Puškin incognitus

Z hledzišča ahulnaha patasu apublikavany ŭ minułym numary «NN» artykuł Alaksandra Fiaduty «Tank incognitus» («NN», №18) varty tolki ŭchvały. Adnak varta z zaściarohaj pastavicca da pryviadzieńnia aŭtaram u jakaści stanoŭčaha prykładu historyi puškinistyki ŭ SSSR u 1950–1970-ja h. minułaha stahodździa.

Dyk voś: ja taksama troški znajomy z historyjaj. U artykule Fiaduty niapravilna pakazana raźvićcio puškinaznaŭstva.

Z artykułu «Tank incognitus» vynikaje, što ŭ SSSR u 1950–1970-ja h. kamentavańnie tvoraŭ rasiejskich klasykaŭ zavajoŭvała adnu viaršyniu za druhoj. Aŭtar piša, što paśla zaviaršeńnia vydańnia Vialikaha akademičnaha poŭnaha zboru tvoraŭ Puškina pačali vychodzić admysłovyja puškinistyčnyja vydańni, Puškinskaja kamisija Akademii navuk zajmałasia «viartańniem stračanaha» – kamentavańniem klasyka, u 1970-ja Instytut rasiejskaj litaratury AN SSSR raspracavaŭ vyrazna lepšuju schiemu vydańniaŭ poŭnych zboraŭ tvoraŭ rasiejskich klasykaŭ...

Praŭdu kažučy, u 1974–1978 h. u SSSR vyjšła čarhovaje vydańnie PZT Puškina. Ź inšaha boku, seryjnyja puškinaznaŭčyja vydańni isnavali zadoŭha da 1950-ch h. Cikava toje, što nie va ŭsich razoch vydaŭcy Puškina 1970-ch hh. imknulisia naležnym čynam adkamentavać tvory svajho hieroja; u niekatorych vypadkach, naadvarot, jany schavali raniej adkrytyja iściny.

Idziecca najpierš pra zamiežnyja ŭpłyvy na Puškina i pra tak zvanyja «plahijaty» paeta.

Naprykład, z kamentaroŭ u druhim vydańni «Tvoraŭ» paeta 1938 h. da vieršu «Paklopnikam Rasiei» možna było daviedacca, što ŭ hetym vypadku paet dałučyŭsia da aficyjoznaha hledzišča. Alaksandar Turhienieŭ ličyŭ pohlady Puškina, vykazanyja ŭ hetym vieršy, «barbarskimi», a Viaziemski nazyvaŭ vierš «Paklopnikam…» «šynielnym», h.zn. łakiejskim.

Z nahody paemy «Rusłan i Ludmiła» ŭ kamentaroch śćviardžałasia, što jana maje «jaskravyja adbitki ŭpłyvu» zamiežnych fantastyčnych paemaŭ, u pieršuju čarhu «Arleanskaj niavińnicy» Valtera, italjanskich paemaŭ Taso i Aryjosta.

U kamentary z nahody «Bratoŭ-razbojnikaŭ» pryvodziłasia śviedčańnie samoha paeta pra toje, što niekatoryja vieršy hetaha tvoru nahadvajuć pierakład «Šyljonskaha viaźnia» Bajrana. Puškin pakutavaŭ z hetaj nahody i pryznavaŭsia: «Heta niaščaście dla mianie».

«Bachčysarajski fantan» – taksama ŭ peŭnaj stupieni pierajmalnicki tvor, umoŭnaja ŭschodniaja abstanoŭka haremu ŭ im «zapazyčanaja z uschodnich paemaŭ Bajrana». «Hraf Nulin» napisany ŭ duchu bajranaŭskaj žartoŭnaj paemy «Bepa».

Z puškinaznaŭčaj litaratury viadoma, što ŭ pieradśmiarotnaj elehii Lenskaha nia tolki skambinavanyja stylistyčnyja elementy niekatorych francuskich i rasiejskich elehijaŭ, ale i jość całkam zapazyčanyja radki: «Kuda, kuda vy udaliliś» (ź Pieravozčykava), «Viesny mojej złatyje dni» (ź Miłonava). Niearyhinalnyja ŭ Puškina vyrazy «brat po muzie», «słavy blesk», «biešienstvo žiełanij», «słužieńje muz» – ich da jaho ŭžyvali Baratynski, Baciuškaŭ, Davydaŭ, Žukoŭski.

Ale najbolšyja siurpryzy čakajuć čytača z nahody historyi stvareńnia apovieści «Kapitanskaja dačka». Tut na Puškina ŭpłyvaŭ V.Skot (na heta źviartaŭ uvahu ŭžo Bialinski, jaki śćviardžaŭ, što vobraz Savieliča byŭ naviejany rasiejskamu piśmieńniku vobrazam Kaleba ź «Lamermurskaj niaviesty» V.Skota). Jašče bolš kateharyčna vykazvalisia z hetaj nahody paźniejšyja daśledčyki. Pahłyblenyja daśledavańni, adnak, pakazali, što jašče bolš ščodra Puškin čerpaŭ z «Memuaraŭ hrafa Hramona» francuskaha aŭtara Antuana Hamiltona. Savielič, jak śćviardžali daśledčyki, byŭ nadzieleny cełym šeraham rysaŭ, ułaścivych Brynonu z tvoru Hamiltona. Apisanaja ŭ tvory słavutaja (i, zaŭvažym, niekarotkaja) sytuacyja ŭ karčmie «zdajecca prosta pieraniesienaj Puškinym u rasiejski byt z zamienaj lijonskaj karčmy simbirskaj». U dadatak raźvićcio dziejańnia ŭ puškinskaj apovieści nieadnojčy supadaje svaimi etapami z raźvićciom dziejańnia ŭ ramanie Viktora Hiuho «Biuh Žarhal».

Vyhladaje na toje, što Puškin u niekatorych svaich – etapnych dla rasiejskaj litaratury – tvorach vystupaŭ jak talenavity kampilatar matyvaŭ, temaŭ i siužetaŭ, zapazyčanych im z zachodnieeŭrapiejskaj litaratury.

Faktyčna niešmatlikija ślady hetaj niemałavažnaj dla razumieńnia fenomenu Puškina temy možna znajści ŭ kamentaroch PZT rasiejskaha klasyka 1970-ch h.

U kamentary da paemy «Rusłan i Ludmiła» zhadvajecca, što Armida – heta čaraŭnica z paemy Taso «Vyzvaleny Jerusalim», ale ŭ cełym usialak padkreślivajucca rasiejskija krynicy tvoru. Z nahody paemy «Bachčysarajski fantan» paviedamlajecca pryznańnie samoha Puškina pra toje, što hety tvor «adhukajecca čytańniem Bajrana», i śćviardžajecca, što šerah (niesumnienna, druharadnych) detalaŭ u apisańni ŭschodniaha bytu Puškin zapazyčyŭ z «Abidoskaj niaviesty» Bajrana. Da pieradśmiarotnaj elehii Lenskaha dadzieny kamentar pra toje, što ŭ joj złučany (nia bolš jak) «charakternyja matyvy» ramantyčnaj elehii 1820-ch. A voś «Braty-razbojniki» i «Kapitanskaja dačka», pavodle kamentataraŭ 1970-ch h., – heta całkam aryhinalnyja tvory, jakija vyraśli vyklučna z rasiejskaj rečaisnaści. Z kamentaroŭ da vieršu «Paklopnikam Rasiei» była źniata krytyka niekatorymi sučaśnikami hetaha vieršu. Hety vajaŭničy tvor, u jakim asudžaŭsia «kičlivyj lach» i zhadvalisia «vołnienija Litvy», staŭ, takim čynam, «biezdakornym». Abaznačanaja Puškinym perspektyva «ślijanija słavianskich ruċjev v russkom morie» była zanadta pryvabnaj, kab tut było varta zhadvać niejki nehatyŭny histaryčny kantekst...

I heta byŭ značny krok nazad u paraŭnańni z raniejšymi puškinistyčnymi daśledavańniami.

Pytańnie kamentavańnia vydańniaŭ spadčyny ŭ Biełarusi staić ciapier nadzvyčaj vostra – u tym liku tamu, što jano niaredka vykonvajecca aby-jak. Ja ŭdziačny Alaksandru Fiadutu za mahčymaść vykazać niejkija «zaŭvahi na palach» z hetaj nahody.

Siarhiej Karuza, Miensk

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0