Fest u Hiermanavičach: «u hetym krai dobra, kali pobač jość adnadumcy»
Repartaž Kastusia Šytala.
U miastečku Hiermanavičy daŭniaha Dzisienskaha pavieta (ciapier Šarkaŭščynski rajon) 3 červienia adbyŭsia bardaŭski fest. Čamu mienavita ŭ Hiermanavičach? Bo tam jość kamu hety fest arhanizavać. Niastomnaja hramadskaja dziajačka Ada Rajčonak, jakoj sioleta spoŭniłasia 80 hadoŭ, užo šmat hod arhanizuje kulturnickija imprezy, na jakija źjazdžajucca cikaŭnyja da biełaruščyny ludzi z usiaho Paazierja.
Ja nie taki vialiki prychilnik bardaŭskaj muzyki, kab jechać na kancert za dźvieście kiłamietraŭ (hety tydzień ja jakraz pravioŭ u Miensku). Ale fest u Hiermanavičach — jašče i mahčymaść sustreć znajomych, i paznajomicca z adnadumcami. Bo ludzi, cikaŭnyja da biełaruščyny, u pravincyi — jany jak niejkaja tajemnaja dy razhalinavanaja supolnaść. Adzinokija ŭ svaich rajcentrach i miastečkach, jany viedajuć «svaich ludziej» va ŭsich susiednich rajonach. Źviazanyja znajomstvami, padpiskami ŭ sacsietkach — i sustrečami na takich imprezach, jak u Ady Eljeŭny.
Kali ŭ mižvajenny čas reparciory i piśmieńniki pisali pra biełaruskuju poŭnač, Dzisienski i Brasłaŭski paviety — abaviazkova padkreślivali suvory, chałodny klimat hetaha kraju dy nieŭradlivyja ziemli. I ciapier hety ŭskrajek Vilenščyny sustreŭ mianie chałodnym vietram dy pachmurnym nadvorjem. Šaša Šarkaŭščyna — Dzisna to padymajecca na pahorki, to spuskajecca ŭ niziny. Asfalt pabity i padłatany. Pryroda vakoł — roznyja adcieńni ciomna-zialonaha koleru łuhoŭ i zaraśnikaŭ.
Pa statystycy, zarobki ŭ Šarkaŭščynskim rajonie — najmienšyja ŭ Biełarusi… Spyniajecca mašyna, kab mianie padvieźci. Muž za styrnom, žonka pobač — abaim hadoŭ pa piaćdziasiat. Žančyna raspaviadaje, što ŭ Šarkaŭščynie ciažka znajści rabotu, što moładź źjazdžaje, što ŭ Vialikim Siale vialikaja škoła, dy mała ŭ joj vučniaŭ… Razmovy žycharoŭ biełaruskaj Poŭnačy adnastajnyja i sumnyja, niby staryja pieśni pra ciažkuju dolu. Jak u časy Kupały, hetyja ludzi niasuć svaju kryŭdu «na chudych plačach, na rukach u kryvi, na nahach u łapciach». I chočuć ludźmi zvacca…
U Vialikim Siale spyniajecca mašyna da Hiermanavič. «Vielmi pryjemna čuć biełaruskuju movu… Praŭda, vielmi pryjemna… Škada, što mała chto na joj razmaŭlaje», — kaža čornavałosaja žančyna-kiroŭca. Vielmi mnohija žychary biełaruskaj pravincyi tak kažuć. Ja vieru, što kažuć ščyra. Ale škadavańniem zvyčajna i zakančvajecca — redka chto vyrašajecca pierajści na biełaruskuju movu, kab rodnaja havorka nie ŭmiorła.
Kala Kulturna-aśvietnaha centra imia Jazepa Drazdoviča — šmat mašyn. Na padvorku — šmat ludziej. U pamiaškańni sustrakaju haspadyniu, Adu Rajčonak. «A kaho ž ja baču! A moj ty chłopčyk! Dajechaŭ narešcie!» — kaža mnie Ada Eljeŭna, abdymaje i całuje ŭ ščaku. Praz kiepski stan zdaroŭja ja daŭno nie vybiraŭsia ŭ Hiermanavičy, dyk siońnia Ada Eljeŭna vielmi rada mianie bačyć.
Sioleta na bardaŭski fest sabrałasia bolej ludziej, čym zvyčajna. Čałaviek šeśćdziesiat. Moładź aktyŭna dapamahaje i ŭdzielničaje. Ihar Pałynski — małady i talenavity muzyka, staršynia Połackaha TBM — naładžvaje abstalavańnie, zavichajecca kala pulta. Hallaš Sialava, fatohraf i arhanizatar kulturnickaha žyćcia z Brasłava, rychtuje pytańni da viktaryny. Starejšyja ludzi rychtujuć ježu — narazajuć kaŭbasu i syr, robiać buterbrody, zavarvajuć harbatu. Ada Eljeŭna musić krucicca ŭsiudy — i z haściami pahavaryć, i prakantralavać, jak na kuchni spravy, i ci ŭsio ŭ paradku sa scenaj.
U muziejnaj zale, pobač z karcinami biełaruskich mastakoŭ, staim i razmaŭlajem z Hallašam Sialavam. Hallaš — lidar i ruchavik niefarmalnaha kulturnaha žyćcia ŭ Brasłavie. Kiruje brasłaŭskim sajtam i supołkami ŭ sacyjalnych sietkach, fatahrafuje, ładzić vałanciorskija akcyi i kulturnickija mierapryjemstvy. Ciapier razam z adnadumcami adčyniaje kursy biełaruskaj movy. Pra svaju dziejnaść kaža ścipła. Kaža, što jamu padabajecca być aktyŭnym, a strymlivaje tolki niedachop času. A idej, zadumaŭ — miljon. Kali b takich ludziej jak Hallaš Sialava i Ihar Pałynski, padtrymała dziaržava, dała im pasady, hrošy i pamočnikaŭ — jany zrabili b bolej, čym usie rajonnyja adździeły kultury razam uziatyja.
Naohuł, tut unikalnyja ludzi sabralisia. Voś Źmicier Łupač — žurnalist, jaki dajazdžaje ŭ kožny kutok rehijona, piša i pra śviaty, i pra historyju, i pra ludskuju kryŭdu. A jašče rychtuje da vydańnia knihi miascovych paetaŭ i krajaznaŭcaŭ, dy raspaviadaje dziasiatki cikavych historyj. Niadaŭna jaho sudzili za siužet na «Biełsacie». Voś Uładzimir Skrabatun, jaki 23 hady vydaje hazietu «Volnaje Hłybokaje» i napisaŭ tysiačy cikavych artykułaŭ, repartažaŭ, krajaznaŭčych materyjałaŭ. Niadaŭna pošta viarnuła «Volnaje Hłybokaje» ŭ svoj padpisny katałoh, i ludzi stali jaje vypisvać… Pra Adu Rajčonak — asobny raspovied, pra jaje dziejnaść knihu treba pisać, a nie artykuł. Režysior Uładzimir Kołas u 2008 hodzie źniaŭ dakumientalny film «Halereja Ady».
Ad uładaŭ, jak zvyčajna, niama nikoha. Ni z rajvykankama, ni ź sielsavieta. Čynoŭniki nie cikaviacca niezaležnymi kulturnymi imprezami. A arhanizatary, dumaju, ciešacca, što nie zaminajuć, nie ŭmiešvajucca. Taki ŭzajemny bajkot isnuje šmat hadoŭ, i nie tolki ŭ Hiermanavičach. Ale heta nienarmalny stan, jaki pieraškadžaje raźvićciu biełaruskaj kultury, nacyjanalnaj śviadomaści.
Fest pačynajecca sa śpievaŭ homielskaha barda Andreja Mielnikava. Jahonaja tvorčaść nie papularnaja, zatoje vielmi hłybokaja. Jon śpiavaje pa-biełarusku pačatak «Pana Tadevuša» Adama Mickieviča i «Litoŭski lehijon» Juljuša Słavackaha, śpiavaje pra Kurapaty, pierapiavaje vieršy Anatola Sysa, Janki Kupały, Maksima Bahdanoviča… Sum pa stračanym Vialikim Kniastvie, pa jeŭrapiejskaści, pa honary i patryjatyźmie, jaki my stracili z padziełami Rečy Paspalitaj dy jašče nie nabyli ŭ niezaležnaj Biełarusi… A za śpinaj barda — mury kaścioła Pieramianieńnia Pana, pabudavanaha ŭ 1780-ch, kali Vialikaje Kniastva jašče isnavała. Jany ŭzmacniajuć uražańnie ad śpievaŭ.
Dalej vystupajuć Ihar Pałynski (Połack), Ivan Harbačonak (Šarkoŭščyna), Michaił Hierojeŭ (Brasłaŭ), Ivan Chłapieniec (Lepiel), Anton Bubała (Vierchniadźvinsk), Michaił Rubin (Viciebsk). Na žal, niašmat paradavaŭ śpievami Źmicier Bartosik. Jon vystupiŭ pierad sabranymi jak aŭtar knihi «Byŭ u pana vierabiejka havaruščy», składzienaj z tekstaŭ pieradačy «Padarožžy Svabody», mnohija ź jakich byli zapisanyja ŭ našych miaścinach. A praśpiavaŭ tolki adnu pieśniu.
Fest skončyŭsia pačastunkam. Ja zastaŭsia na vulicy, kab pahavaryć z Alonaj i Vieranikaj, nastaŭnicami ź miastečka Łužki. Daŭno kantaktuju ź imi praź internet, a voś pieršy raz sustrelisia. Alona maryć pra toje, kab stvaryć u Łužkach krajaznaŭčy muziej. Jany ŭdźviuch, sa svaimi vučniami, zrabili pierakład dziciačaha multfilma i ahučyli jaho na biełaruskaj movie. Ada Eljeŭna rupicca, kab my tolki nie zastalisia hałodnymi — vynosić nam talerku z buterbrodami. «Vy jak zavuholnyja svaty daŭniej na viasielli» — kpić z nas Źmicier Łupač i taksama dałučajecca da razmovy.
Z Hiermanavič da Parafjanava jedziem mašynaj sa Źmitrom Bartosikam, Andrejem Mielnikavym, Valeryjaj Čarnamorcavaj. Spyniajemsia ŭ Šarkaŭščynie, dzie na płoščy staić nie pomnik Leninu, a pomnik pravasłaŭnamu śviataru, jakoha ŭ 1919 hodzie zamučyli balšaviki. Razmaŭlajem pra hety kraj — pra biełaruskuju aktyŭnaść u 1930-ja hady, pra razabranuju čyhunku ŭ Brasłavie, pra toje, jak u 1960-ja rujnavali carkvu ŭ Sarokach. Źmicier Bartosik abiacaje pryjechać u naš kraj znoŭ, zapisać uspaminy starych žycharoŭ dla pieradačy «Padarožžy Svabody».
A ja zastajusia ŭ Parafjanavie. Łaŭlu siabie na dumcy, što ŭ hetym krai dobra, kali pobač ludzi, kali jość adnadumcy. Nam dobra i cikava, kali źbiaremsia i źjeździemsia. I nievynosna sumna, kali ŭ miastečku niama z kim zahavaryć, niama da kaho zajści na harbatu, niama z kim padzialicca dumkami. Tady zastajecca čakać čarhovaj dzie-niebudź imprezy abo vypadkovych haściej ź Miensku, kab možna było nahavarycca.
Kamientary