Stahodździe Biełaruskaj Narodnaj Respubliki ažyviła staryja sprečki. U jakaści arhumienta «niesapraŭdnaści», «pryvidnaści» BNR znoŭ prahučali zakidy ŭ «adsutnaści mižnarodnaha pryznańnia».
Tut jość pra što parazvažać. Niaŭstojlivaść tahačasnych palityčna-dziaržaŭnych utvareńniaŭ na abšarach Uschodniaj Jeŭropy stvaraje mahčymaści dla relatyvysckich ujaŭleńniaŭ i nihilizmu.
Ale pierš, čym prahłybicca ŭ prablematyku zamiežnapalityčnaj aktyŭnaści BNR, davajcie zładzim histaryjahrafičny ekśpierymient: pahladzim, jak zdabyvała mižnarodnaje pryznańnie Savieckaja Rasija.
Šeść hadoŭ izalacyi
Dziaržavy Antanty praciahły čas ustrymlivalisia ad aficyjnaha pryznańnia balšavikoŭ, spadziajučysia, što ŭłada ŭ Rasii piarojdzie ŭ ruki bolš łajalnaha ŭradu. Kantakty Saŭnarkama z pradstaŭnikami Vialikabrytanii, Francyi i ZŠA byli tolki nieaficyjnyja.
Praŭda, byŭ karotki pieryjad, padčas niamieckaha nastupu ad 18 lutaha da 3 sakavika 1918 hoda, kali ŭ stalicach Antanty abmiarkoŭvałasia pytańnie pryznańnia Savieckaj Rasii ŭ vypadku ŭznaŭleńnia joju vajny z Hiermanijaj. Ale Leŭ Trocki vykanaŭ svajo abiacańnie: raskładzienaja balšavickaj prapahandaj rasijskaja armija panična adstupała, a niadaŭna sfarmiravanyja adździeły Čyrvonaj Hvardyi nie akazali realnaha supracivu kajzieraŭskim vojskam, što dobra prailustravaŭ razhrom balšavickich častak pad Pskovam 23 lutaha 1918 hoda.
Uvohule, balšaviki jak u centry, tak i na miescach pajšli na aktyŭnuju kałabaracyju z kajzieraŭskim uradam i niamieckim kamandavańniem. Tłumačyłasia heta jak abjektyŭnymi stanam źniasilenaj vajnoj krainy, tak i ideałahičnymi ŭstanoŭkami balšavikoŭ, jakija rabili tady staŭku na suśvietnuju praletarskuju revalucyju.
U CK Leninu z dapamohaj Stalina ŭdałosia pieraadoleć supraciŭ, a pad ścienami razbomlenaha Kreŭskaha zamka ahitatary ładzili akcyi «bratańnia» rasijskich i niamieckich žaŭnieraŭ.
Jak by to ni było, ale pieramovy ŭ Breście aficyjnych pradstaŭnikoŭ Hiermanii, Aŭstra-Vienhryi, Asmanskaj impieryi i Bałharyi z delehacyjaj Savieckaj Rasii śviedčyć pra pryznańnie de facto Saŭnarkama jak uradu.
Takaja ž situacyja paŭtorycca pad čas pieramovaŭ z Estonijaj, Łatvijaj, Litvoj i Finlandyjaj u 1920 h. Hetym krainam udałosia adstajać suvierenitet, choć i pajści na kampramisy z Kramlom. Častkova scenar Bresckaha miru paŭtaryŭsia na Ryžskich pieramovach 1921 h. z Polščaj. Kreml admaŭlaŭsia ad padkantrolnaj terytoryi va Ukrainie i Biełarusi, a Polšča ŭstaloŭvała z savieckaj dziaržavaj dypłamatyčnyja dačynieńni. I heta byŭ taksama častkovy praryŭ dypłamatyčnaj błakady.
Simvaličnaj stała Rapalskaja damova 1922 h. Jaje na palach Hienuezskaj kanfierencyi padpisali Savieckaja Rasija i Viejmarskaja respublika. Supolnaj płatformaj dla ich stała niepryniaćcie Viersalskaj damovy i novyja kontury śvietu, jakija nakreślili pieramožcy Vialikaj vajny. Dla Rasii heta była pieršaja poŭnamaštabnaja damova i pryzanńnie de-jure jak dziaržavy, a dla Hiermanii — pieršaja raŭnapraŭnaja damova paśla Viersala.
Sapraŭdnaja pałasa pryźniańnia savieckaj dziaržavy pačałasia ad 1923 h. Pieršymi SSSR pryznali ŭschodnija dziaržavy, zacikaŭlenyja ŭ pošuku rehijanalnaha bałansu: Aŭhanistan, potym Iran, Manholija, Turcyja…
Jak bačym, Savieckaja Rasija składanym šlacham išła da mižnarodnaha pryznańnia, dziejničała situacyjna i časam pa-kanfarmiscku, raźličvajučy vyrvacca ź mižnarodnaj izalacyi.
I heta ŭ toj čas, kali balšaviki praz teror i ŭłasnuju arhanizavanaść stali pieramožcami ŭ kryvavaj Hramadzianskaj vajnie ŭ svajoj krainie.
Prynamsi, adzin urok z hetaj zaciahnutaj historyi my možam vynieści — mižnarodnaje pryznańnie redka kali byvaje liniejnym pracesam, a mižnarodnyja pahadnieńni i damovy nie padpisvajucca aŭtamatyčna. Dyskusii, kampramisy i vytrymlivańnie paŭzy źjaŭlajucca nieadjemnaj častkaj dypłamatyčnaj sceny.
BNR jak sproba ŭparadkavać chaos
Davajcie pasprabujem ujavić situacyju ŭ Minsku na pačatku 1918-ha. Heta byŭ horad šynialoŭ, nasielnictva jakoha značna vyrasła koštam vojskaŭ Zachodniaha frontu.
Miž tym, hoładu ŭ horadzie nie było, bo Minsk pieraŭtvaryŭsia ŭ vielizarnuju tyłavuju bazu. Ale žorstkija transfarmacyi adbyvalisia vakoł. U Jeŭropie źnikali staryja impieryi, na ich miescy ŭźnikali nacyjanalnyja dziaržavy. Absalutny złom tradycyjnych adnosin u hramadstvie abiacali rasijskija balšaviki. Jakoj by admietnaj ni była ŭnutrybiełaruskaja situacyja, jana ŭ značnaj stupieni paŭtarała zakanamiernaści epochi. Tamu ŭžo sami sproby ŭparadkavać chaos, jaki narastaŭ vakoł, vyklikajuć našuju pavahu da dziejačoŭ Biełaruskaj Narodnaj Respubliki.
Ad vakolnaha śvietu zasnavalniki Respubliki damahalisia pryznańnia novaj dziaržavy. Nadziva, mižnarodnaja infrastruktura BNR była vybudavana chutka i šyraka.
Adnoj z najbolš važnych była Nadzvyčajnaja dypłamatyčnaja misija ŭ Bierlinie, zarehistravanaja MZS Hiermanii 4 maja 1919 h. U vieraśni 1919-ha ŭ Ryzie na bazie kansułatu BNR byŭ stvorana Vajskova-dypłamatyčnaja misija ŭ Łatvii i Estonii. Vajskovyja spravy zajmali ŭ abiedźviuch misijach važnaje pytańnie.
Adrazu paśla zakančeńnia Pieršaj suśvietnaj u niamieckich łahierach dla vajennapałonnych znachodziłasia da 60 000 biełarusaŭ. U Mižnarodnuju kamisiju dla vajennapałonnych i misiju BNR u Bierlinie pastupali zajavy ad žaŭnieraŭ-biełarusaŭ, jakija chacieli viarnucca na Radzimu.
Peŭny čas isnavali płany stvaryć nacyjanalnyja vajskovyja adździeły. Zajmacca ich farmiravańniem i padtrymlivać partyzanski «zialony» ruch na poŭnačy Biełarusi miełasia misija i ŭ Ryzie, jakaja padtrymlivała palityčnyja kantakty z korpusam Stanisłava Bułak-Bałachoviča.
A najbolš aktyŭna stvaralisia konsulskija ŭstanovy: hienieralny kansułat u Kijevie (pačatak pracy 29.06.1918); u Adesie (stvorany ŭ žniŭni 1918); u Ryzie (stvorany ŭ žniŭni 1919); u Stambule (1919); kansułaty ŭ Bierlinie, Koŭnie, Varšavie, Prazie, Kapienhahienie; konsulskija adździeły ŭ Białhradzie (1920) i Safii (1920).
Kansułat BNR u Stambule, 1921—1922 hh. Hienieralny konsuł Ivan Jermačenka i sakratar.
Ale ž jaki status mieli hetyja pradstaŭnictvy?
1914—1920 — heta pieryjad masavych vymušanych mihracyj u Jeŭropie. Sotni tysiač žycharoŭ Biełarusi apynulisia pa-za miežami svajho kraju. Uźnikali pytańni z dakumientami. Rasijskaja pašpartnaja sistema była kansiervatyŭnaj — da Pieršaj suśvietnaj rasijskija pašparty nie praduhledžvali fota, jakija aktyŭna ŭklejvali ŭ jeŭrapiejskich krainach. U vyniku vajny i pieramiaščeńniaŭ mnohija hramadzianie pahublali asabistyja paśviedčańni. I administracyi krainaŭ, dzie znachodzilisia biełarusy-vyhnancy, sami byli zacikaŭlenyja ŭ identyfikacyi i lehalizacyi asobaŭ.
U 1918 h. na zamovu Narodnaha Sakrataryjata ŭ Bierlinie, u słavianskaj drukarni Jazepa Haleŭskaha, byli nadrukavanyja błanki dla pašpartoŭ BNR. Pradstaŭnictvy BNR pačali vydavać pašparty z fota, u tym liku i dypłamatyčnyja. U śniežni 1919 uźnikajuć rehistracyjna-pašpartnyja adździeły ŭ Revieli, Libavie i Tamierforsie… Adzin biełaruski kansułat u Adesie na čale ź Ściapanam Niekraševičam zarehistravaŭ 16 tysiačaŭ zajaŭ na atrymańnie pašpartoŭ BNR.
U Bierlinie dypłamatyčnaja misija BNR, aproč pašpartoŭ, vydavała «ŭradavyja paśviedčańni» byłym vajennapałonnym-biełarusam, pa jakich možna było viarnucca na radzimu.
Pašparty BNR dazvalali znachodzicca ŭ Jeŭropie, atrymać vizu ŭ ZŠA. Jany, darečy, lehitymna funkcyjanavali da kanca 1920-ch hadoŭ.
Čamu? Nie budziem zabyvacca i pra źmienlivaść palityčnaj situacyi ŭ Centralna-Uschodniaj Jeŭropie. U Vilni štohod źmianałasia ŭłada. Palityčnyja režymy ŭ Kijevie čarhavalisia kalejdaskapična. Mnohija raźličvali na padzieńnie balšavickaha ŭradu ŭ Maskvie. Chto moh harantavać, što BNR nie zamacujecca ŭ Miensku?
Nie varta naŭprost paraŭnovać zamiežnyja pradstaŭnictvy BNR z sučasnymi pasolstvami i hienieralnymi kansułatami. Siońnia status hetych pradstaŭnictvaŭ rehulujecca Vienskaj kanviencyjaj ab dypłamatyčnych znosinach 1961 h. A ŭ minułym krynicaj dypłamatyčnaha prava źjaŭlalisia dypłamatyčnyja zvyčai, upieršyniu kadyfikavanyja na Vienskim kanhresie 1815 i na Aachienskim kanhresie 1818.
Prynamsi dva pradstaŭnictvy BNR, u Bierlinie i Ryzie, adpaviadali dypłamatyčnamu pravu, jakim jano skłałasia na pačatku XX st. Jany mieli status misij, stałych pradstaŭnictvaŭ, choć i byli ranham nižej za pasolstvy.
Dypłamatyčnyja placoŭki BNR adčynialisia sa zhody miascovych uładaŭ i prachodzili tuju ci inšuju formu rehistracyi. Ale zastajecca pytańnie — jakim čynam jany finansavalisia?
Minskaja kazna i handal z Ukrainaj
Dziejnaść Rady i Narodnaha Sakrataryjata BNR u Minsku ŭ lutym 1918 h. była mahčymaj dziakujučy minskaj haradskoj kaźnie. Biełaruskija čyhunačniki nie dazvolili balšavikam vyvieźci jaje padčas imklivaj evakuacyi zranku 19 lutaha pierad uvachodam u horad kajzieraŭskich vojskaŭ. Čyrvonych kamisaraŭ pratrymali da paŭdnia, pakul jany nie źjechali biez zachoplenaha bahažu.
Praŭda, hetuju kaznu paźniej kanfiskavała niamieckaje kamandavańnie.
Była jašče adna krynica finansavańnia, pra jakuju mała viadoma.
Administracyjam Biełarusi i Ukrainy ŭdałosia naładzić u 1918 uzajemny handal. Ukrainie byli treba deficytnyja ŭ tym umovach lesamateryjały, drovy, zapałki, a Biełarusi — muka, cukar, myła. Handal išoŭ praź Biełaruskuju handlovuju pałatu ŭ Kijevie, stvoranuju 25 krasavika 1918.
Pałata rehistravała ŭsie tavary, jakija vyvozilisia z Ukrainy ŭ Biełaruś, dziela źnižeńnia myta i cany na ich. Niamieckaje kamandavańnie, zacikaŭlenaje ŭ narmalizacyi haspadarčaha žyćcia na zaniatych terytoryjach, paabiacała vyzvalić hetyja tavary, što pieravozilisia čyhunkaj, ad rekvizicyjaŭ. U Mazyry, Łunincy, Rečycy, Homieli, Połacku i Oršy Biełaruskaja centralnaja handlovaja pałata adkryła rehistracyjnyja punkty tavaraŭ.
Uvohule, ukrainski faktar u čas dziejnaści BNR ułasna na terytoryi Biełarusi patrabuje asobnaha razhladu. Heta było stałaje surjoznaje supracoŭnictva, choć zdaralisia i terytaryjalnyja sprečki, i kurjozy. Tak,
12 krasavika 1918 kamiendatura Kijeva kanfiskavała pa zakonach vajennaha času aŭtamabil delehacyi BNR, što jakraz prybyła na pieramovy pra miežy.
Aŭtamabil tak i nie viarnuli, što śviedčyła taksama pra słabyja pazicyi ŭkrainskaj Centralnaj Rady, jakaja dažyvała apošnija dni pierad dziaržaŭnym pieravarotam hietmana Skarapadskaha.
Ale jość adzin siužet, jaki ŭžo niepasredna tyčyca funkcyjanavańnia zamiežnych pradstaŭnictvaŭ BNR i ŭdziełu biełaruskich delehacyj u mižnarodnych kanfierencyjach.
Ukraina była zacikaŭlena ŭ isnavańni suvierennaj Biełarusi. I kali ŭładu ŭ Kijevie 14 śniežnia 1919 uziała Dyrektoryja, sprava dajšła navat da pradastaŭleńnia BNR dziaržaŭnaha kredytu.
Adbyłosia heta ŭ sakaviku 1919, kali ŭrad BNR znachodziŭsia ŭžo ŭ Hrodnie, a Dyrektoryju ŭznačalvaŭ Symon Piatlura.
Ahulnaja suma kredytu dasiahała 4 młn karbovancaŭ, častka ź ich była spłočana adrazu hatoŭkaj u sumie 100 900 rubloŭ, a 3 młn aŭstryjskich kronaŭ pieraviedzienyja ŭ Aŭstra-Vuhorski bank.
Aproč taho, 1 młn 666 tys. niamieckich marak byli pieraviedzienyja ŭ «Bierlinier Rajchs-Bank» pa akredytyvie na imia Antona Łuckieviča. Z hetymi hrašami jakraz i ŭźnikli prablemy. Kali premjer urada BNR Łuckievič prybyŭ u Bierlin pa darozie na Paryžskuju mirnuju kanfierencyju, jon nie zmoh atrymać hetyja srodki. Napiaredadni na zapatrabavańnie Savieckaha ŭradu niamieckija ŭłady zamarozili ŭsie ŭkrainskija aktyvy.
Łuckievič miesiac čakaŭ vyrašeńnia finansavych prablem, a tym časam na pieramovach u Paryžy vyrašaŭsia los narodaŭ paślavajennaj Jeŭropy…
Voś za hety ŭkrainski kredyt na praciahu 1919—1920 hadoŭ zmahła dziejničać častka instytucyj BNR. Nakolki viadoma, jon nie byŭ viernuty. U budučyni heta sprava moža być dobraj nahodaj dla simvaličnaha i ŭračystaha viartańnia Ukrainie krydytu BNR. Ale tolki ŭzamien na skanfiskvany aŭtamabil sistemy «Vazet» № 4370.
Ale jak byli spravy z pryznańniem BNR?
Takim čynam, my vyśvietlili, što pradstaŭnictvy, pašparty, zamiežnapalityčnyja suviazi novaabvieščanaja biełaruskaja dziaržava mieła. A što ž ź mižnarodna-pravavym statusam?
Pry kancy Vialikaj vajny mała jakija z abvieščanych dziaržaŭ mahli adpaviadać usim kryteryjam pryznańnia. Dyj sami kryteryi i pracedura pryznańnia budzie prapisana tolki ŭ 1933 u «Kanviencyi ab pravach i abaviazkach dziaržavaŭ» u Montevidea.
Aproč taho, što isnujuć stadyi pryznańnia de facto i de iure, padzialajucca pracedury pryznańnia ŭradu i dziaržavy.
Mieŭšy minimalnaje pole dla manieŭru, dziejačy BNR nastojliva imknulisia zdabyć mižnarodny status dla svajoj krainy. U bałtyjskich susiedziaŭ i ŭ Savieckaj Rasii hety praces taksama zaniaŭ ad dvuch da piaci hadoŭ.
Pieramovy dypłamataŭ BNR adbyvalisia z aficyjnymi asobami Hiermanii, Łatvii, Litvy, Estonii, Čechasłavakii, Polščy, Azierbajdžanu, Hruzii, ale prajści ŭsie stadyi mižnarodna-pravavoha pryznańnia BNR nie paśpieła. A paśla evakuacyi struktur Respubliki z terytoryi Biełarusi ŭ 1919 dasiahnuć hetaha stała zusim prablematyčna.
I ŭsio ž u hetaj dramatyčnaj historyi jość epizod, jaki śviedčyć, što patencyjał byŭ.
U śniežni 1919, kali ŭ zaniatym užo polskimi vojskami Minsku sprava dajšła da raskołu Rady BNR, prezident Finlandyi Kaarła Jucha Stolbierh padpisaŭ dekret ab pryznańni Uradu Biełaruskaj Narodnaj Respubliki zakonnaj uładaj kraju.
Padobnaha aktu nie ŭdałosia atrymać navat ad uładaŭ UNR — ukraincy ŭ 1918 h. byli źviazanyja abaviazkami Hiermanii pierad Savieckaj Rasijaj nie pryznavać novyja dziaržaŭnyja ŭtvareńni na terytoryi byłoj Rasijskaj impieryi.
Ale padpisanyja damovy i atrymanyja zhody na funkcyjanavańnie pradstaŭnictvaŭ dazvalajuć kazać, što peŭnaj stadyi pryznańnia ŭradu BNR udałosia dasiahnuć: vyraznaha pryznańnia (vusnaj dekłaracyi) Ukrainskaj Dziaržavy (urada hietmana Paŭła Skarapadskaha) uvosień 1918; mierkavanaha pryznańnia z boku Hiermanii, Łatvii, Litvy, Čechasłavakii, Estonii; umoŭnaha pryznańnia z boku Polščy.
Z analizu mižnarodnaj dziejnaści BNR my možam zrabić vysnovu — fienomien Biełaruskaj Narodnaj Respubliki nie abmiažoŭvajecca tolki dekłaracyjaj albo ramantyčnymi letucieńniami. U ciažkaj situacyi dziejačy BNR zdoleli naładzić prahmatyčnuju pracu.
Dapamoha vajennapałonnym, vydača dakumientaŭ i lehalizacyja biełaruskich hramadzianaŭ u zamiežžy, naładžavańnie handlovych znosin — zachinutyja prablematykaj akupacyj i palityčnaha supraćstajańnia siužety. A da ich varta źviartacca čaściej.
Zamiežnapalityčnaje stanovišča i zamiežnapalityčnaja dziejnaść BNR, 1918—1922
Kamientary