlubu Vincenta Marcinkieviča

Žyćcio Vincenta Dunina-Marcinkieviča było poŭnaje padziej, u realnaść jakich ciažka pavieryć. Padajecca, što sam dramaturh nakidvaŭ hetyja zachaplalnyja siužety, daznaŭšysia pra jakija, krytyčna nastrojeny čytač vyhuknie: «Nie vieru!»

Čaho vartaja historyja z pryžyćciovym pachavańniem piśmieńnika, pra jakuju «NN» pisała tut.

Toj «teatralny» epizod daloka nie adziny ŭ žyćci Marcinkieviča. Byŭ u im i ŭčynak u duchu kamiedyi «Kaŭkazskaja pałońnica» — vykradańnie niaviesty. Pra toje, jak 24-hadovy Vincuk umyknuŭ svaju budučuju žonku Juzefu Baranoŭskuju, pisali bijohrafy Marcinkieviča, toje-sioje pra hetu historyju pomnili dočki kłasika, ale biez padrabiaznaściaŭ.

Sučasnyja daśledčyki znajšli zapis pra viančańnie Vincenta Marcinkieviča i Juzefy Baranoŭskaj. Adbyłasia znamianalnaja padzieja ŭ Minsku 18 śniežnia 1831, u kaściole klaštara biernardzinak, u prysutnaści śviedkaŭ, siarod jakich byŭ navat sudździa 1-ha (kryminalnaha) departamienta Minskaha hałoŭnaha suda Kazimir Vańkovič. Naŭrad ci jon staŭ by brać udzieł u vykradańni niepaŭnaletniaj.

I ŭsio ž šlub byŭ nie zusim zvyčajny. Čamu viančalisia nie ŭ Katedry, prychadžanami jakoj byli, a ŭ žanočym klaštary? Čamu viančańnie adbyvałasia «zhodna z ukazańniem biskupa minskaha Matevuša Lipskaha»? Navošta na šlub dazvoł biskupa? Siońnia my možam adkazać na ŭsie hetyja pytańni.

Luboŭ siarod vajny

Pačać našu historyju niemahčyma, nie abmalavaŭšy ahulny płan. 1831 hod možna paraŭnać z našym časam — tady dakładna hetak ža adzin słavianski narod, palaki, zrabiŭ sprobu vyzvalicca z «braterskich abdymkaŭ» vielikarosaŭ — i skončyłasia heta vajnoj. Vajennyja dziejańni razhortvalisia i na našaj terytoryi, zaciahvajučy dziasiatki tysiač maładych ludziej u baraćbu za svabodu ad Rasii. U kancy 1830 u Minskaj, Hrodzienskaj, Vilenskaj hubierniach, Biełastockaj vobłaści, a taksama ŭ Vałynskaj i Padolskaj hubierniach było ŭviedzienaje vajennaje stanovišča. Da vosieni 1831 paŭstańnie, što bušavała na prastorach byłoj Rečy Paspalitaj, jašče tolki zacichała: 8 vieraśnia pad ciskam rasiejskich vojskaŭ pała Varšava, 21 kastryčnika paŭstancy skłali zbroju. Dla tysiač udzielnikaŭ paŭstańnia paraza stała žyćciovaj trahiedyjaj: mnohija vymušany byli nazaŭždy pakinuć radzimu, trapiŭšy ŭ vysyłki abo emihravaŭšy. Marcinkieviča ž, jaki praz tryccać hadoŭ, u 1863-m, spryčynicca da paŭstańnia nastupnaha pakaleńnia, u 1831-m pa-sapraŭdnamu chvalavała tolki kachańnie…

Kožnaha zarežu da śmierci

Dzień 27 listapada 1831 pieravaliŭ za poŭdzień. Sudovaje pasiadžeńnie Minskaj rymska-katalickaj kansistoryi zaviaršałasia i słužboŭcy źbiralisia pa chatach, kali ŭ pamiaškańnie ŭvajšoŭ čynoŭnik palicejskaj upravy Tamkovič i paprasiŭ nie razychodzicca. Skora pa tym dastavili chłopca i dziaŭčynu — kancylarysta Minskaha hubiernskaha miežnaha suda Vincenta Marcinkieviča i dačku advakata Juzefu Baranoŭskuju. Ich skiravaŭ u sud dla raźbiralnictva časovy vajenny hubiernatar Minska Strohanaŭ, atrymaŭšy prašeńnie ad maci Juzefy, Marjany Baranoŭskaj. Jana zajaviła pra strašnaje złačynstva — vykradańnie jaje 14-hadovaj dački: «…26-ha listapada a 3-j hadzinie apoŭdni … kancylaryst Vincent Marcinkievič… maju dačku Juzefu Baranoŭskuju, ad rodu 14 hadoŭ, što ŭ vučelniu na ŭroki išła, hvałtam na vulicy schapiŭ i ŭ svajoj kvatery na Trajeckaj hary schavaŭ. Pra toje vykradańnie kali my z maim mužam daviedalisia i dačku našu ledźvie a 2-j hadzinie apoŭnačy ŭ kvatery Marcinkieviča znajšli i patrabavali viarnuć jaje ŭ dom naš. Tady vykradalnik Marcinkievič nie tolki jaje nie vydaŭ, ale jašče z brytvaj u ruce da mianie kinuŭsia, kažučy, kali chto paśmieje da majoj dački nablizicca, kožnaha zarežu da śmierci».

Hubiernatar zahadaŭ palicyi dastavić Vincenta i Juzefu dla raźbiralnictva. Vyśvietliŭšy padrabiaznaści, pieradaŭ maładych u kansistoryju, bo paličyŭ, što heta sprava duchoŭnaha suda. U liście da minskaha biskupa Lipskaha jon paviedamlaŭ pra abstaviny historyi, u pryvatnaści, što «pamianiony Marcinkievič žaniŭsia ŭžo z dačkoj prośbitki».

Cikava, jak rasiejski vajenny hubiernatar u čas polskaha paŭstańnia padpisvaŭ listy da katalickaha biskupa: «Z absalutnaj pašanaj i addanaściu maju honar być Vašaj Śvietłaści pakorny słuha hraf Strohanaŭ».

Biskup Lipski ŭ toj dzień chvareŭ, i spravu Marcinkieviča razhladaŭ prełat Rava. Členy kansistoryi dapytali maładych i vyśvietlili, što nijakaha vykradańnia nie było, usio było sa zhody Juzefy, i jany sapraŭdy ŭžo paviančanyja i źjaŭlajucca mužam i žonkaj.

Chto ž kazaŭ praŭdu: maci abo maładyja? Na čas śledstva było vyrašana źmiaścić Juzefu ŭ klaštar biernardzinak (ciapier heta pravasłaŭny Śviata-Duchaŭ sabor na Niamizie) pad najstražejšy nahlad.

Tady ž Marcinkievič pradstaviŭ u kansistoryju daviedku ad śviatara ŭnijackaj carkvy ź Sienicy, Amiallana Ludvika Bielinoviča, što 12 listapada 1831 u prysutnaści śviedak Ježy Reŭta, Paŭła Žyhlinskaha i Michała Karziuka jon paviančaŭ Marcinkieviča i Baranoŭskuju.

Papiarovyja bai

I pačałasia bitva prašeńniaŭ, jakija padavali abodva baki na ŭsie vysokija imiony — až da impieratara. 30 listapada baćki Baranoŭskaj u liście na imia impieratara Mikałaja I zapatrabavali pryznać šlub niesapraŭdnym, a taksama aryštavać vykradalnika ich adzinaj dački i addać jaho i śviatara Bielinoviča pad sud. Baćki nie saromielisia kranalnych vyrazaŭ pra bol baćkoŭskaha serca, nazyvali dačku adzinaj nadziejaj i aporaj usiaho ich žyćcia i pradkazvali, što hety šlub pryniasie joj niaščaście.

U svaju čarhu i maładyja padali na imia biskupa Lipskaha prašeńnie. Marcinkievič taksama zdoleŭ ukłaści ŭ aficyjny dakumient słovy, zdolnyja rastapić luboje serca. Jon pisaŭ, jak jany ź Juzefaj paŭstali pierad jaje baćkami i pieražyli strašnuju pakutu, kali tyja biez važkich pryčyn zabaranili im pabracca. «Paśla hetaha naša žyćcio zanuryłasia ŭ tuhu i adčaj, i adzinym, što aśviatlała našy dni, była nadzieja na ščaście. Nie majučy bolš sił tryvać pakuty, jany vyrašylisia pabracca šlubam — choć i nie ŭ svaim parafijalnym sabory, ale ŭsio ž taki pierad abliččam Božym, i paklalisia Tvorcu nie adpuskać adno adnaho».

A praz kolki dzion Marcinkievič pisaŭ prašeńnie na imia impieratara, u jakim skardziŭsia na marudlivaść kansistoryi, i pisaŭ, što jaho žonka ŭ manastyry padviarhaje svajo zdaroŭje niebiaśpiecy. Jon prasiŭ impieratara ratyfikavać šlub i zabaranić baćkam umiešvacca ŭ ich asabistaje žyćcio. Da prośbaŭ Marcinkievič prykłaŭ mietryčnuju vypisku Alinfii Juzefy Baranoŭskaj, ź jakoj vynikała, što jana naradziłasia 6 červienia 1815. Značyć, joj nie mahło być, jak śćviardžała jaje maci, 14 hadoŭ, a było ŭžo 16 z pałovaj. Napeŭna ž maci dakładna viedała viek svajoj adzinaj dački — i toje, što jana nieadnarazova ŭ svaich prašeńniach uvodziła čynoŭnikaŭ u zman, prymušaje ŭsumnicca i ŭ jaje słovach pra brytvu i pahrozy. Vidać, kandydat u ziaci nadta ž nie padabaŭsia Marjanie Baranoŭskaj.

Baćki Juzefy ŭ novym prašeńni na imia impieratara paŭtorna patrabavali aryštavać vykradalnika i trymać jaho pad vartaj. Marcinkievič u svaju čarhu skardziŭsia, što jaho žonku ŭ manastyry naviedvajuć padasłanyja maci ludzi i sama maci. Jany ŭhavorami i ciskam zmušajuć Juzefu skazać, što šlub byŭ prymusovy.

U adkaz niaščasny baćka Juzefy davodziŭ impierataru, što heta sprava kryminalnaja, a nie duchoŭnaja, i rasśledavać jaje pavinna palicyja.

Jon patrabavaŭ pakarać Marcinkieviča i ŭsich jaho saŭdzielnikaŭ, asabliva Ambražeja Lisoŭskaha, słužboŭca kansistoryi, jaki, na dumku Baranoŭskaha, byŭ hałoŭnym natchnialnikam złačynstva. U dadatak prośbit śćviardžaŭ, što na palcy žonki Lisoŭskaha bačyli bryljantavy piarścionak Baranoŭskich — i abvinavačvaŭ Marcinkieviča ŭ kradziažy.

Marcinkievič u adkaz uhledzieŭ u zajavie advakata Baranoŭskaha jurydyčnuju niepiśmiennaść — dakumient byŭ składzieny ad imia siamji Baranoŭskich, ale padpisany adnym Juzafam. Tamu Vincent patrabavaŭ naohuł nie prymać jaho da razhladu jak niesapraŭdny.

Viadoma, rasijski impieratar sam tych prašeńniaŭ nie čytaŭ, usio razhladałasia na miescy.

Dopyty

Pierš čym pryniać rašeńnie, kansistoryja padrabiazna dapytała Juzefu i Vincenta.

Juzefa paviedamiła, što viedaje Marcinkieviča ŭžo bolš za try hady. Historyju z «vykradańniem» jana apisała tak: 26-ha listapada a 3-j apoŭdni Juzefa dobraachvotna, adasłaŭšy dadomu słuhu, zajšła na zahadzia damoŭlenuju kvateru na vulicy Daminikanskaj, dzie byŭ Marcinkievič. Tudy pryjšła pani Lisoŭskaja, i, sieŭšy ŭ karetu z Marcinkievičam i toj pannaj, jany pajechali ŭ Sienicu. Tam u svaim domie ich viančaŭ unijacki śviatar. Na šlubie prysutničali z žančyn pani Lisoŭskaja, z mužčyn — Lisoŭski, kapitan Reŭt, a taksama mužčyna, jakoha Juzefa nie viedała, i furman, jaki ich pryvioz, a taksama była siamja Bielinoviča. Adbyłosia heta ŭviečary a piataj hadzinie pry śviečkach. Śviatar zapisaŭ šlub u mietryčnuju knihu i daŭ maładym raśpisacca. Lisoŭski ž napisaŭ paśviedčańnie ab šlubie, u jakim raśpisalisia Bielinovič i ŭsie śviedki. Paśla šlubu ŭsie pajechali ŭ dom Lisoŭskich, dzie prymała ich babulka-maci Lisoŭskaj.

Cikaviła śledčych i pytańnie, jak Juzefa, užo byŭšy ŭ klaštary, padpisała prašeńnie na imia biskupa Lipskaha i chto jaho składaŭ. Baranoŭskaja pakazała, što prašeńnie napisaŭ Marcinkievič i prynios jaho da bramy klaštara, kudy jana vyjšła pad achovaj dźviuch manašak i padpisała papieru.

Byŭ dapytany i «vykradalnik niepaŭnaletniaj». U adkaz na patrabavańnie nazvać saŭdzielnikaŭ vykradańnia jon zajaviŭ, što saŭdzielnikaŭ nie było, pakolki nie było i vykradańnia. Ź inšych jaho adkazaŭ my daznajemsia, što ŭ Sienicu maładych advioz svaimi końmi šlachcic Karziuk, a ksiandzu Bielinoviču za viančańnie jon daŭ try dukaty.

Na pytańnie, ci viedaŭ śviatar pra toje, što viančańnie tajemnaje, Marcinkievič adkazaŭ, što «za niekalki dzion pryjazdžaŭ i prasiŭ jaho, kab daŭ nam šlub, maliŭ jaho, bajaŭsia, što Juzefa z časam moža być źniasłaŭlenaja». Ale śviatar vahaŭsia. Pahadziŭsia tolki tady, kali maładyja pryjechali ŭprošvać jaho razam. Bielinoviča Marcinkievič raniej dobra nie viedaŭ, prosta pajechaŭ u najbližejšy da horada prychod.

Raskazaŭ Marcinkievič i pra abstaviny źjaŭleńnia ŭ domie Lisoŭskich Marjany Baranoŭskaj: «Pryjšła z 4-ma dziasiackimi, sałdatami i inšymi i chacieli maju žonku adabrać. Ale, nie ŭhavaryŭšy, viarnułasia dadomu, a potym pryjšła z samaj ranicy z sałdatam, jaki da dnia vartavaŭ nas».

Chepi-end

Nievypadkova baćka Baranoŭski patrabavaŭ, kab spravu razhladaŭ kryminalny sud. Było ŭ jaho padazreńnie, što duchoŭnaja kansistoryja nie budzie zanadta strohaja da vychadak maładoha Marcinkieviča. Jaho svajakom, choć i niakreŭnym, byŭ mitrapalit usich rymska-katalickich cerkvaŭ u Rasijskaj Impieryi, arcybiskup Mahiloŭski, kavaler mnohich ordenaŭ i pročaja, i pročaja — Stanisłaŭ Bohuš-Siestrancevič. Hety čałaviek, choć i nie žyŭ užo, ale pa-raniejšamu karystaŭsia vialikaj pavahaj — jon zajmaŭ svaju pasadu 50 hadoŭ! Napeŭna, byli ŭ Marcinkieviča i žyvyja ŭpłyvovyja zastupniki, siarod jakich daśledčyk V. Lipski nazvaŭ taho samaha biskupa Macieja Lipskaha, jakomu pieraadrasavaŭ spravu hubiernatar Strohanaŭ.

I što ž u vyniku? Maładyja byli prysudžanyja rašeńniem kansistoryi… da trochdzionnaj rekalekcyi — adzinoty ŭ manastyry i prasłuchoŭvańnia pad kiraŭnictvam śviatara duchoŭnaj navuki.

Užo 11 śniežnia Vincent adbyŭ pakarańnie ŭ mužčynskim biernardzinskim klaštary. Juzefu ž nie vypuskali, pakul jana nie patłumačyła situacyju z dyjamientavym piarścionkam. Juzefa ŭ piśmovym tłumačeńni nie pa hadach rašuča pakazała, što jaje muž čužych rečaŭ nie braŭ, a piarścionak źjaŭlajecca jaje ŭłasnaściu, i jana ŭziała jaho ŭ dom muža. Juzefa patrabavała vyzvalić jaje jak maha chutčej, spasyłajučysia na słabaść zdaroŭja «pa pryčynie zamknionaha pavietra».

Vynik hetaj baraćby za kachańnie nam viadomy: 18 śniežnia maładyja byli paŭtorna paviančanyja pa ŭsich praviłach.

 ***

Ci byŭ ščaślivy ich šlub? My možam mierkavać tolki pa sukupnaści faktaŭ. U 1835 Juzefa pieražyła aryšt Vincenta, nasiła pieradačy ŭ Minski turemny zamak. Žyćcio maładych było azmročana i rańniaj śmierciu baćkoŭ Juzefy (a sam Vincent tady ŭžo byŭ poŭnaj siratoj). U 1838 pamior Juzaf Baranoŭski, U 1840-m — 50-hadovaja maci Marjana. Maładaja siamja biedavała, Marcinkievičy pazyčali hrošy, pradavali majomaść. Mahčyma, heta padšturchnuła Vincenta ŭdzielničać u padrobcy dakumientaŭ… Ale było i šmat radasnych chvilin: i kupla ŭłasnaha majontka Lucynki, i pieršyja tvorčyja pośpiechi Dunina-Marcinkieviča na mienskaj scenie, i, viadoma, naradžeńnie dziaciej — a ich u siamji Marcinkievičaŭ było nie mienš za šeść! Na žal, samoj Juzefie žyćcio adviało niašmat času — u mai 1854 jana pamierła, nie dažyŭšy miesiaca da svajho 40-hodździa.

Ale kali i była ŭ Juzefy z Baranoŭskich Marcinkievičavaj chvilina, kab uspomnić pieražytaje, zhadvała jana, peŭna, samy ščaślivy ŭ žyćci dzień — 18 śniežnia 1831 — dzień paŭtornaha šlubu ź Vincentam. Dzień, kali siarod burnaha i žorstkaha času, pieraadoleŭšy stolki pieraškodaŭ, pieramahło ich kachańnie.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0