Syny ŭnijackich śviataroŭ, jakija stali prafiesarami jeŭrapiejskaha ŭzroŭniu. Michał Babroŭski i Ihnat Daniłovič mahli ŭsio žyćcio prasiadzieć u ciopłym miescy, ale stali šukać siabie i pražyli zachaplalnaje žyćcio. Pra historyju siabroŭstva, svarak, pošukaŭ i vyprabavańniaŭ piša kandydat sacyjałahičnych navuk Pavieł Cieraškovič.
Historyja heta adbyłasia na pačatku epochi, jakuju śpiecyjalisty siońnia nazyvajuć «doŭhim XIX stahodździem». Jano pačałosia vybucham Francuzskaj revalucyi ŭ 1789 hodzie, a skončyłasia razvałam šmatnacyjanalnych jeŭrapiejskich impieryj (Rasijskaj, Aŭstra-Vienhierskaj, Hiermanskaj) u 1917—1918 hadach. A jašče jaho časta zavuć «stahodździem narodaŭ», bo mienavita ich abudžeńnie da volnaha žyćcia i pryviało da kardynalnaj źmieny palityčnaj karty Jeŭropy. Jak ža tak stałasia, što mahutnyja, poŭnyja blasku impieryi ŭ vyniku prajhrali pravincyjnym, pazbaŭlenym ułasnaj arystakratyi i historyi «plebiejskim» narodam, čyim niepaŭnavartasnym sialanskim havorkam, jak ličyłasia, nakanavany adziny los — nazaŭsiody adyści ŭ niebyćcio?
Impieryi sami dali narodam klučy
Instynkt vyžyvańnia prymušaŭ impierskija ŭłady pahadžacca na madernizacyju: budavać industryju, novyja šlachi kamunikacyi. Usio heta patrabavała masavaj piśmiennaści, a značyć — masavaj adukacyi i, adpaviedna, vialikaj kolkaści nastaŭnikaŭ. Imi mahli stanavicca i tyja ludzi, jakim na praciahu raniejšych stahodździaŭ było losam nakanavana być tolki sialanami i ŭ redkich, vielmi redkich, vypadkach — parafijalnymi śviatarami. Dzieci viaskovych nastaŭnikaŭ pierajazdžali ŭ harady, stanavilisia jurystami, žurnalistami, litaratarami, prafiesarami. Natchnionyja idejami prahresu, jany maryli pra lepšuju dolu dla svaich narodaŭ. U roznych krajach Jeŭropy: pa-estonsku, pa-bretonsku, pa-słaviensku, pa-słavacku i na mnohich inšych movach — abmiarkoŭvalisia adny i tyja ž siužety:
— Jak damahčysia lepšaj doli, prahresu?
— Treba zrabić narod kulturnym, adukavanym.
— Jak zrabić heta chutčej?
— Treba, kab škoła pracavała na rodnaj, zrazumiełaj ź dziacinstva movie.
— Dyk jana ž viaskovaja, prostaja!
— Jana nie horšaja za inšyja, treba tolki vyvučyć jaje, zrabić pravapis, padručniki, pisać na joj saniety, ramany, stavić pjesy.
— A kali hetamu pieraškadžajuć?
— Treba ŭziać svoj los u svaje ruki!
Tak naradžalisia nacyjanalnyja ruchi. Spačatku heta było niešmatlikaje koła amataraŭ staraśvietčyny, pažaŭciełych manuskryptaŭ, staradrukaŭ, źbiralnikaŭ sialanskich kazak. I ŭsio heta rabiłasia tolki dla taho, kab pakinuć uspamin naščadkam. Dumak pra budučyniu, prynamsi ŭhołas, nie było.
Ale na źmienu amataram-letucieńnikam prychodziać «budzicieli», ahitatary za lepšuju budučyniu. Zasnavanyja imi haziety i časopisy nie adrazu dasiahali pośpiechu. Dla hetaha była patrebna źmiena pakaleńnia. A voś kali ŭ impieryjach pačynałasia asłableńnie ŭłady, nacyjanalnyja ruchi rabilisia masavymi: uźnikali palityčnyja partyi i raniej ci paźniej paŭstavała pytańnie ab uładzie i ŭłasnaj dziaržavie.
Vilenskaja prafiesura i jaje škodny ŭpłyŭ
Kali heta pačałosia ŭ Biełarusi? Daśledčyk Pavieł Babroŭski pisaŭ, što «paśla Vienskaha kanhresu (1815 hod) u zachodnich hubierniach utvaryłasia małaviadomaja partyja, što mieła na čale niekatorych prafiesaraŭ Vilenskaha ŭniviersiteta, jakija chutčej chacieli b adnaŭleńnia Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, maryli pra adradžeńnie biełaruskaj movy, na jakoj byŭ vydadzieny Litoŭski statut» (jon tady ŭsio jašče dziejničaŭ).
Michaił Kajałovič, praŭradavy historyk i ideołah zachodnierusizmu, taksama ŭzhadvaŭ «nievialikuju hrupu palakaŭ», jakija prychodzili da vysnovy, što «jany nie palaki, a tym bolš nie polski narod ich krainy», i «zadumali adnavić (u navucy) samastojnaść zachodniaj Rasii». Pisaŭ pra heta i stvaralnik hruntoŭnaj historyi Vilenskaha ŭniviersiteta Juzaf Bialinski: «Paśla vojnaŭ Napaleona, kali ŭ roznych krainach pačała abudžacca ideja nacyjanalnaści, u Vilni hrupa moładzi, hałoŭnym čynam syny ŭnijackich śviataroŭ, u pošukach svajoj nacyjanalnaści i relihii pačali źbirać i čytać staryja pierhamienty… Na čale hetaj hrupy stali Michał Babroŭski i Ihnat Daniłovič».
Chto ž jany takija, hetyja zhadanyja prafiesary?
Abodva jany, Michał Babroŭski (1784—1848) i Ihnat Daniłovič (1788—1843), naradzilisia ŭ siemjach unijackich śviataroŭ na Biełastoččynie, niedaloka ad Bielska-Padlašskaha. Ź vialikaj dolaj vierahodnaści jany b paŭtaryli los svaich baćkoŭ, ale adkryćcio Vilenskaha ŭniviersiteta stvaryła dla ich novyja mahčymaści, jakija my siońnia zaviom liftam sacyjalnaj mabilnaści: Michał staŭ fiłołaham i bahasłovam, Ihnat — jurystam. Abodva vydatna vučylisia, a paśla zakančeńnia ŭniviersiteta zastalisia ŭ im vykładčykami. Im pradkazvali bliskučuju akademičnuju karjeru, jakaja praduhledžvała praciahłuju stažyroŭku ŭ pryznanych centrach navuki i ŭniviersiteckaj adukacyi. U 1817-m abodva vybirajucca ŭ vandroŭki: Daniłovič — u Varšavu, Maskvu i Sankt-Pieciarburh, Babroŭski — u Prahu, Vienu, Vieniecyju, Bałońju, Rym, Paryž. Ihnat viarnuŭsia ŭ Vilniu praz dva hady, Michał — praź piać.
Hetyja piać hadoŭ stažyrovak vartyja asobnaj publikacyi, mahčyma, navat u styli pryhodnickaha ramana. Padčas ich Babroŭski mieŭ bieźlič sustreč z samymi viadomymi vučonymi-słavistami taho času, u šmatlikich biblijatekach i archivach daśledavaŭ słavianskija rukapisy i staradruki.
Jon karystaŭsia mahčymaściami, kab vyvučać movy: avałodaŭ ažno siamnaccaćciu, u tym liku arabskaj.
U 1824-m u suviazi z sudom nad aktyvistami tajemnych studenckich tavarystvaŭ fiłaretaŭ i fiłamataŭ Babroŭski i Daniłovič byli zvolnienyja z pracy.
Śledčyja nie dakazali niepasrednaha ŭdziełu prafiesaraŭ u dziejnaści hetych arhanizacyj, ale ich razam z historykam-demakratam Iaachimam Lalevielem padazravali ŭ «škodnym» idejnym upłyvie na studentaŭ.
Paśla hetaha los raźvioŭ siabroŭ pa roznych šlachach.
Rassvarylisia: «Było b dobra, kab jon ažaniŭsia, ale nie z kazačkaj!»
Z 1824-ha Ihnatu było zabaroniena žyć u biełaruska-litoŭskich hubierniach, što nie paŭpłyvała na jaho akademičnuju karjeru: jon pracavaŭ prafiesaram u Charkaŭskim, Kijeŭskim i Maskoŭskim univiersitetach. Michała z radzimy nie vysyłali, ale pazbavili mahčymaści vykładać: spačatku na dva hady (1824—1826), a paśla zakryćcia Vilenskaha ŭniviersiteta — nazaŭsiody. Apošnija piatnaccać hadoŭ žyćcia Michał Babroŭski, navukoviec ź jeŭrapiejskaj viadomaściu, prafiesar ekzehietyki i hiermienieŭtyki, siabar Paryžskaha i Łondanskaha azijackich tavarystvaŭ, Archieałahičnaj akademii ŭ Rymie, Maskoŭskaha tavarystva historyi i stararuskaj piśmiennaści, Kamiteta pa vypracoŭcy charvackaha pravapisu ŭ Dałmacyi, vykonvaŭ abaviazki prostaha parafijalnaha śviatara ŭ miastečku Šarašova na Bieraściejščynie, niedaloka ad Biełaviežskaj puščy.
Ź ciaham času źmianialisia i pohlady, i ŭ peŭnaj stupieni identyčnaść siabroŭ. U Charkaŭskim univiersitecie Daniłovič zbliziŭsia ź miascovaj supołkaj vykładčykaŭ-«ukrainafiłaŭ». Ich idei nastolki zachapili jaho, što vyklikali niezadavalnieńnie Babroŭskaha. U listach da supolnaha siabra Iaachima Laleviela jon nieadnarazova pisaŭ, što «padlasianin» (tak jon časta nazyvaŭ Daniłoviča ŭ listavańni), «jak bačna, całkam schochliŭsia abo taksama akazačyŭsia», što «było b dobra, kab jon ažaniŭsia, ale nie z kazačkaj», i što treba «Ihnata pieraciahnuć sa stalicy chachłoŭ u stalicu Jahiełonaŭ». Z druhoha boku, i sam Babroŭski ŭ siaredzinie 1820-ch pierachodzić na pazicyi pansłavizmu. Budučyniu słavianskich narodaŭ jon bačyŭ nie ŭ nacyjanalnym adradžeńni, a ŭ viartańni da adzinaj carkoŭnasłavianskaj movy, vykładańni jaje ŭ škołach i sieminaryjach. Cikava, što Babroŭski prapanoŭvaŭ navat polskuju movu pieravieści na kiryličny ałfavit, tamu što ŭ łacincy «nie ŭsie paznačeńni hukaŭ adpaviadajuć hučańniu polskaj movy».
Va ŭsim hetym ničoha dziŭnaha niama. Heta była jašče nie taja epocha, kali skaz «Lublu Biełaruś» značyŭ, što heta pačućcio adnaluba na ŭsio astatniaje žyćcio. Tak było i ŭ inšych narodaŭ. Dastatkova ŭspomnić los tak zvanaj «Ruskaj trojcy» — vydaŭcoŭ pieršaha zachodnieŭkrainskaha časopisa «Rusałka Dniastrovaja»: Ivan Vahilevič paźniej dałučyŭsia da polskaha ruchu, a Jakaŭ Hałavacki emihravaŭ u Rasijskuju Impieryju, dzie ŭznačaliŭ Vilenskuju archieahrafičnuju kamisiju i pieraŭtvaryŭsia ŭ addanaha apałahieta zachodnierusizmu. Šmat jakija navukoŭcy-źbiralniki nie chavali skieptycyzmu adnosna budučyni svaich narodaŭ. Tak, Frydrych Fielman, aŭtar idei estonskaha epasu «Kalevipoeh», ličyŭ, što šancaŭ na isnavańnie samastojnaj estonskaj nacyi niašmat. Padobnaj dumki ŭ dačynieńni da losu čechaŭ mieŭ i Jozef Dobraŭski, ź jakim Babroŭski byŭ asabista znajomy i padtrymlivaŭ listavańnie.
«Nazvy «Litva» i «Biełaruś» nikoli nie ŭžyvać»
Na praciahu piaci hadoŭ Daniłovič pracavaŭ u kamisii Michaiła Śpiaranskaha, metaj jakoj było ŭparadkavańnie i pieravydańnie zvodu biełaruska-litoŭskich zakonaŭ. Zdavałasia, što navukovaja praca Daniłoviča nabudzie i praktyčny sens. Ale, kali ŭsio było narešcie padrychtavana, ułada vyrašyła inačaj: u 1840-m «dla vydaleńnia ŭ žycharoŭ Paŭnočna-Zachodniaha kraja ŭsiakaj dumki ab samastojnaści ich zakanadaŭstva, jakaja moža słužyć pieraškodaj da źlićcia ich z karennaj Rasijaj» Statut VKŁ byŭ skasavany. Ci było heta vypadkovym? Zusim nie. Amal adnačasova, 18 lipienia 1840 hoda, Mikałaj I vydaŭ adzin z samych dziŭnych zahadaŭ časoŭ svajho caravańnia. Na podpis jamu byŭ padadzieny rucinny dakumient, u jakim zhadvalisia Biełaruś i Litva. Impieratar zakreśliŭ ich i na palach paznačyŭ: «Nadalej hetyja nazvy nikoli nie ŭžyvać, a prapisvać hubierni pajmienna». Praz toje, što prapisvać usie dzieviać hubierniaŭ kožny raz pajmienna było niazručna, ź ciaham času za hetym abšaram zamacoŭvajecca novaja kazionnaja nazva — Paŭnočna-Zachodni kraj Rasii. Dla paŭnaty karciny treba dadać, što hodam raniej adbyŭsia Połacki sabor, i, pavodle trapnaha vykazvańnia Alaksandra Hiercena, «Mikałaj z nabožnaj lutaściu vysiek unijataŭ u pravasłaŭnyja».
Tak hady napružanaj pracy Ihnata Daniłoviča pajšli namarna. Zdaroŭje prafiesara nie vytrymała hetaha vyprabavańnia. U 1843-m jon vypraviŭsia na lačeńnie ŭ Sileziju — kurort Hrefienbierh. Ale było ŭžo pozna. Niamieckija daktary nie dali rady. Michał Babroŭski pieražyŭ Daniłoviča na 5 hadoŭ i pamior u svaim Šarašovie ŭ 1848-m ad chalery. Sabranaja siabrami bahataja kalekcyja staradrukaŭ i rukapisaŭ razyšłasia pa rukach, značnaja častka stračanaja nazaŭsiody. Taki sumny finał historyi dvuch siabroŭ.
Ale ŭ toj ža čas ich dziejnaść była pačatkam taho, što my siońnia zaviom nacyjanalnym adradžeńniem. Siarod tych, na kaho «škodna» paŭpłyvali prafiesary Babroŭski i Daniłovič, byŭ zasnavalnik biełaruskaj falkłarystyki Jan Čačot. Ad jaho abaznanamu čytaču niaciažka davieści stužku nacyjanalnaha ruchu da siońniašnich dzion.
Ciapier čytajuć
Jak skłaŭsia los vypusknikoŭ, jakimi žurfak hanaryŭsia 10 hadoŭ tamu? Historyja adnaho ŭračystaha kałaža30
Kamientary