Tyvincy — adzin ź niešmatlikich narodaŭ Rasii, jaki nie tolki zdoleŭ zachavać svaju movu, kulturu i tradycyi, ale i paśpiachova ich raźvivać. U pačatku 90-ch nacyjanalnyja elity Tyvy ŭziali kurs na adasableńnie ad Rasii. Maskva zdoleła ŭziać situacyju pad kantrol, addaŭšy važnuju pasadu ŭ kiraŭnictvie Rasii tyvincu Šajhu. Bahataja, staražytnaja i ŭnikalnaja kultura, vysoki ŭzrovień nacyjanalnaj samaśviadomaści, hieahrafičnaja izalavanaść, a taksama dośvied isnavańnia ŭ miežach ułasnaj dziaržavy (Tyva stała častkaj Rasii tolki ŭ 1944 hodzie) robiać jaje samaj «nierasijskaj» častkaj Rasii.
Demahrafičnyja mietamarfozy
Kali ŭ bolšaści nacyjanalnych respublikach Rasii dola karennaha nasielnictva niaŭchilna skaračałasia, a nacyjanalnyja movy adstupali pad upłyvam rusifikacyi, u Tyvie naziraŭsia advarotny praces — skaračałasia kolkaść ruskaha nasielnictva, a kolkaść tyvincaŭ rasła jak u adnosnych, tak i ŭ absalutnych ličbach. Vysoki naturalny pryrost nasielnictva praciahvajecca i siońnia — ličby naradžalnaści ŭ Tyvie apiaredžvajuć navat ličby ŭ paŭnočnakaŭkazskich respublikach.
| Narod | 1918 hod | 1931 hod | 1944 hod | 1959 hod | 1970 hod | 1979 hod | 1989 hod | 2002 hod | 2010 hod |
| Tyvincy | 80,0 % | 79,0 % | 85,0 % | 57,0 % | 58,6 % | 60,5 % | 64,3 % | 77,0 % | 82,0 % |
| Ruskija | 20,0 % | 21,0 % | 15,0 % | 40,1 % | 38,3 % | 36,2 % | 32,0 % | 20,1 % | 16,3 % |
Tolki z 1950 pa 2010 hod kolkaść tyvincaŭ uzrasła sa 100 tysiač da 264 tysiač. Da 2018 hoda kolkaść tyvincaŭ jak u absalutnych, tak i ŭ adnosnych ličbach pavialičyłasia jašče bolš. Kolkaść ruskaha nasielnictva imkliva źmianšajecca — heta tłumačycca nie tolki nizkaj naradžalnaściu i asimilacyjaj ruskich, ale i składanymi mižnacyjanalnymi adnosinami ŭ krainie. U pačatku 1990-ych pa krainie prakaciłasia chvala pahromaŭ, što vyklikała adtok ruskaha nasielnictva z krainy. Niahledziačy na toje, što ŭłady (jak miascovyja, tak i fiederalnyja) uziali situacyju pad kantrol, vysokaja złačynnaść i ekanamičny zaniapad nie stymulujuć ruskich zastavacca ŭ Tyvie.
Tyva ci Tuva?
Pavodle kanstytucyi hetaj respubliki, nazvy krainy «Tyva» i «Tuva» źjaŭlajucca raŭnaznačnymi. Paŭsiudna vykarystoŭvajecca i pieršy, i druhi varyjant. Ale Tyva — najmieńnie, jakoje bolš papularnaje ŭ tyvinskaj movie, a Tuva ličycca ruskim varyjantam nazvy krainy.
Samy papularny tyviniec u śviecie
Samym papularnym tyvincam u śviecie na siońnia biezumoŭna źjaŭlajecca ministr abarony Rasii Siarhiej Šajhu. Jon źjaŭlajecca niezvyčajna papularnaj asobaj siarod tyvincaŭ.
Nastaŭnik adnaho z tyvinskich kaledžaŭ mastactvaŭ Aj-Chaan Adyh-aoł navat namalavaŭ Šajhu razam z tyvinskim hierojem Subiedejam, jaki byŭ saratnikam Čynhischana.
Hieahrafičnaja izalavanaść
Tyva — heta amal samy centr Jeŭrazii z rezka kantynientalnym klimatam. Faktyčna, adna z samych izalavanych častak Rasii, navat u paraŭnańni sa svaimi sibirskimi susiedziami. Jaje płošča — 170 tysiač km2, heta amal jak Biełaruś albo jak dźvie Aŭstryi ci try Charvatyi. Ale na ŭsiu Tyvu jość tolki 1 aŭtamabilnaja trasa i nivodnaj čyhunki. Kab dabracca ŭ stalicu Tyvy, horad Kyzył, treba jechać čyhunkaj da Abakana (stalica susiedniaj Chakasii) i adtul jechać aŭtobusam bolš za 400 kiłamietraŭ da Kyzyła. U inšyja nasielenyja punkty dabracca jašče składaniej.
Čyhunku da Kyzyła Rasija abiacała pabudavać jašče ŭ 2011 hodzie. 411-kiłamietrovaja kalaja musiła złučyć Tyvu ź sietkaj rasijskaj čyhunki. Ale z taho času było pabudavana tolki niekalki kiłamietraŭ hetaj čyhunki, i kali jaje dabudujuć — pytańnie adkrytaje.
Hieahrafičnaja i transpartnaja izalavanaść z adnaho boku škodzić ekanamičnamu raźvićciu hetaj krainy, ale ź inšaha, hetyja faktary dazvolili zachavać kulturu i samabytnaść krainy, a taksama jaje ŭnikalnuju pryrodu. Tyva, jakaja ŭvajšła ŭ skład Rasii adnoj z apošnich (paźniej za jaje — tolki Uschodniaja Prusija i Kareła-Finskaja SSR), była i zastajecca najmienš intehravanaj u rasijskuju kulturnuju i ekanamičnuju prastoru častkaj hetaj krainy. U tym liku i praz svaju transpartnuju izalavanaść.
Stanaŭleńnie tyvinskaj nacyi
Pieršym viadomym narodam, jaki žyŭ na terytoryi Tyvy, byli iranamoŭnyja skify (3—8 stahodździ da našaj ery). Paźniej na terytoryju Tyvy pryjšoŭ plemianny sajuz chunu (na bazie jakoha paźniej utvorycca narod huny, i, chutčej za ŭsio, ciurkskija narody) manhałoidnaj rasy.
U 6 stahodździ Tyva stanie častkaj dziaržavy ciurkskich kačeŭnikaŭ — Ciurkskaha kahanata. Mienavita ŭ hety čas na terytoryi Tyvy sfarmiravałasia asnoŭnaje etničnaje jadro ciurkamoŭnaj etničnaj supolnaści. Tyvincy, biezumoŭna, źjaŭlajucca ciurkami, a tyvinskaja mova — ciurkskaj movaj. Ale ŭžo ŭ 13 stahodździ Tyva stanovicca častkaj Manholskaj impieryi, tamu manholski ŭpłyŭ na movu i kulturu ŭzrastaje. Chacia tyvinskaja mova zastałasia ciurkskaj, manhoły razam z budyzmam prynieśli ŭ jaje šmat svajoj leksiki. Adbyvaŭsia bieśpierapynny praces etničnaha i haspadarčaha zbližeńnia i źmiešvańnia nasielnictva Tyvy i manholskich plamion, što pakinuła svaje ślady ŭ ekanomicy i tapanimicy.
U vyniku manholskaha zavajavańnia Tyva pa ŭzroŭni svajho sacyjalna-ekanamičnaha i kulturnaha raźvićcia była adkinuta daloka nazad, a častka staražytnaciurkskaj spadčyny prosta nie zachavałasia.
U kancy 16 stahodździa Tyva traplaje pad uładu Ałtyn-chana, kiraŭnika fieadalnaha abjadnańnia ŭ Manholii, a ŭ kancy 17 stahodździa — Džunharskaha chanstva, paśla razhromu jakoha ŭ 1758 hodzie tyvinskija ziemli ŭvajšli ŭ skład mańčžurskaj impieryi Cyn ažno da 1912 hoda. Uvieś hety čas Tyva zastavałasia kulturnaj i ekanamičnaj pieryfieryjaj Kitaja, jaki i sam pieražyvaŭ nie samyja lepšyja časy.
Mienavita ŭ 18 stahodździ łamaizm stanovicca aficyjnaj relihijaj u Tyvie. Chacia budyzm traplaje ŭ Tyvu jašče ŭ 13 stahodździ, bolšaja častka tyvincaŭ zachoŭvała staražytny šamanizm i spałučała jaho z łamaizmam ažno da pačatku 20 stahodździa. Heta adroźnivaje tyvincaŭ ad inšych ciurkskich narodaŭ, jakija ŭ jakaści relihii pieravažna abrali isłam.
Na praciahu 17—18 stst. adbyvajecca praces składańnia roznych hrup nasielnictva ŭ adzinuju narodnaść Tyvy. Etnonim «tyva» («dubo», «tuba»), jaki źjaviŭsia jašče ŭ siaredzinie pieršaha tysiačahodździa, raspaŭsiudžvajecca na ŭsie plamiony Tyvy ŭ pracesie kansalidacyi ich u adziny etnas.
Pieršyja kantakty z Rasijaj tyvincy ŭstaloŭvajuć jašče ŭ 17 stahodździ, ale istotna ŭpłyŭ Rasijskaj impieryi na hetuju terytoryju pavialičvajecca ŭ kancy 19 stahodździa, kali sasłabieły napaŭkałanizavany Kitaj užo nie moh kantralavać svaje terytoryi. Upłyŭ Rasii pašyraŭsia ŭ pieršuju čarhu praz ruskich kupcoŭ, jakija pastaŭlali tyvincam nieabchodnyja im tavary, u svaju čarhu, tyvincy byli pasrednikami dla ruskich u nabyćci kitajskich tavaraŭ. Handal z ruskimi dazvalaŭ tyvincam vybracca z ekanamičnaj izalacyi i, chacia b abmiežavana, intehravać tyvinskuju ekanomiku ŭ suśvietnuju vytvorčaść.
Upieršyniu tyvincy jak palityčnaja nacyja zajaŭlajuć pra siabie ŭ kancy 19 stahodździa: u 1876—1878 hh. adbyvajecca paŭstańnie tyvinskich arataŭ (sialan-kačeŭnikaŭ) suprać mańčžuraŭ. U 1883—1885 hh. adbyvajecca paŭstańnie «Ałdan-Maadyr», viadomaje jak «Paŭstańnie 60-ci vołataŭ». Paralelna adbyvajecca aktyŭnaje praniknieńnie ŭ rehijon rasijskaj armii. U 1885 hodzie rasijanie stvarajuć pieršy ruski pasiołak Turan.
U chodzie Sińchajskaj revalucyi ŭ Kitai, Tyva vyzvalajecca ad mańčžurskaha pryhniotu (1911—1912 hh.). Siarod tyvinskich elit nie było adzinaha mierkavańnia, jakoj musić być Tyva — niezaležnaj, rasijskaj, manholskaj ci kitajskaj. Ale samyja ŭpłyvovyja tyvinskija najony (kniazi) vyrašyli źviarnucca da ruskaha cara z prośbaj uziać Tyvu pad svoj pratektarat. U 1914 hodzie Mikałaj II pahadziŭsia, Tyva stała rasijskaj, a rasijanie zasnavali horad Biełacarkoŭsk (sučasny Kyzył).
Rasijskija historyki ličać, što tym samym tyvincy zachavali svoj etnas, tamu što, kali b jany pajšli pad manhołaŭ, tyvincy stracili b svaju etničnuju śpiecyfiku, u pieršuju čarhu rodnuju movu, što adbyłosia sa šmatlikimi ciurkskimi narodami, jakija ŭvajšli ŭ skład Manholii.
Paśla balšavickaha pieravarotu ŭ Rasii terytoryja Tyvy taksama stanovicca arenaj revalucyjnych padziej i vajenna-palityčnych transfarmacyj, jakija adbyvalisia ŭ pieryjad hramadzianskaj vajny. U 1920 hodzie rehijon akupujuć balšaviki, i ŭ 1921 hodzie pry ich padtrymcy stvarajecca maryjanietačnaja dziaržava Tanu-Tyva.
Tuvinskaja narodnaja respublika
Novaja dziaržava pryniała Kanstytucyju, ściah, hierb, hrašovuju adzinku, byŭ zaćvierdžany załaty zapas i biudžet.
Z 1926 h. Tyva stała nazyvacca Tanu-Tuvinskaj Narodnaj Respublikaj (TNR). Savieckaja Rasija rabiła vielizarny ideałahičny ŭpłyŭ na faktyčna akupavanuju balšavikami respubliku. TNR raźvivałasia «pa kamunistyčnym šlachu raźvićcia» pad kiraŭnictvam Tuvinskaj narodna-revalucyjnaj partyi. U 1929 h. byŭ vyznačany kurs na pabudovu sacyjalizmu i raspracavany płan kalektyvizacyi sialanskich haspadarak. U toj ža čas 1930-ja hh. adznačylisia šyrokimi represijami suprać zamožnych žyviołahadoŭcaŭ, budysckich łam, byłoha palityčnaha kiraŭnictva.
Ale Tyva praciahvała zastavacca farmalna niezaležnaj dziaržavaj. Jaje pryznavali tolki SSSR i Manholija, a bolšaja častka krain śvietu ličyła jaje kitajskaj terytoryjaj. U 1941 hodzie Tyva abviaściła vajnu nacysckaj Niamieččynie. Isnuje raspaŭsiudžanaja lehienda, zhodna ź jakoj Hitler nijak nie adreahavaŭ na abviaščeńnie vajny z boku TNR tamu, što nie znajšoŭ jaje na palityčnaj mapie.
U 1944 hodzie Stalin prymaje rašeńnie likvidavać kvazidziaržavu. Takim čynam, z 1944 hoda i pa siońnia Tyva całkam pierachodzić pad rasijski kantrol.
Tym nie mienš, zachavańnie da 1944 hoda svajoj niezaležnaj dziaržavy (chacia hetaja niezaležnaść była i naminalnaj) dazvoliła tyvincam zachavać svoj narod i ad stalinskich represij, i ad rusifikacyi, ad jakich pakutavali inšyja narody Rasii. Mienavita tyvincy lepš za ŭsich zachavali ŭ Rasii budysckija zvyčai ŭ tradycyjnaj formie i movu, asabliva ŭ paraŭnańni z kałmykami, jakija šmat stracili praz paślavajennuju departacyju cełaha naroda.
Sieparatyzm 90-ch
12 śniežnia 1990 hoda Viarchoŭnym Savietam Tuvinskaj ASSR była pryniata Dekłaracyja ab dziaržaŭnym suvierenitecie Savieckaj Respubliki Tuva.
28 žniŭnia 1991 hoda Tuvinskaja ASSR była pierajmienavana Viarchoŭnym savietam respubliki ŭ Respubliku Tuva. U śniežni 1991 hoda była ŭviedziena pasada prezidenta Tuvy, jaki źjaŭlajecca adnačasova častkaj urada Respubliki Tuva. 2 kastryčnika staršynioj Viarchoŭnaha Savieta byŭ abrany lidar Narodnaha frontu Tuvy, člen Prezidyuma Viarchoŭnaha Savieta Kaadyr-aoł Bičełdej, jaki ličyŭsia nacyjanalistam i hałoŭnym inicyjataram sieparatysckich nastrojaŭ u Tyvie.
Narodny front Tyvy (NFT) uźnik u 1989 hodzie, jon staŭ asnoŭnaj arhanizacyjaj tyvinskaha nacyjanalnaha ruchu ŭ 1989—1990 hadach. NFT vystupaŭ za nacyjanalnaje i kulturnaje adradžeńnie tyvinskaha naroda, suvierenitet i samastojnaść respubliki. Majučy značnuju padtrymku tyvincaŭ, Narodny Front rabiŭ istotny ŭpłyŭ na hramadska-palityčnaje žyćcio Tyvy. Jak Narodny Front, tak i arhanizacyi-spadkajemcy stajali ŭ avanhardzie sieparatysckich nastrojaŭ i patrabavali pryznać niezakonnym uklučeńnie Tyvy ŭ skład SSSR u 1944 hodzie. Prahrama frontu praduhledžvała, što «zakanamiernym vynikam histaryčnaha pracesu źjaŭlajecca toje, što ŭsie narody Rasii ŭ vyniku stanuć samastojnymi…».
Pačynajucca sproby vyjści sa składu Rasii i ŭtvaryć ułasnuju niezaležnuju dziaržavu, što dało šturšok raźvićciu sieparatyzmu na terytoryi respubliki. Adnak dadzienyja sproby byli spynieny pry dapamozie rasijskich śpiecsłužbaŭ, pry hetym lidary Narodnaha frontu ŭvajšli ŭ skład vyšejšaha kiraŭnictva Respubliki Tyva. Tym nie mienš, pytańnie stvareńnia niezaležnaj tyvinskaj dziaržavy aktyŭna ŭzdymałasia hramadskimi arhanizacyjami prykładna da kanca 1990-ch hadoŭ.
U kastryčniku 1993 hoda Viarchoŭny Saviet Tuvy pryniaŭ Kanstytucyju, jakaja praduhledžvała prava respubliki na samavyznačeńnie i vychad sa składu Rasijskaj Fiederacyi šlacham usienarodnaha refierendumu (artykuł 1), što supiarečyła rasijskim zakonam. Źmiaščała jana i inšyja supiarečnaści z Kanstytucyjaj Rasii: prava samastojna vyrašać pytańni vajny i miru, respublikanskaje hramadzianstva, arhanizacyja sudovaj sistemy, prakurorski nahlad i inšyja. Tolki ŭ 2001 hodzie fiederalny ŭrad uziaŭ situacyju pad kantrol i pad jaho ciskam była pryniata novaja Kanstytucyja Tyvy, u jakoj užo nie było «sieparatysckich» artykułaŭ i jakaja skasoŭvała miascovaje hramadzianstva.
Mižnacyjanalnyja kanflikty i złačynnaść
U mai-červieni 1990 hoda adbylisia pieršyja mižnacyjanalnyja sutyknieńni ŭ pasiołku Chovu-Aksy i bližejšych vioskach. Fiksavalisia padpały chat, stahoŭ siena, bićcio šybaŭ u chatach, rabavańni, bojki, ulotki «Rasiejcy, preč adsiul!». Adnosiny abvastrylisia da takoj stupieni, što tyvinskija vulicy patrulavali BTRy.
29 červienia pazačarhovaja siesija Viarchoŭnaha Savieta abmierkavała nadzvyčajnaje stanovišča, raspracavała miery pa adnaŭleńni paradku. Da hetaha momantu zahinuli 88 čałaviek. Vulicy pačali patrulavać amapaŭcy i milicyjanty z susiednich abłaściej.
Zatym napružańnie pastupova spała, ale i siońnia Tyva zastajecca zonaj z samaj vialikaj kolkaściu zabojstvaŭ u Rasii, i jak minimum častka hetych złačynstvaŭ zdarajecca praź mižnacyjanalnyja kanflikty.
Połymia mižnacyjanalnych kanfliktaŭ pačało razharacca nie stolki z-za nacyjanalnaha adradžeńnia i dziejnaści Narodnaha frontu Tyvy, kolki praz katastrafičnaje źnižeńnie ŭzroŭniu žyćcia ŭ kancy 80-ych hadoŭ. Savieckaja ŭłada faktyčna likvidavała tradycyjny byt tyvincaŭ, ale naŭzamien tak ničoha i nie dała. Naprykład, dziaciej, čyje baćki-tyvincy žyli ŭ jurtach, savieckaja dziaržava zabirała ŭ internaty, što pryviało da istotnaj lumpenizacyi tyvinskaha hramadstva. Tyvincy mieli nizki adukacyjny ŭzrovień, što rabiła ich niekankurentnazdolnymi na rynku pracy.
Chacia masavyja pahromy ruskich zastalisia ŭ minułym, kryminalnaja situacyja ŭ Tyvie zastajecca katastrafičnaj. Respublika źjaŭlajecca stabilnym lidaram pa kolkaści naŭmysnych zabojstvaŭ na dušu nasielnictva ŭ Rasii, što ŭ značnaj stupieni abumoŭlena viadomaj asablivaściu ciurkskich narodaŭ — jany ciažka pieranosiać ałkahol.
Kamientary