Jak była ŭratavanaja mahiła paŭstancaŭ u Plabani i čamu dobra, kali pomniki abšarpanyja

Z radaściu pračytała ŭ «Našaj Nivie» śpis novych abjektaŭ, uklučanych u Dziaržaŭny śpis historyka-kulturnych kaštoŭnaściaŭ. Uściešyli mianie nie tolki viasiołaja trochkutnaja carkva dy acalełyja draŭlanyja damki homielskich čyhunačnikaŭ, rohi tura, i sihnalny baraban ź Mira, i niejmaviernyja vietkaŭskija ikony, poŭnyja bolu emihracyi.

Upieršyniu da kulturnych kaštoŭnaściaŭ dałučana mikva — iŭdziejski rytualny basiejn (jak dobra, što i hramadstva, i dziaržava ŭrešcie ŭspaminaje tych, chto da vajny składaŭ pałovu nasielnikaŭ haradoŭ Biełarusi).

Jašče adna navina ŭ śpisie — brukavanka. Va ŭsim śviecie zdabyvajuć papularnaść užo nie prosta histaryčnyja abjekty, a histaryčnyja darohi.

Heta šlachi i maršruty, upisanyja ŭ kulturu, źviazanyja sa značnymi padziejami abo kultavymi piersanažami. Samyja viadomyja kulturnyja šlachi — heta, badaj, šlach Śviatoha Jakuba (pałomnickaja daroha praz usiu Jeŭropu da mahiły apostała Jakuba ŭ Ispanii) dy šlach Don Kichota (vandroŭka pa miescach, jakija naviedvaŭ hieroj knihi Siervantesa). Kłasna, što ciapier i ŭ nas źjaviŭsia pieršy kulturny šlach. Abaronieny ad asfaltu i hraviju, jon čakaje svajoj interpretacyi (čym važnaja brukavanka? što značnaje dla biełarusaŭ adbyłosia na hetaj darozie? čyje koły i boty pamiataje hety bruk?) dy pieršych ekskursantaŭ.

Vielmi važna, što da śpisu dziaržaŭnych kaštoŭnaściaŭ dadałosia ažno try mahiły paŭstancaŭ. Pra adnu ź ich — mahiłu ŭ Plabani — chaču raskazać historyju.

Viasnoj 2012 hoda my — hrupa studentaŭ — jeździli prybirać plabanskija mohiłki. Z nami byŭ naš vykładčyk, archieołah Michaś Michajłavič Čarniaŭski. Śpiarša zajechali na daču Maksima Bahdanoviča ŭ Rakucioŭščynu i ŭ Krasnaje.

Pavialičyć

La kraśnienskaj carkvy, składzienaj z časanaha kamieniu, Michaś Michajłavič pakazaŭ nam kamień (u paŭnočnaj ścianie chramu) z vydrapanym na im kryžom. Jon ličyŭ, heta staražytny kamień, jaki lažaŭ na miescy ci nie z pahanskich časoŭ. «Zianon zaŭždy kazaŭ, što kamiani treba fatahrafavać paśla daždžu», — uśmichnuŭsia Čarniaŭski na našyja zavichańni sa zdymačom.

Pavialičyć

Pavialičyć

Potym my padyšli jašče da kaścioła, jaki nikoli ŭ historyi nie zakryvaŭsia, navat u saviecki čas. La jaho, pamiataju, miłaja scena: ksiondz pyrskaje śviatoj vadoj čyjuści novuju mašynu.

Ad kaścioła naša kampanija rušyła na mohiłki ŭ Plabań. Jak padychodzili da vioski, Michaś Michajłavič pakazaŭ kudyści za čyhunku, za les. Skazaŭ, što tam byŭ vialiki ŭzhorak, dzie jany maładymi zbiralisia pa śviatach. I što paśla takich sustreč rabiłasia lahčej žyć u tyja časy.

My išli ŭ Plabań z Krasnaha, a dabiracca da plabanskich mohiłak ź Minska najlepš tak: elektryčkaj Minsk—Maładziečna da stancyi «Łasi», ad stancyi prajści napierad uzdoŭž čyhunki i vichrastaj Ušy da pierajezdu. Na pierajeździe paviarnuć naleva — i prosta pierad saboj, mietraŭ za 100, pabačycie parosły chmyźniakom mahilnik. (Ščaśliŭcy z mašynami mohuć dajechać pa trasie Minsk—Maładziečna da pavarotu na Plabań.)

Mohiłki dziejničali z pačatku XIX stahodździa da Druhoj suśvietnaj. I mienavita tam miascovyja žychary pachavali piacioch paŭstancaŭ, što zahinuli ŭ bai z carskaj armijaj 11 sakavika 1863 hoda la Śviečak i Plabani. Piać zahibłych — heta kiraŭnik Juljan Bakšanski (za 39-hadovaje žyćcio jaho dvojčy vysyłali ź Biełarusi za antycarskuju ahitacyju), Rafał Mališeŭski, Ludvik Jamant, Leapold Bańkoŭski i 15-hadovy Ihnacy Sulistroŭski.

Akazałasia, što Michaś Michajłavič Čarniaŭski byŭ tym čałaviekam, jaki litaralna ŭratavaŭ paŭstanckaje pachavańnie. Kala kamienia raskazaŭ nam, jak jon, małady navukovy supracoŭnik, zajechaŭ u Krasnaje z fatohrafam Zianonam Paźniakom. La kaścioła siadzieŭ miascovy dziadźka. Razhavarylisia. Da słova dziadźka ŭzhadaŭ mahiłu paŭstancaŭ. Tak vypadkova jaje i adkryli.

Tre' było ŭstalavać pomnik. Praz adnadumcaŭ — dyrektara abłasnoha muzieja Hienadzia Kachanoŭskaha i historyka Michasia Tkačova (jakoha siabry namovili ŭstupać u partyju, kab, kali pryjdzie čas, mieć tam svaich ludziej) — damovilisia ab pryjeździe na mahiłu miascovaha načalstva.

«My pryjechali raniej, — raskazvaŭ Čarniaŭski, — i baču na kamiani-pomniku — polski nadpis». Heta značyła adno: načalstva spužajecca i dalej čakaj, što budzie — mo zraŭniajuć ź ziamloj toje miesca, kab i śledu nie było. Maleńkaj archieałahičnaj rydloŭkaj Michaś Michajłavič vykapaŭ jamu, kudy skaciŭ stary kamień. Rajonnaja kamisija źjaviłasia, kali jamka jašče nie była zakapanaja da kanca. Nie zaŭvažyŭšy, adnak, ničoha padazronaha, kamisija pastanaviła pastavić pomnik na mahile biełaruskich paŭstancaŭ — zmaharoŭ suprać caryzmu i pamieščykaŭ. Pamiać pra mahiłu dajšła da nas dziakujučy sprytnaści ruk i razumieńniu psichałohii čynoŭnikaŭ. Nam takoje razumieńnie pakul taksama nieabchodnaje, na žal.

U toj raz Michaś Michajłavič byŭ vielmi ŭzrušany, što jość moładź, jakaja sistematyčna jeździć prybirać hetyja staryja mahiły. «Treba raspavieści Zianonu, jak usio źmianiłasia».

Pavialičyć

Napeŭna, bolš Čarniaŭski ŭ Plabań nie pryjechaŭ. Jaho nie stała ŭ studzieni 2013 hoda.

Toje, što pomnik paŭstancam dadadzieny ŭ Dziaržaŭny śpis historyka-kulturnych kaštoŭnaściaŭ — heta pieramoha Biełarusi. Heta pomnik nieabyjakavym maładzionam (daj vam Boh zdaroŭja). Heta taksama pomnik cudoŭnamu Michasiu Michajłaviču i jaho siabram, jakija biez spadziavańnia na pieramohu nad savieckaj sistemaj spakojna, ale ŭparta rabili svaju spravu. I voś hetaja sprava pieramahła.

Uvohule, čytać novyja punkty ź dziaržaŭnaha śpisu kaštoŭnaściaŭ pryjemna i radasna: my pačynajem canić svajo (takoje bahaćcie, takaja staražytnaść u kožnaj vioscy i miastečku!) i zachaplacca svaim (i navat u horadzie, dzie mała čaho zastałosia, my ŭsio adno znachodzim daŭninu). Dumaju, chutka navučymsia i pryvabna pradstaŭlać svajo dla čužych.

Što tyčycca peŭnaj zaniadbanaści bolšaści pomnikaŭ, to ŭ joj — asablivy šarm. Zhadajcie centr Vilni! U abšarpanaści — sapraŭdnaść, abšarpanaść — heta słovy, jakimi pomnik havoryć pra svajo minułaje.

Pakul dziaržava nie maje srodkaŭ na hodnuju restaŭracyju (dalikatnuju, histaryčnuju), treba pakidać jak jość. Usio, što treba našym pomnikam — tablička z nazvaj i tłumačeńniem, čamu hety pomnik kłasny, čym unikalny.

A nie treba ni prezidenckich bietonnych aharodžaŭ, ni farbavanych kamianioŭ… Kali łaska, prosta tabličku ŭ pačatku darohi Novy Śvieržań — Mir.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0