Biełaruska, što vykładaje ŭ ZŠA: Tam akijan. Zatoje tut pach u parku našmat lepšy
Taćciana Kułakievič źjechała ŭ Złučanyja Štaty bolš za dziesiać hadoŭ tamu. Nie toje, kab u Amierycy było miodam namazana, prosta chaciełasia niečaha bolšaha. A dalej zaciahnuła-zakruciła: bakałaŭreat, mahistratura, daktarantura. Voś i dysiertacyja ŭžo napisanaja, zastałosia tolki abaranić jaje, i viaršynia akademičnaj piramidy budzie skaronaja.
Taćciana Kułakievič.
Z Taćcianaj my sustrelisia ŭ Minsku. Dla jaje čas, praviedzieny na radzimie, — sapraŭdny adpačynak. U ZŠA rassłablacca niama kali — treba pracavać.
Naradziłasia Taćciana ŭ Žabincy na Bieraściejščynie. Skončyŭšy sa srebnym miedalom miascovuju škołu, pajšła ŭ piedahahičny ŭniviersitet na histaryčny fakultet. Mahła b atrymać čyrvony dypłom, ale nie davučyłasia: paśla treciaha kursa źjechała ŭ Ńju-Džersi.
«NN»: Čamu źjechali?
TK: Chacieła atrymać zachodniuju adukacyju, mnie heta zaŭsiody było cikava. U mianie byli cudoŭnyja vykładčyki! Jany dapamahli pavieryć, što ja zmahu ździejśnić toje, čaho chaču.
«NN»: Było važna, kudy jechać?
TK: Była chvala. Usie maje paplečniki jechali ŭ ZŠA, tamu i ja pajechała.
«NN»: Strašna było?
TK: Chaciełasia.
Ciapier azirajusia i dumaju: jak ja ŭsio heta pieražyła? Było nie lohka. Nichto nie dapamahaŭ, treba było ŭsiaho dasiahać samoj. Kab vučycca, kab mieć hrošy na žytło, na ježu, musiła pracavać.
«NN»: Jak vyžyvali?
TK: Jak usie: chto aficyjantam pracuje, chto posud myje. Ja peŭny čas prybirała damy. Ale ž ja bačyła, što ŭ kancy hetaha tunela jość śviatło.
«NN»: Jak prajšło pastupleńnie?
TK: Ja pieraniesła svaje adznaki, što atrymała ŭ Biełarusi, u ńju-džersijski ŭniviersitet. Papraŭdzie, mnie nie było roźnicy, u jaki ŭniviersitet pastupać. Ja prosta chacieła jak maha chutčej atrymać bakałaŭra, kab iści dalej.
Spačatku mnie pieranieśli adznaki tak, što vychodziła, nibyta ja ŭ Biełarusi skončyła ŭsiaho dva hady navučańnia. Ale ja padumała, što dva hady — mała. Paprasiła pierahledzieć jašče raz, potym — jašče. Urešcie my pryjšli da taho, što da dypłoma mnie zastavałasia pravučycca hod i leta.
«NN»: Ci praŭda, što ŭ Amierycy adukacyja kaštuje šalonyja hrošy?
TK:
Niekatoryja amierykancy da 40 hadoŭ vypłačvajuć kredyt za navučańnie. Ja, naprykład, brała na bakałaŭreat, ale vypłaciła amal adrazu paśla zakančeńnia. Kredyt na navučańnie tam dajuć usim. Padčas navučańnia i na praciahu šaści miesiacaŭ paśla jon biespracentny, a potym pačynaje naličvacca pracent.
Univiersitety najbolš zarablajuć na mahistratury, bo najpierš vydzialajuć hrošy na bakałaŭreat i daktaranturu. Ale možna znajści finansavuju padtrymku na mahistraturu samastojna. Naprykład, u Ńju-Jorkskim univiersitecie, kudy ja pastupiła na mižnarodnyja adnosiny paśla bakałaŭreata, pałova mahistrantaŭ ničoha nie płacili ŭniviersitetu. Adnak paśla jany musili viarnucca ŭ kampaniju, jakaja finansavała ich navučańnie. I heta nie adzinaja mahčymaść.
Daktarantam univiersitet daje finansavuju padtrymku vielmi časta. Tut hałoŭnaje pastupić, bo navat kali ty pieršy hod budzieš płacić samastojna, na druhi i nastupnyja napeŭna znojdziecca finansavańnie.
«NN»: Vy pačynali navučańnie ŭ Biełarusi, a zakančvali — u Amierycy. Adčuli roźnicu ŭ padychodach, patrabavańniach?
TK: Śpiecyfika roznaja, ale paŭsiul svaje plusy. U Amierycy ty sam vybiraješ, jakija pradmiety budzieš vyvučać, u jaki čas. U Biełarusi ŭ ciabie ŭžo jość vyznačany raskład. Ja nie kažu, što heta horš ci lepš, heta prosta inšaje.
U Biełarusi, da prykładu, u nas u siemiestry było dzieści piać ispytaŭ i dziesiać zalikaŭ. U Amierycy ty možaš uziać piać pradmietaŭ — «kłasaŭ», jakija potym zdaješ i ŭsio, bolš nijakich zalikaŭ ci ekzamienaŭ. Ja i maje znajomyja brali kłasaŭ pa maksimumie. U nas na bakałaŭreacie była navat akcyja dla tych, chto braŭ šmat dyscyplin, — jašče adnu davali ŭ padarunak. Amierykancy redka biaruć pa šmat «kłasaŭ», dla ich heta ciažka. Nu a nam što? U nas vuń pa 15 zdajuć, što tut niejkija šeść?
«NN»: Čamu ž amierykancam ciažka, a biełarusam — lohka?
TK: Navat nie toje, što ciažka, prosta jany da hetaha pryzvyčailisia. U ich takaja ž sistema vybaru kłasaŭ pracuje i ŭ škołach.
Znoŭ ža, niekatorym chočacca pažyć studenckim žyćciom. A ja ž užo ŭ Biełarusi pažyła, ja pryjechała pracavać i dasiahać niečaha.
Kali pastupiła ŭ prestyžny Ńju-Jorkski ŭniviersitet na mahistraturu, źjaviłasia adčuvańnie honaru za siabie samuju. Nie kožny idzie na heta, u ZŠA ŭžo ličycca dasiahnieńniem, kali ty atrymaŭ bakałaŭra.
«NN»: Ciažka było vučycca?
TK: Ja b nie skazała. Tak, treba było šmat čytać, pisać mahisterskuju. Ale chiba najskładaniej było adšukać praktyku, jakaja była abaviazkovaj dla zaličeńnia adnaho z kłasaŭ. Pakolki ja vyvučała mižnarodnyja adnosiny, to mahła pajści ci ŭ AAN, ci ŭ inšuju arhanizacyju, źviazanuju z maim profilem. Musiš i musiš — sieła i stała šukać, kudy padacca. U vyniku ja pajšła ŭ Amnesty International i, darečy, paśla praktyki zastałasia tam pracavać.
«NN»: Z movaj nie było ciažkaściaŭ?
TK: Z movaj — nie było. Kaniečnie, kali jechała pieršy raz, dumała: nu, ja ž usio viedaju, ja ž vučyła. I voś jak siońnia pamiataju. Siadžu sa znajomaj, tolki pryjechała, i jana pa niejkim pracoŭnym pytańni pakidaje paviedamleńnie. Kaža litaralna paru skazaŭ, štości kštałtu: «Prabačcie, nie paśpiavaju pryjści a treciaj hadzinie. Budu a pałovie na čaćviortuju». A ja słuchaju i sama sabie dumaju: jak ža jana tak prosta i tak pryhoža skazała? Ja ž voś usio viedaju, a tak by ni za što nie skazała. A ŭžo praź niejki miesiac heta pryjšło.
«NN»: Potym vy pajšli ŭ daktaranturu.
TK: Tak, pastupiła va Univiersitet Rathiers u štacie Ńju-Džersi. Maja śpiecyjalizacyja — palityčnyja dyscypliny: paraŭnalnaja palityka, mižnarodnyja adnosiny i statystyčnyja (ličbavyja) mietady daśledavańnia. Užo amal skončyła, napisała dysiertacyju, čakaju apošnija praŭki i pačynaju šukać pracu, rychtujusia da intervju.
«NN»: Što heta za intervju?
TK: Intervju pierad uładkavańniem na pracu va ŭniviersitet.
Amal niama šancaŭ, što ty zastaniešsia pracavać va ŭniviersitecie, dzie atrymaŭ doktara. U Amierycy heta nie pryniata, tam abmieńvajucca śpiecyjalistami.
Intervju prapanoŭvajuć niekalkim kandydatam. Zvyčajna jano doŭžycca ceły dzień. Ty robiš prezientacyju dysiertacyi, raspaviadaješ, što chočaš i možaš vykładać. Potym iduć razmovy sa studentami, z vykładčykami, što pracujuć na fakultecie, z departamientam. Univiersitet pavinien ubačyć, što ty im pasuješ. I nie tolki jak śpiecyjalist, ale i jak čałaviek. Maralna ja ŭžo hatovaja da hetaha.
«NN»: U vykładčyka vialikaja svaboda ŭ vykładańni?
TK: Ja ciapier vykładaju adzin kłas, viadu ŭvodziny ŭ palityčnyja mietady daśledavańnia. Vykładaju hetak ža, jak i inšyja vykładčyki, jakija majuć poŭnuju zaniataść — heta narmalnaja praktyka.
Na lekcyi mohuć prychodzić nie tolki studenty našaha fakulteta, ale i inšych, bo hety kłas abaviazkovy dla mnohich. Ja raspaviadaju, jak pravieści daśledavańnie z vykarystańniem statystyčnych dadzienych. Pakolki heta abaviazkovy kłas, u jaho jość peŭnaja struktura. Toje, što ty ŭ lubym vypadku pavinien danieści da studentaŭ. Ale ja mahu sama vybirać, jakuju lekcyju kali pastavić, jak jaje padać, jakija davać testy, jak aceńvać.
Nichto nie prychodzić z pravierkami na zaniatki, nie hladzić, jak ja viadu. Praviarajecca heta pa-inšamu. Ciabie aceńvajuć studenty, jakija paśla prachodžańnia kłasa zapaŭniajuć ankietu, dzie pišuć, ci byŭ vykładčyk padrychtavany, ci było cikava, što varta źmianić, što dadać i inšaje. Hetyja adkazy moža prahledzieć kiraŭnik bakałaŭreata, kali budzie vyrašać, davać ci nie davać tabie jašče adzin kłas.
«NN»: Studenty zacikaŭlenyja ŭ navučańni?
TK: Kali pradmiet padajecca cikava, budzie zacikaŭlenaść i ŭ studentaŭ. Jany jašče i inšym buduć rekamiendavać brać kankretna hety kłas z hetym vykładčykam.
Jak ja vykładaju? Ja ničoha nie čytaju z papierki. U mianie jość słajdy, ja ich mianiaju i razmaŭlaju sa studentami. Baču, chto na mianie hladzić, chto nie hladzić. Pamiataju ŭsie imiony, viedaju, chto pryjšoŭ, a chto nie pryjšoŭ. Naviedvalnaść i aktyŭnaść składaje pracentaŭ 10 adznaki. Kali-nikali puskaju papierku, kab studenty zapisvalisia. Zaležyć, kaniečnie, ad kolkaści ludziej. Ja vykładała kłasy, na jakija chadziła 60 čałaviek. Kaniečnie, tut užo ja nie mahu zapomnić usich, pamiataju pałovu. Kali ž u kłasie, naprykład, 24 čałavieki abo 35 čałaviek, to, naturalna, viedaješ usich.
«NN»: Čamu mienavita statystyčnyja mietady?
TK: Adnojčy, jašče kali ja tolki pačała cikavicca admysłovymi prahramami, adzin prafiesar mnie skazaŭ: «U ciabie jość intuicyja, jakaja tabie dazvolić samoj heta ŭsio zrazumieć. Prosta rabi». I ja vyrašyła, što budu rabić.
Ciapier ja vykładaju ŭvodziny ŭ statystyčnyja mietady daśledavańnia. Vieści hety kłas dajuć nie kožnamu, pakolki ličycca, što dyscyplinu ciažka zasvoić studentam. Šmat zaležyć ad taho, jak ty padaješ pradmiet. Kali budzieš padavać składana, studenty ničoha nie zrazumiejuć, u ich nie budzie žadańnia chadzić, dumać. Treba davać prosta, razmaŭlać, pryvodzić prykłady z žyćcia. Naprykład, na pieršych lekcyjach ja abaviazkova raskazvaju studentam pra Biełaruś.
«NN»: Što raskazvajecie?
TK: Kali my znajomimsia, i ja raskazvaju, chto ja, adkul pryjechała, pytajusia, ci viedajuć jany, dzie znachodzicca Biełaruś. Časam viedajuć, časam prykładna viedajuć. Tady ja raskazvaju pra krainu, z kim Biełaruś miažuje. Časam studenty pytajucca, kolki moŭ viedaju i ci razmaŭlaju pa-rusku. Adkazvaju, što viedaju ruskuju, ale ŭ nas jość svaja mova.
Maja zadača na pieršych zaniatkach zacikavić, bo studenty paśla pieršaj lekcyi majuć prava admovicca ad kłasa, pierajści da inšaha vykładčyka. Kali ž jany paśla pieršych zaniatkaŭ zastajucca, to paźniej mohuć admovicca, adnak zhubiać hrošy.
Jašče da denaminacyi ja vykarystoŭvała ŭ prykładach biełaruskuju valutu. Kab studenty zrazumieli, što prosta ličba nie daje šmat infarmacyi, ja pakazvała im try miljony biełaruskich niedenaminavanych rubloŭ i 500 jeŭra. Jany musili vyznačyć, što bolš. Tamu maje studenty pra Biełaruś dakładna viedajuć.
Adnojčy da mianie padyšła dziaŭčyna i kaža: «Maje siabry paraili mnie ŭziać vaš kłas, kali ja zapytałasia, ci brać mietady, jakija vykładaje ruskaja dziaŭčyna». Ja aściarožna, pryjazna patłumačyła joj, što Rasija — heta nie Biełaruś. Studentka zrazumieła i paprasiła prabačeńnia.
«NN»: Ci prestyžnaja prafiesija vykładčyka ŭ ZŠA?
TK:
Prestyžnaja. Asabliva, kali ty doktar i ŭ ciabie poŭnaja zaniataść. Plus ty možaš atrymać status tenure, status niedatykalnaści, i tady ciabie nie zmohuć vyhnać z pracy. Nichto. Ty pretenduješ na hety status, kali doŭhi čas z poŭnaj zaniataściu pracuješ u adnym univiersitecie.
Tenure lahčej atrymać u praściejšych univiersitetach, čym, naprykład, u Harvardzie. Časam ludzi, jakija nie atrymlivajuć hety status, vymušany šukać pracu ŭ inšym miescy.
Što cikava, prafiesary sa statusam tenure mohuć arhanizoŭvać pratesty va ŭniviersitetach, kab pamianiać niejkija rečy, jakija ich ci studentaŭ nie zadavalniajuć.
«NN»: Kolki zarablajuć vykładčyki va ŭniviersitetach?
TK: Čym daŭžej pracuješ, tym bolš atrymlivaješ. Padymajuć zarobak i kali ty stanovišsia znakamitym, vybitnym. Tady ŭžo nie ty šukaješ pracu, a tabie jaje prapanoŭvajuć. Naprykład, u nas u Ńju-Jorkskim univiersitecie adnaho prafiesara «kupiŭ» Prynstan. Lepšyja ŭmovy, vyšejšy status — i jon pierajšoŭ tudy. Naturalna, tam zarablajuć dobryja hrošy.
Niekatoryja vykładčyki majuć pa 60 tysiač dalaraŭ u hod, inšyja — bolš za 100 tysiač dalaraŭ.
«NN»: Jakija pieravahi žyćcia ŭ Amierycy?
TK: Heta zaležyć ad čałavieka, kožny znojdzie sabie toje, što jamu patrebna. Mnie i ŭ Biełarusi padabajecca. Ja za hetyja paru tydniaŭ i na «Rok za babroŭ» źjeździła, i na «Relikt» schadziła, i ŭ teatr, i z maci bačyłasia, i ź siabrami sustrakałasia. Vakacyi ŭ mianie tut. A tam u asnoŭnym praca i dysiertacyja. Nu i spartzała rehularna.
Što roznaje? Moža, siaredni amierykaniec moža dazvolić sabie krychu bolš, čym siaredni biełarus. Tak, tam akijan. Zatoje tut pach u parku našmat lepšy, čym tam. Ale heta roznyja rečy. Tut svaja pryhažość, tam svaja. Jakuju pryhažość šukaješ, takuju i znojdzieš. Tam, jak i tut, ludziej, niezadavolenych svaim žyćciom, chapaje. Ja b nie skazała, što tam lepš, mnie i tut padabajecca, tamu ja mahu i damoŭ viarnucca. Heta nie prablema.
«NN»: Vy byli na sioletnim Źjeździe biełarusaŭ śvietu. Ci naviało vas heta na niejkija rozdumy, jak treba raźvivacca Biełarusi?
TK: Ja zhodnaja z tym, što treba rabić maleńkija prajekty samim i takim čynam niešta mianiać, a nie spadziavacca na toje, što niechta niešta za ciabie zrobić. Treba bracca i rabić. Pryjemna było pačuć na źjeździe biełaruskuju movu ad pradstaŭnikoŭ dyjaspary roznych krain, ludzi nie hublajuć svaju samaśviadomaść.
Naturalna, dyjaspara adyhryvaje važnuju rolu ŭ stanaŭleńni krainy. I ja viedaju, što kitajskaja dyjaspara, naprykład, padniała ekanomiku Kitaja. Kali b było bolš mahčymaściaŭ, naša biełaruskaja dyjaspara mahła b rabić i bolš. Ale maleńkija kroki — heta ŭžo dobra. Kaniečnie, kali b palityka była skiravanaja na toje, kab zaanhažavać dyjasparu, jak heta robicca, naprykład, u Armienii ci ŭ Indyi, było b praściej. Biełaruskija mihranty chočuć mieć kantakty z domam.
«NN»: Mnohija prahresiŭnyja adukavanyja biełarusy kryŭdziacca, što inšyja prahresiŭnyja adukavanyja biełarusy źjazdžajuć za miažu i nie viartajucca. Jak vy da hetaha staviciesia?
TK: Kali ja źjazdžała, mahli źjazdžać i inšyja. Heta vybar kožnaha. Nie ŭsie majuć mahčymaść, žadańnie ci psichałahičnuju moc źjechać. Kali ŭ Biełarusi, naprykład, kamuści nie chapaje hrošaj, kab dzicia ŭtrymlivać, a za miažoj jon zmoža naradzić jašče dvaich i zabiaśpiečvać ich, to niachaj jedzie.
Ja viedaju, što jość biełarusy, jakija zrabili dla krainy za miažoj bolš, čym mahli b zrabić u Biełarusi, kali b zastalisia doma. Kožnaha čałavieka treba razhladać asobna.
Kali vyjazdžaješ, adčuvaješ luboŭ da radzimy jašče bolš. Ludzi raptam pačynajuć razmaŭlać pa-biełarusku, dajuć hrošy na niejkija vydańni i imknucca ŭsialak spryjać raźvićciu krainy.
«NN»: Jość štości, čaho vam tam nie chapaje?
TK: Ciapier usiaho chapaje, praź internet možna zamović usio, što zaŭhodna.
Baćkoŭ chočacca bačyć čaściej, pakul heta ŭ žyćci jašče jość. Ale ciapier našmat praściej padtrymlivać adnosiny. Kali ja pryjechała ŭ Amieryku pieršy raz, kab patelefanavać baćkam na niekalki chvilin musiła kupić kartku za piać ci dziesiać dalaraŭ. Ciapier ža ja navat za skajp hrošy nie płaču. Možna bačyć maci kožny dzień. Jašče kab abniać jaje možna było — i ŭsio.
«NN»: Ci dumajecie kali-niebudź viarnucca?
TK: Mianie ŭ Štatach asabliva ničoha nie trymaje, kali što — sabrała čamadany i pryjechała. Źjavicca mahčymaść niečaha dasiahnuć u inšym miescy, źbiarusia i pajedu. Vykładać u Biełarusi było b idealnym varyjantam, ja była b rada padzialicca svaim dośviedam. A jak jano budzie…
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆ«Dziakuj bohu, u mianie pašpart hramadzianina Biełarusi». Historyi ludziej, jakija źjechali vučycca za miažu i viarnulisia
«Zasiarodžusia na pracy z ZŠA». Cichanoŭski raskazaŭ pra svaje palityčnyja płany na 2026 hod32
Kamientary