«Ja bačyła, jak słabieła vioska ad «vady žyćcia», jak pačali pić žančyny, a potym i dzieci»
Piša Śviatłana Kurs.
Viaskovaje žyćcio niaśpiešnaje, hłybinnaje, pry samym dnie, manatonnaje i paŭtaralnaje, jak źmiena poraŭ hoda. Viaskovy i miestačkovy čałaviek mocna źviazany ź ziemlarobčym i pryrodnym cykłam, jon pastajanna staić pierad žyćciom i śmierciu, jaho vočy nie zamylenyja rucham i rucinaj vialikaha horada. Harełka asabliva smačna honicca i pjecca na pryrodzie. Viaskovaje žyćcio spryjaje pjanstvu.
Z 1972 pa 2018 — doŭhi pieryjad nazirańnia, blizu paŭstahodździa. Adnak praces hety doŭhi, razmyty, ałkahalizm u čałavieka raźvivajecca ad 15 da 45 hod. Adny hinuć chutka, druhija daciahnuć da 60-80. Da taho ž pićcio ŭsprymajecca jak abradavaje afarmleńnie i akrasa budzionnaści.
Łjubanskaja braha abiacała žyćcio
Pačynałasia ŭsio z praroščvańnia ziernia, raskładzienaha na staroj pościłcy. Potym ziernie ź zielenavatymi «dziubkami» małoli na soład, adnačasova lichamankava šukajučy droždžy. Za poźnimi savietami draždžej było nie ŭkupić, časam davodziłasia jechać ažno ŭ Słucak, za 80 km. Razžyŭšysia draždžami i soładam, u chatu ŭnosili 40-litrovyja małočnyja bitony i ŭ ich «zamiešvali», «stavili», «raščyniali» brahu. Lubanskaja braha — hustaja, žyvaja, bulkatlivaja. U dziacinstvie jana mnie nahadvała bijamasu ź filma «Praź cierni da zorak» (z taje bijamasy nalapili ludziej dla płaniety Desa). Tak ad samoje brahi prajaŭlałasia dvaistaja pryroda harełki: jana abiacaje žyćcio (jaje parafraz, schavanaje imia — «akvavita»), ale vyvodzić da śmierci, kali nie budzieš stojki.
Biton z brahaju chutali i stavili daśpiavać. Kali nadychodziŭ čas, pościłkami dy koŭdrami zaviešvali vokny i dźviery, kab nie kazytać nasoŭ susiedziam i ŭčastkovamu. I hnali.
U harełkavyja dni doma było ciomna, usie razmaŭlali napaŭhołasu, u chacie łunaŭ vostry pach chlebnaj harełki. Byli ekśpierymienty z nadziortymi na tarcy cukrovymi burakami, varanaj bulbaj, navat z cukram i vareńniem, ale jany nie pryžylisia — lepšaj za chlebnuju harełku ničoha nie byvaje. Nalivaješ na dałoń, raściraješ, jana raściakajecca, jak alej, z vodaram śviežaha chleba.
Abrad
Hnała babka, jana i zdymała piaršak. U inšych siemjach pieršaja pačostka, jak i ŭsie rytuały z harełkaj, naležali mužčynam. Ale babka ŭvažała, što za jaje nichto lepiej nie zrobić, a kiepskaj harełkaj tolki śviniej abmyvać. Piaršak bieh tonkim curkom (nie taŭščejšym za zapałku ci voščanuju nitku, inakš budzie vadzica, a nie harełka). Pieršuju paŭlitroŭku puskali na lačebnyja i techničnyja patreby. Paśla babka nacedžvała vialikuju emalavanuju konaŭku i machała nahbom, nie zakusvajučy, kab «nie pierabivać smak». Smak, pa jaje słovach, zaŭždy byŭ daskanały. Babka była z Bajaničaŭ, a tam, jak spradvieku skardzilisia ŭčastkovyja, «davodzicca razhaniać cełyja zavody».
Vyhnanuju brahu davali śvińniam. Pjanyja śvińni — nie pokazka, a realnaść. Susiedčyny kabany adnojčy ledźvie vyjšli z pachmiełu, dva dni stahnali ŭ chlavie. Našyja ž byli jak ahuročki.
Uvieś abrad zajmaje paŭnočy. Ź bitona brahi vychodziŭ trochlitrovik harełki — vady žyćcia, vadkaj valuty, ekvivalentu kali nie ŭsich, to mnohich rečaŭ.
Za plašku možna było pazyčyć kania, zdabyć droŭ ci kambikormu, vymantačyć lepšy ŭčastak pad bulbu, sienakosnuju działku, harełkaju raspłačvalisia za lubuju pomač: bićcio kabana, zavorvańnie bulby, hrableńnie i stahavańnie, rezku droŭ. Harełku nalivali na Novy hod Dziedu Marozu sa Śniahurkaj, tak što da kanca vioski jany dajazdžali zusim raschlistanyja, a harmonik u rukach Dzieda biazładna stahnaŭ, źvisajučy da ziamli.
Čystaja dy kalarovaja
Harełka źjaviłasia ŭ Vialikim Kniastvie ŭ XV—XVI stahodździach jak Geprant Wein — harełaje vino, ekzatyčny łasunak ź Niamieččyny. Harełaje — značyć dystylavanaje, pierahnanaje na ahni, u dystylatary. Jość źviestki, što harełaje vino vydumali hałandcy — vialikija vandroŭniki. Zvyčajnaje vino ŭ padarožžy psavałasia, i jany ŭzdumali jaho pierahaniać.
Adna ź pieršych zhadak pra «harełaje vino» ŭ nas — 1507 hod: vaŭkavyskija ŭłady vydali dazvoł na pierahonku. Spačatku z-za niedaskanałych pierahonnych aparataŭ harełka była dalikatesam. Na plašku słaboj, 30%, harełki išło kala 10 kh žyta.
Adnak praces udaskanalvaŭsia, harełka tańnieła i vyciaśniała naliŭki, pitnyja miady i piva. Z kanca XVII stahodździa nas, biełarusaŭ, možna śmieła ličyć ludźmi harełačnaj kultury, u adroźnieńnie ad kultur «piŭnych» i «vinnych». Jano i zrazumieła: surovy klimat, doŭhaja zima, mała sonca, traŭmatyčnaja historyja, nialohkaja žytka.
Harełka i tradycyja
Tradycyja pryhatavańnia i spažyvańnia ałkaholnych napojaŭ — častka našaj nacyjanalnaj kultury, zamacavanaja ŭ biełaruskim falkłory i abradnaści. Pavodle lehiendy, pieršapačatkova jaje nibyta hnali čerci ŭ bałocie dziela ŭłasnych patreb i spakušeńnia ludziej. Boh pastanaviŭ abiasškodzić jaje, błasłaviŭ i zrabiŭ vadoj žyćcia. Adnak złaja pryroda harełki da kanca nie ściortaja. Chto nie złoŭžyvaje — tamu heta žyvaja vada, a pry złym užyvańni — miortvaja. Tak havoryć prakavietnaja biełaruskaja lehienda.
Miarca chavać — harełku hnać, i dzieŭku addavać — harełku hnać. Chatu staŭlać — harełku hnać, i damavinu* spraŭlać — harełku hnać. Na chaŭtury i Dziady stavili čarku niabožčyku, adlivali harełki na abrus, lili abo staŭlali na apošni kapiec. Z harełkaj chadzili ŭ svaty i ładzili zapoiny**, z harełkaj pieraharodžvali rahatkaju vulicu pierad viasielnym pajazdam***. Harełkaj vitali kaladoŭščykaŭ, vałačobnikaŭ, starcaŭ-vandroŭnikaŭ. Zapivali lubuju ŭhodu i hiešeft, asabliva kali pradavali žyviołu. Harełku pili pry zakładańni troch pieršych viancoŭ zrubu, lili na kutni kamień****.
Čatyry stołki
Harełki mieli rozny macunak — ad 30% (prostaja ŭzhonka) da ŭłasna «akavity» patrojnaj uzhonki (70%). Harełku nastojvali i pierahaniali na ziołkach i karaniach svojskich i pryvaznych, na miodzie, pładach i jahadach, na razynkach, na palenym i biełym cukry.
Isnavali asabliva vymudravanyja recepty — varta zhadać niamiecki recept «Čatyry stołki*****» (Vier Jahreszeiten). Usie siezonnyja jahady i małyja płady pa miery vyśpiavańnia zakładali słajami ŭ butlu i zalivali harełkaju, a ŭvosień, paśla adychodu apošnich jahad — bruśnic dy žuravin, — zapiačatvali surhučom. Na Kalady butlu ŭračysta adkryvali, i ź jaje vyryvalisia ŭsie vodary minułaj viasny, leta i vosieni. Mnie daviałosia pakaštavać «čatyry stołki» raz u žyćci: mama zrabiła. Potym jana hetuju zabavu kinuła — my z bratam upotaj vypivali sałodkuju naliŭku z butli, a dalivali vadoj.
Dziaržava stvaraje ŭmovy
Časta možna pačuć, što ŭsie dziaržavy, jakija viali rej na našaj ziamli, raspojvali biełarusaŭ. Heta i tak, i nie tak. Usio ž pićcio — vybar asabisty, dziaržava tolki stvaraje ŭmovy.
Hetak, biudžet Vialikaha Kniastva i Karony ŭ roznyja pieryjady i pa roznych padlikach na 25—70% składaŭsia z «harełačnych hrošaj». U XVI stahodździ ŭ Rečy Paspalitaj było ŭviedziena vyklučnaje prava prapinacyi (ad łac. propinare — «pić za zdaroŭje»), jakoje davała kožnamu ziemleŭładalniku prava hnać i pradavać na svajoj ziamli lubuju kolkaść harełki, płaciačy padatak dziaržavie.
Ziemleŭładalnik byŭ nie tolki vytvorcam, ale mieŭ vyklučnaje prava pradavać ałkahol u vioskach na svajoj ziamli. Ceny i normy jakaści jon vyznačaŭ sam. Sojm zabaraniŭ dziaržavie ŭmiešvacca ŭ adnosiny sielanina i ziemleŭładalnika. Heta adkryła šyrokuju darohu da złoŭžyvańniaŭ i prymusu.
A sialanam dazvalałasia hnać harełku tolki na Vialikdzień, Kalady i viasielle. Astatniaje čałaviek musiŭ kuplać u svajho pana, śviatara ci karčmara. Šlachta hnała harełku rakoju i sama prypadała da strumienia: byvali šlachcicy, jakija za hod vypivali da 700 litraŭ piva i da 40 litraŭ harełki.
Rasijski ŭrad stymulavaŭ vyrab harełki, bo jamu było vyhadna
«Harełačnaja ekanomika» asabliva ŭmacavałasia ŭ 1820-ja. Techničny prahres spraściŭ aparaty i dazvoliŭ cisnuć harełku z bulby, što rezka źniziła jaje sabiekošt.
Paśla padziełu Rečy Paspalitaj Rasijskaja impieryja pakinuła prapinacyju ŭ 16-ci novanabytych zachodnich hubierniach. Na astatniaj terytoryi pracavaŭ instytut «vodkupu» — padatku, jaki ziemleŭładalnik musiŭ zapłacić dziaržavie za prava manapolnaha handlu harełkaj na svajoj terytoryi. Rasijski ŭrad stymulavaŭ vyrab harełki, bo jamu było vyhadna. U 1859 hodzie amal pałova (46%) dziaržbiudžetu naŭprost papaŭniałasia z «harełačnych» padatkaŭ i akcyzaŭ.
Składana padličyć škodu, jakuju pryniesła «harełačnaja ekanomika». Kacpier Patocki, antrapołah z Poznanskaha ŭniviersiteta, kaža, što ŭ rehijonach, dzie dziejničała prava prapinacyi, dahetul zachoŭvajucca nizki hramadski kapitał i śviadomaść, hramadzianskaja apatyja, atamizacyja, adsutnaść davieru da pradprymalnikaŭ.
Całkam prapinacyja była skasavanaja ŭ 1894 hodzie ź inicyjatyvy ministra finansaŭ Siarhieja Vite. Adnačasna ŭviali dziaržaŭnuju vinnuju manapoliju. Pierad Pieršaj suśvietnaj ahulny prybytak ad vinnaj manapolii skłaŭ 26% biudžetu Rasijskaj impieryi.
Z pačatku Pieršaj suśvietnaj vajny va ŭsioj impieryi ŭviali suchi zakon, zapasy kazionnaj harełki źniščyli. Ale ŭ vyniku skoknuła ŭharu vytvorčaść samahonki. Hetak, u 1918 hodzie kolkaść nielehalnych harelniaŭ dasiahnuła 20 tysiač.
Jašče adno abmiežavańnie na ałkahol sprabavali ŭvieści balšaviki ŭ 1923—1924 hadach, adnak chutka ad jaho admovilisia: biudžet nie vytrymlivaŭ.
Apošni suchi zakon u rasijskaj, dakładniej, užo savieckaj impieryi ŭvodzili pierad jaje raspadam, u 1985 hodzie. Na toj čas prodaž harełki składaŭ tracinu prybytku ad charčovaj pramysłovaści i šostuju častku ŭsiaho savieckaha tavarazvarotu. Spadziavanych vynikaŭ, adnak, heta nie dało, tolki znoŭ bujnym ćvietam raskvitnieła samahonavareńnie.
Pavodle historykaŭ i śpiecyjalistaŭ Suśvietnaj arhanizacyi achovy zdaroŭja, užo niekalki dziesiacihodździaŭ na adnaho darosłaha biełarusa prypadaje bolš za 16 litraŭ čystaha śpirtu na hod. Biełarusy zajmajuć druhoje-piataje miesca ŭ śviecie pa ŭžyvańni ałkaholu. Spaborničajuć z nami tolki susiedzi: litoŭcy, ukraincy, rasiejcy i palaki. Naša častka śvietu — samaja pituščaja na płaniecie.
Biełarusy pjuć u niekalki razoŭ bolš, čym nośbity mienš ałkaholnych kultur: siaredni pakazčyk u śviecie — 6,2 litra.
* * *
Harełka i vodka
Siońnia hetyja słovy ŭsprymajucca jak roznamoŭnyja sinonimy, u toj čas jak histaryčna heta nie zusim adno i toje ž.
Paśla ŭviadzieńnia ŭ Rasijskaj impieryi dziaržaŭnaj manapolii ŭłady pahnali «kazionku» — rektyfikat, jaki rabiŭsia ŭ rektyfikacyjnaj kałonie bieź źmiejevika. Takaja adhonka vydalaje lišnija frakcyi, utvaraje śpirt macunkam u 92-96%. Na dziaržaŭnych harelniach toj śpirt razvodzili i pradavali. Heta pradukt značna nižejšaha kłasa. Jaho i pryniata nazyvać ruskaj vodkaj.
Biełaruskaja ž harełka rabiłasia šlacham dystylacyi — pierahonki zbrodžanaha soładu ŭ prostym pierahonnym kubie. Dla najlepšaj jakaści pierahonku rabili pa 3-4 razy. Dystylacyja zachoŭvaje vodar kožnaha inhredyjentu. Staryja ludzi ličyli, što harełka pjanić marudniej, čym vodka, i trymaje nastroj daŭžej, achinaje ciapłom i radaściu, nie kidaje ŭ ahresiju, maje i smak, i dušu.
Tamu i amal usie nacyjanalnyja brendy — dystylaty. Tekiła, rakija, čača, viski, hrapa, ślivovica, rom, sake. U ich šerahu i biełaruskaja akavita — harełka, kali ŭžyvać jaje ŭ mieru.
* * *
Jak słušna kazaŭ francuzski paet Ahiust Barbje, piaśniar pjanstva, «pjanstva — heta tvorčaść dla žabrakoŭ». Najbolš pjuć tam, dzie najmienš nadziei — u najbiadniejšych rajonach. Kali skłaści kartu najbolšaj biełaruskaj biednaści, to jana supadzie z kartaj ałkahalizacyi. U hetych miaścinach zaniepadaje i kultura pićcia. Ludzi pjuć tanny rasijski kantrabandny rektyfikat — «maksimku». Haradskaja biednata — aptečnyja zamieńniki, techničnyja vadkaści.
«Tyf z čumoju na ŭsich kładach
Nie pakłali stolki biedałah,
Lichamanka ŭ samy čorny hod
Nie pryniesła hetulkich biadot» —
pisaŭ Barbje ŭ 1830-m, apisvajučy spustašeńni, jakija siejaŭ u biednych kvartałach partovych haradoŭ tanny džyn. U vieršy «Džyn» apisvajucca matki, z pjanych ruk jakich padajuć niemaŭlaty, matrosy, jakija zabivajuć adno adnaho i svaich žančyn u pjanych zvadach, pahibiel u pjanych avaryjach (tady jašče z udziełam karet i vazoŭ, a nie aŭto). Tanny ałkahol, «jakim djabał pałošča hłotku j śmiajecca», viečna sieje śmierć i niahodu. Tamu «čarka maje być maleńkaj, a žyćcio — vialikim».
* * *
Dziadźka Piecia i jaho ščupy
Časta kažuć, što biełaruskaja vioska pry poźnich savietach nie była takoj pituščaj, jak ciapier. Nie. Ałkaholikaŭ było šmat i tady. U «parku», dzie ramantavali kałhasnuju techniku, dziadźka Piecia kavaŭ achvotnym «ščupy» — zavostranyja dryny, jakimi mužyki vyporvali harełku, zakapanuju žonkami ŭ žyta, u muku, u ziamlu. Sam dziadźka Piecia tak nałaŭčyŭsia arudavać ščupom, što znachodziŭ i svaju, i čužuju. Jahonaja Mania pačała chavać zapasy ŭ nas, tolki nakazvała babcy: «Siońnia moj da vas pryjdzie astahramicca — nali». Dziadźka Piecia dumaŭ, što pje našuju, nachvalvaŭ, kraktaŭ, kasieŭ, bažyŭsia addać, a babka spadciška pryhavorvała: «Pi, pi, Pieciečka, svaju harełačku».
* * *
Dzie najsmačniejšaja krynica?
Zakon «Ab dziaržaŭnym rehulavańni vytvorčaści i abarotu ałkaholnaj pradukcyi i niecharčovaha etyłavaha śpirtu» zabaraniaje biełarusam hnać napoi macunkam bolš za 7%. Praktyka ž skłałasia tak, što milicyja zapluščvaje vočy na tych, chto robić chatniaje vino luboha macunku, ale vajuje z samahonščykami. Dy i toje hałoŭnym čynam z tymi, zto vyrablaje pradukt nie dla ŭłasnaha spažyvańnia, a na prodaž.
Zrešty, z metaj adradžeńnia materyjalnaj spadčyny dziaržava nadała prava hnać tradycyjnuju biełaruskuju harełku tuzinu arhanizacyj i supołak.
Siarod ich — Nacyjanalny park «Biełaviežskaja pušča». Biełavieža pastaŭlaje svaju harełku ŭ 75 krain. Heta dystylat aryhinalnaj receptury na draždžach, artezijanskaj vadzie, jačmieni ci žycie. Vadu vytvorcy pampujuć z krynicy hłybinioj amal u sorak mietraŭ. Robiać kalarovyja harełki i balzamy na ziołkach, pładach i jahadach. Samy viadomy brend — «Zubroŭka», nastajanaja na adnajmiennaj traŭcy.
Svaju samahonku i miedavuchu nalivajuć u Karobčycach pad Horadniaj, tradycyjna słavicca harełka z Bakštaŭ na Iviejščynie («bakštanka»).
Adbornuju harełku rabili biełarusy-sakuny, naščadki dryhavičoŭ. Lubań, Hłusk, Staryja Darohi, Lachavičy, Kalinkavičy — miescy asiadleńnia hetaha plemieni. Adroźnivalisia jany sakańniem na miescy zvarotnaj čaścinki pry dziejasłovie (najeŭsa-napiŭsa — loh spać i nakryŭsa), a taksama fienamienalnaj navat dla biełarusaŭ zakrytaściu i zaciataj luboŭju da prostych, dobrych, hrubych rečaŭ.
Nośbity biełych śvitak, amatary zakrytaj dvarovaj pabudovy, sakuny žyli ŭ zamknionaj krepaści. Dvor pačynaŭsia z chaty, za im anfiładaju, vuzkim kalidoram išli siency, humny, stopki, adryny, chlavy. Hetaja krepaść stajała na hołaj čornaj ziamli biez padmurku, i ŭ joj, jak u źmiejeviku, dziejalisia i fajnyja, i čornyja spravy. Harełka sakuna — najpierš słavutaja staradarožskaja, — heta padvojnaja-patrojnaja pierahonka z hustoj, jak smała, saładuchi-brahi, stvoranaj z roščy (praroščanaha žyta), z dadatkam toŭčanaj bulby (kamakoŭ). Sakuny zakusvali jaje miasam, haračaj kapustaj, śviežym čornym chlebam. Kožnaja chata mieła svoj recept harełki, jaki pieradavaŭsia ad baćki da syna.
I hetyja recepty da kanca jašče nie stračanyja. Mahčyma, jany niekali jašče pojduć u rost, jak dobraja braha. I ŭ Biełarusi znoŭ buduć rabić starku, piejsachoŭku z razynkami, ratafiju, krupnik, mindaloŭku, anisaŭku, hałhanoŭku (na imbiry), kmienaŭku, kardamonaŭku, biarozaŭku, kantabas, siniuju z vasilkoŭ, čyrvonuju z hłohu, błakitnuju z kryvaŭnika. Pra kryvaŭnikavuju błakitnuju harełku, darečy, maryŭ Uładzimir Karatkievič.
* * *
* Damavina — pa-biełarusku sinonim słova «truna». Damavinaj nazyvali apošni «dom» niabožčyka.
** Zapoiny — častka svatańnia i padrychtoŭki dla viasiella. Vyhladziny, daviedki, svatańnie, zapoiny, ahledziny i zaručyny — u takim paradku damaŭlalisia pra šlub. Kali baćki niaviesty prymali svatoŭ, byli zacikaŭlenyja vydać dziaŭčynu za hetaha chłopca, to nastupnym etapam źbiralisia za stałom, kab «zapić» damoŭlenaść, zamacavać jaje razam vypitaj čarkaj.
A ŭ poli viarba
Nachilonaja,
Maładaja dziaŭčynońka
Zaručonaja.
Maładaja dziaŭčynońka
Zaručonaja.
Zaručonaja
I zapitaja,
Tady jaje zapivali,
Jak sad zaćvitaŭ.
(Ź pieśni «A ŭ poli viarba»)
*** Pajazd — tak nazyvali viasielny kartež.
**** Kutni kamień — narožny, krajevuholny kamień.
***** U čatyry stołki — značyć u čatyry razy, čatyry słai.
Ciapier čytajuć
Što Babaryka i Kaleśnikava adkazali na pytańni pra vajnu82
Kamientary