Stancyja Kołasava: ad dypłamatyi da žorstkich zabojstvaŭ
Čyhunačnaja stancyja Kołasava, što ŭ Staŭbcoŭskim rajonie, siońnia ničym admietnym nie vyłučajecca. Ale padziei amal viekavoj daŭniny robiać jaje vyklučnaj. Mienavita tut pralahała miaža z Zachodniaj Biełaruśsiu i adbyvalisia abmieny palityčnymi viaźniami pamiž SSSR i Polščaj.
Kali vychodziš z elektryčki, to ŭ pieršuju čarhu ŭ vočy kidajecca stancyjny budynak — zvyčajnaja nievialikaja pabudova — takich u krainie šmat.
Prostyja viaskovyja chaty, a vakoł miastečka spradviečny les, razrezany darohami, u jakich ciažkavata aryjentavacca.
Navakolnyja lasy karystajucca papularnaściu ŭ hrybnikoŭ i jahadnikaŭ. A ŭ samim miastečku žyvie kala 250 čałaviek.
— Raniej ža tut ničoha nie było: tolki stancyja, słužbovyja pabudovy dy punkt propusku, a vakoł nieprachodnyja lasy, — raspaviadaje miascovaja žycharka Maryja Alaksandraŭna Bylinovič.
Jana pierajechała siudy ŭ 1964 hodzie, pracavała ŭ biblijatecy i daśledavała historyju miascovaści, vyvučała roznyja krynicy. Vypadkova joj na vočy trapiła kniha, u jakoj uzhadvalisia padziei 30-ch hadoŭ – abmien palityčnymi źniavolenymi la stancyi Kołasava. Jana pačała cikavicca, raspytvać u starych ludziej z nadziejaj, što chtości moh štości cikavaje bačyć abo čuć.
— Ja znajšła adnaho staroha. Jaho zvali Ivan Žychar. Pamior hadoŭ 15 tamu. U 30-ch pracavaŭ na čyhuncy, žyŭ na chutary ŭ Zasulli. Kali ja pačała jaho raspytvać, to pačuła šmat cikavaha, — raskazvaje Maryja Alaksandraŭna.
Adnak spačatku varta viarnucca da padziej, jakija papiaredničali «kołasaŭskim» abmienam.
Pavodle Ryžskaj mirnaj damovy, zaklučanaj u sakaviku 1921 hoda, Biełaruś padzialili na dźvie častki, u vyniku čaho zachodnija ziemli BSSR adyšli da Polščy. Kołasavu było losam nakanavana stać adnym z punktaŭ propusku ŭ pamiežnaj zonie.
Ad stancyi Kołasava było dva šlachi: ci da pieršaj polskaj stancyi Stoŭbcy, ci ŭ advarotny bok — da savieckaj stancyi Nieharełaje.
Biełaruskija hramadskija dziejačy asudzili Ryžskuju damovu. I nie dziva, bo biełaruski bok nie mieŭ nijakaha dačynieńnia da padpisańnia pahadnieńnia. Abureńnie tych, chto zastaŭsia ŭ Zachodniaj Biełarusi, vyliłasia ŭ padpolny nacyjanalna-vyzvalenčy ruch. Impetu jamu nadavali pałanizacyja i asadnictva na zachodniebiełaruskich ziemlach. Chutka pačali źjaŭlacca i pieršyja palityčnyja viaźni. Jany stali pradmietam abmienu pamiž dvuma bakami: polskim i savieckim. Mienavita la stancyi Kołasava ŭ vieraśni 1933 hoda «saviety» abmianiali viadomaha biełaruskaha dramaturha i publicysta Franciška Alachnoviča na nie mienš viadomaha hramadska-palityčnaha dziejača Branisłava Taraškieviča, jaki byŭ pazbaŭleny voli ŭ Polščy.
— Pra toje, što tut adbudziecca abmien palitźniavolenymi, Ivan Žychar daznaŭsia vypadkova, — praciahvaje apovied Maryja Alaksandraŭna Bylinovič. — Na stancyju pryjšła niejkaja papierka, u jakoj papiaredžvali pra heta. Takuju viestku treba było zachoŭvać u tajamnicy, ale čutki ŭsio ž prasačylisia, bo niekatoryja rabotniki na stancyi daviedalisia: chutka pačniecca niešta cikavaje.
Ale čamu tak stałasia, što dźvie vybitnyja asoby, dva patryjoty biełaruskaj ziamli stali achviarami palityčnych hulniaŭ Polščy i SSSR?
Alachnovič i Taraškievič: šlachi da Kołasava
Šmatlikija pjesy Franciška Alachnoviča ŭ toj čas stavilisia trupaj Uładzisłava Hałubka, da taho ž — roznymi kalektyvami Zachodniaj Biełarusi, Łatvii i Čechii. Dramaturh zajmaŭsia redaktarskaj pracaj, pisaŭ publicystyčnyja artykuły, za adzin ź jakich jašče da Pieršaj suśvietnaj vajny paśpieŭ adsiadzieć u Łukišskaj turmie.
Paśla padziełu Biełarusi Alachnovič apynuŭsia ŭ jaje zachodniaj častcy, ale imknuŭsia naładzić stasunki ź Minskam. Jaho zaprašajuć na Akademičnuju kanfierencyju pa reformie biełaruskaha pravapisu i azbuki. U BSSR piśmieńnika pryznačajuć litaraturnym kiraŭnikom Druhoha dziaržaŭnaha teatra ŭ Viciebsku. 23 śniežnia 1926 hoda Alachnovič atrymlivaje hramadzianstva BSSR i, tak zdaryłasia, što tym samym traplaje ŭ pastku: užo 1 studzienia novaha hoda navaśpiečanaha hramadzianina Savieckaj Biełarusi źmiaščajuć u izalatar minskaj turmy. Jaho abvinavačvajuć u špijanažy na karyść Polščy. Nie dapamoh i zvarot, jaki padpisali i dasłali ŭ Centrvykankam Janka Kupała, Jakub Kołas, Maksim Harecki i inšyja piśmieńniki. Francišak Alachnovič atrymaŭ 10 hadoŭ katarhi na Sałavieckich astravach.
Šmatlikija sproby vyratavać kulturnaha dziejača ŭsio ž taki ažyćciavilisia la čyhunačnaj stancyi Kołasava, dzie jaho abmianiali na Branisłava Taraškieviča.
Šlach Taraškieviča da Kołasava skłaŭsia inakš. Navukoviec viadomy nie tolki vydańniem «Biełaruskaj hramatyki dla škoł», ale i jak adzin ź lidaraŭ vyzvalenča-revalucyjnaha ruchu ŭ Zachodniaj Biełarusi. Apošni raz polskija ŭłady nadzieli na jaho kajdanki ŭ lutym 1931 hoda pry sprobie prajechać u Bierlin. A ŭ listapadzie 1932 prysudzili da vaśmi hadoŭ katarhi.
Francišak Alachnovič i Branisłaŭ Taraškievič stali vyratavańniem adzin dla adnaho. Dy voś daviedalisia jany pra toje tolki padčas abmienu. Abmienu palitźniavolenymi, jaki ździejśnili vosieńniu 1933 hoda niedaloka ad pamiežnaj čyhunačnaj stancyi Kołasava.
«Siadzieli ŭ kustach i nazirali za tym, jak ich mianiajuć»
Zrazumieła, što ciapier užo niemahčyma znajści śviedkaŭ tych padziej. Navat tych, chto chacia b žyŭ u tyja časy kala miažy. Ale mnie ŭsio ž krychu paščaściła ŭ pošukach.
Učastak darohi, na jakim my z Maryjaj Alaksandraŭnaj apynulisia, šmat hadoŭ tamu pakazaŭ joj toj samy dzied Žychar. Jon raspavioŭ joj i pra toje, što dakładnaje miesca padziei znachodziłasia siarod lasoŭ i bałot, na draŭlanym mastku pasiaredzinie zvyčajnaj darohi, jakuju nazyvali «kaciarynaŭkaj».
Praŭda, zaraz tam užo nie taki biespraśvietny les, bo jašče ŭ časy akupacyi niemcy pačali piłavać spradviečnyja drevy i vyvozić ich u Hiermaniju. Z adnaho boku darohi sapraŭdny bor, a voś z druhoha — usio zabudavana damami. Draŭlanaha mastka taksama niama, zamiest jaho bietonny, zrobleny značna paźniej.
Maryja Alaksandraŭna raskazvaje praciah historyi:
— Niahledziačy na toje, što papierka pryjšła na stancyju, źniavolenych tudy nie pryvozili. Mianiali ŭ inšym miescy. Tudy i vypravilisia Žychar i Malinoŭski, jaki niedaloka paśviŭ karoŭ. Pryjšli i schavalisia siarod lesu, u kustach. Zasieli tak, kab było bačna darohu. Abmien ładziŭsia dniom, hadzin u dvanaccać. Z dvuch bakoŭ darohi pakazalisia mašyny.
— Na peŭnaj adlehłaści adna ad adnoj mašyny spynilisia. Spačatku vyjšli ludzi z papierami i pieradali hetyja papiery adzin adnamu. I kožny viarnuŭsia da svajoj mašyny. Potym z mašyn vyleźli pa try čałavieki. U siaredzinie kožnaj «trojcy» — viaźni. Kanvojnyja trochi praviali i adpuścili ich. Na siaredzinie mastka abodva sustrelisia. Niekalki siekundaŭ hladzieli adzin na adnaho. Napeŭna ž, byli znajomyja. A potym razyšlisia, i kožny ź ich pajšoŭ u svaju mašynu. Kali ŭsie pasieli na miescy, mašyny raźviarnulisia i pajechali ŭ procilehłyja kirunki. Žychar uspaminaŭ, što ŭsio heta zaniało nie bolš za 15—20 chvilin.
Jak čytačy ź Jeŭropy i Amieryki mahli daviedacca pra isnavańnie Kołasava
Dva vialikich syny Biełarusi raźjechalisia ŭ roznyja baki, kab nie sustrecca ŭžo nikoli. Les kala nievialikaj stancyi Kołasava staŭ jašče adnym supolnym, što było ŭ žyćci dvuch biełarusaŭ.
Potym Branisłaŭ Taraškievič musić pracavać na karyść SSSR i vieryć u śvietłuju budučyniu kamunizmu. Ale staniecca tak, što jaho aryštujuć, a ŭ studzieni 1938 hoda prysudziać da rasstrełu. I tolki ŭ 1957 reabilitujuć.
A Francišak Alachnovič vierniecca ŭ Vilniu. Dniami budzie pisać novyja pjesy, a pa načach stahnać ad žudasnych snoŭ, jakija pačnie bačyć paśla pieražytaha ŭ Sałaŭkach. Znoŭ budzie adčuvać siabie ŭ niebiaśpiecy, kali pierad Vialikaj Ajčynnaj «kamunistyja» pryjduć u Zachodniuju Biełaruś. Dva hady budzie chavacca pa chutarach. A sakavickim viečaram 1944-ha na svajoj vilenskaj kvatery budzie zastreleny nieviadomym zabojcam. Ale ŭsio ž taki pakinie paśla siabie knihu ŭspaminaŭ ab savieckim łahiery «U kapciuroch HPU». Heta pieršaja ŭ śviecie kniha na łahiernuju tematyku, jakuju adrazu nadrukujuć na siami movach.
Alachnovič na staronkach svajho tvora ŭzhadaje i kołasaŭski abmien: «Ja ŭžo vyroźnivaŭ tvary ludziej, jakija da nas padychodzili. Napieradzie jšoŭ niejki vysoki mužčyna ŭ cyvilnaj vopratcy. Z im — z dvuma pałicyjantami pa bakoch — toj, kaho polski ŭrad abmieńvaŭ na mianie: Branisłaŭ Taraškievič…»; «Cyrymonija abmienu. Addańnie česci, pakłon kapialušom, sciskańnie ruk, padpisańnie aktu abmienu. I my, kałišnija pryjaciełi, a ciapier — čužyja sabie ludzi, šlachi jakich razychodziacca ŭ prociležnyja baki, padałi sabie ruki. Zvyčajnyja astrožnyja kamplimienty: «Dobra vyhladaješ». — «Ty taksama». — «Dziakuj, ale sumlavajusia»… Paśla — kolki horkich słovaŭ za manłivyja miražy, ale tut spyniŭ našuju hutarku staršynia polskaje repatryjacyjnaje kamisii: — Panowie mieli mówić o sprawach prywathych, a panowie mówią o polityce…*A saviecki hienierał, pačuŭšy našuju hutarku «na političieskije tiemy», nie viedaŭ, što rabić, byŭ «zachvačien vraspłoch». Urešcie — apošniaje chałodnaje paciskańnie ruk. — Byvaj zdaroŭ!..»
Kołasaŭskaje zabojstva z nahody «patryjatyčnych pamknieńniaŭ»
Byli prykłady i niaŭdałych «rakirovak». Sakavik 1925-ha. Na stancyi Kołasava voś-voś projdzie abmien źniavolenymi: u SSSR adpraviacca polskija kamunisty Bahinski i Viečarkievič, a ŭ Polšču — aryštavanyja Łaškievič i Usas. Usio padrychtavana, vahon z Bahinskim i Viečarkievičam užo pačaŭ ruchacca ŭ napramku Kołasava, ale raptam adzin z palicejskich vychapiŭ revalvier i niekalki razoŭ streliŭ. Viečarkievič byŭ zabity adrazu, a Bahinski skanaŭ ad ran trochi paźniej. Niebaraki Łaškievič i Usas tak i zastalisia ŭ rukach balšavikoŭ.
Darečy, los kožnaha z hetaj čaćviorki palitviaźniaŭ cikavy dla daśledavańnia. Dyk chto ž jany takija i jak zdaryłasia, što apynulisia razam la stancyi Kołasava? Dla kožnaha ź ich hety dzień pavinien byŭ stać dniom vyzvaleńnia, pavarotnym u žyćci. Ale dla dvuch ź ich navakolnyja lasy kala miažy byli apošnim, što jany bačyli ŭ žyćci.
Polskija aficery-kamunisty paručnik Valery Bahinski i padparučyk Antonij Viečarkievič (adzin z kiraŭnikoŭ bajavoha adździeła kamunistyčnaj rabočaj partyi Polščy) byli aryštavany ŭ mai 1923 hoda. Ich abvinavacili ŭ arhanizacyi vybucha ŭ Varšaŭskim univiersitecie. Tady zahinuła niekalki čałaviek. Taksama ličyli, što tak zvany «siezon bombaŭ» — sieryja vybuchaŭ u roznych miescach Polščy — heta sprava ich ruk. Praŭda, jak maje być dakazać dačynieńnie aficeraŭ da vybuchaŭ nie atrymałasia. Adnak užo ŭ listapadzie Bahinskaha i Viečarkieviča prysudzili da śmiarotnaha pakarańnia. Potym čamuści śmiarotny prysud zamianili na 15 hadoŭ turmy.
Čamu rašeńnie źmianili? Jość niekalki viersij. Adna ź ich — cisk z boku Savieckaha Sajuza, jaki pahražaŭ, što anuluje važnyja dla Polščy finansavyja i ekanamičnyja abaviazacielstvy. Polski prezident Stanisłaŭ Vajciachoŭski byŭ vymušany sastupić i admianić śmiarotnaje pakarańnie, a praź niekatory čas u vyniku naporu zhadziŭsia navat abmianiać Bahinskaha i Viečarkieviča, kali saviecki bok taksama daść uzamien vartych i hodnych viaźniaŭ.
Cikava było toje, što balšavikam pryjšłosia šukać kandydataŭ na abmien. Mahčyma, što mienavita dziela takoj avantury byŭ aryštavany Iosif Łaškievič. Jon byŭ zahadčykam kancylaryi pa spravach polskich hramadzian pry italjanskim konsulstvie ŭ Tyflisie (ciapier — horad Tbilisi).
Rolu druhoha «źmienščyka» było vyrašana nadać ksiandzu, ekśpiertu polskaj delehacyi ŭ źmiašanaj saviecka-polskaj reevakuacyjnaj kamisii Branisłavu Usasu. Jon trapiŭ u ruki DPU ŭ listapadzie 1924 hoda. Spravu sfabrykavali, a pa vynikach suda Usas byŭ pazbaŭleny voli na šeść hadoŭ. Dva aryšty palakaŭ u SSSR tolki paskoryli zhodu na abmien — balšaviki damahlisia svajho.
I voś, paśla šmatlikich zatrymak, kali ŭsie pytańni dvuchbakova abmierkavali i daviali da ładu, viaźniaŭ pad kanvojem vypravili ŭ kirunku Kołasava. Ciahnik z polskimi kamunistami padjazdžaŭ užo amal da miažy, jak zdaryłasia niečakanaje: kanvair Juzaf Muraška robić niekalki strełaŭ z revalviera i zabivaje abodvuch palitźniavolenych. Potym zabojca skaža, što «vykonvaŭ abaviazak patryjota». Maŭlaŭ, nie zmoh źmirycca z tym, što paciarpieli nievinavatyja ludzi, a złačyncy adpraviacca na volu ŭ SSSR. Ale takoje vykanańnie patryjatyčnaha abaviazku polski sud acaniŭ niepaŭnavartasna i pryznačyŭ Murašku dva hady za kratami.
P.S. Historyja — navuka svojeasablivaja. Kali čałaviectva zabudzie niejkuju tearemu matematyki, to jaje chtości dakaža znoŭ, nie inakš. Kali zabyć niejki zakon fiziki, to jaki-niebudź razumnik abaviazkova padstavić svaju hałavu pad padajučy jabłyk i, pacirajučy huz na łbie, dadumajecca jašče raz da hetaha zakonu. I tolki ŭ historyi — kali niešta zabyć, vykinuć z pamiaci – viarnuć vielmi ciažka, bo krynicy majuć zvyčku źnikać, hublacca ŭ časie. Mienavita tamu varta pomnić i viedać historyju navat samaha maleńkaha miastečka. Bo adnojčy moža adkrycca, što z hetym miastečkam losam źviazanyja ludzi, padziei, jakija nadajuć jamu častku svajoj, moža, bolš važnaj i vialikaj historyi. Tak stałasia i sa stancyjaj Kołasava, dzie jašče sto hadoŭ tamu byli amal adnyja lasy.
*Panowie mieli mówić o sprawach prywathych, a panowie mówią o polityce (polsk.) – Panam dazvolili razmaŭlać pra asabistyja spravy, a jany razmaŭlajuć pra palityku.
Kamientary