Biełarus, jaki pracuje prafiesaram finansaŭ u ZŠA: «Kali b prapanavali stać ministram, pryjechaŭ by i pasprabavaŭ»
«U ZŠA ŭ cełym kamfortna, ale vielmi prosta», — žartuje pra amierykanski ład žyćcia biełarus Juryj Cierlukievič. Jon prafiesar finansaŭ u Aryzonskim univiersitecie. Za miažu ekanamist źjechaŭ 20 hadoŭ tamu, ale časta byvaje na radzimie: čytaje lekcyi studentam, udzielničaje ŭ naziralnaj radzie pry Nacbanku i ministerstvach. «Naša Niva» zaśpieła Juryja padčas niadaŭniaha vizitu ŭ Minsk i pahutaryła pra toje, jak vyhladaje žyćcio amierykanskaha prafiesara, što adroźnivaje našych studentaŭ, pry jakich umovach jon viarnuŭsia b z emihracyi i jak by ratavaŭ biełaruskuju ekanomiku, kali b staŭ ministram.
«Vučyŭsia na adnym kursie z zasnavalnikam Wargaming Viktaram Kisłym»
Juryj skončyŭ fizfak BDU. Uspaminaje, što ŭ ich byŭ vybitny vypusk: niekalki čałaviek stali navukoŭcami ŭ Hiermanii, niekalki zajmajucca paskaralnikami ŭ Amierycy, adzin u Kanadzie śpiecyjalizujecca na lačeńni raku łazieram. Na tym ža kursie vučylisia kiraŭnik IT-kampanii Andersen Alaksandr Chomič i zasnavalnik Wargaming Viktar Kisły.
Čamu Juryj nie pajšoŭ u IT?
— Viktar zajmaŭsia prahramavańniem vielmi surjozna ŭžo na pieršych kursach univiersiteta, a mnie heta było krychu daloka. Heta raz. Pa-druhoje, na toj momant, u kancy 90-ch, nichto tołkam nie viedaŭ, što i jak. Dumaju, vialikaja častka sakretu, što my dasiahnuli roznych vyšyń, była ŭ tym, što my nie ŭjaŭlali, što budziem rabić, i bralisia za ŭsio. U svoj čas usie zmahalisia za premiju Sorasa — ja dva hady zapar jaje atrymlivaŭ. Jeździli pa prahramach abmienu, pastupali ŭ inšyja krainy.
U Biełarusi z pracaj tady było napružana, i što rabić vypuskniku z tearetyčnymi viedami fiziki — niezrazumieła. Juryj vyrašyŭ pajechać vučycca ŭ ZŠA — va Univiersitet Miniesoty. U aśpirantury jon zajmaŭsia navukaj i vykładaŭ studentam.
— Mnie było cikava, ale ja i blizka nie bačyŭ, jak možna stać prafiesaram. U halinie fiziki struktura takaja, što heta zajmaje vielizarnych vysiłkaŭ. Ja b skazaŭ, što prafiesaram stanovicca adzin z 20—30 aśpirantaŭ.
U toj momant mnohija z kaleh Juryja pa aśpirantury stali pieravodzicca ź fiziki na ekanomiku i finansy. Tam jakraz byli patrebny navukoŭcy, zdolnyja razabracca ŭ matematyčnym składniku. Dyj atrymać zvańnie prafiesara było bolš realna.
Paśla Miniesoty byŭ Kalifarnijski ŭniviersitet u Berkli. Atrymaŭšy adukacyju, ekanamist paśpieŭ papracavać u Hankonhu, Italii, ale bolšaść času — u Aryzonskim univiersitecie.
— Ja zaŭsiody kiravaŭsia navukovymi intaresami, i druhasna ŭžo — dzie žyć. Dzie byŭ popyt, tudy i jechaŭ.
Ahułam Juryj kala 15 hadoŭ pražyŭ u Amierycy i 5 — u inšych krainach. U kožnaj ź ich jość svaje plusy i minusy. Tak, u Biełarusi, miarkuje prafiesar, vielmi niadrenna być maładym čałaviekam. Bo mnohija rečy biaspłatnyja ci amal biaspłatnyja — spartyŭnyja siekcyi, univiersitety. Ale tut dastakova składana z pracaj, asabliva dla ludziej starejšaha ŭzrostu.
U Hankonhu pryjemnyja ludzi i vydatnaja ježa. Prablema tolki, što hieahrafična daloka ad usiaho.
— Što da ZŠA, to štaty vielmi adroźnivajucca miž saboj. Naprykład, Aryzona viadomaja tym, što va ŭsich jość zbroja i hruzaviki. Tak skłałasia tradycyjna. Aryzona atrymała status štata tolki 100 hadoŭ tamu, raniej jana była častkaj Mieksiki, i kožny abaraniaŭ svajo ranča.
Hałoŭnaja prablema ciapierašniaha miesca žycharstva Juryja — klimat. Poŭnaje sonca tut staić bolš za 300 dzion na hod, i ad maja da vieraśnia nievierahodna horača: dniami, naprykład, było +46 hradusaŭ! Zatoje ŭ Aryzonie pryhožaja i raznastajnaja pryroda: hory, pustyni, kańjony. U niekatorych miescach možaš iści dzień-dva i nie ŭbačyć nivodnaha čałavieka.
Pa śviecie Juryj jezdić razam ź siamjoj. Jon ažaniŭsia jašče studentam — z adnakurśnicaj pa fizfaku BDU. Žonka ciapier taksama prafiesar finansaŭ, pracuje ź Juryjem va ŭniviersitecie. U pary troje dziaciej — 14, 11 i 4 hadoŭ. Małodšy sioleta pojdzie ŭ škołu — anałah padrychtoŭčaha kłasa, jaki kaliści byŭ u biełaruskich škołach.
— Niekatoryja bajacca ŭ hetym uzroście addavać, a mnie zdajecca, naadvarot, dobry varyjant: u małych stolki enierhii — lepš addać ich na razarvańnie inšym dzieciam, — śmiajecca mužčyna.
«Viadomyja prafiesary atrymlivajuć stolki ž, jak zorki estrady»
Jak vyhladaje žyćcio amierykanskaha prafiesara? Juryj tłumačyć, što jano mocna zaležyć ad taho, u jakim univiersitecie pracuješ. Aryzonski — u liku najlepšych, tamu tut 70% svajho času prafiesary addajuć navucy, a ŭžo ŭ astatni vučać studentaŭ, udzielničajuć u roznych kamisijach. Na materyjalnaje stanovišča taksama ŭpłyvaje rejtynh VNU. Ale zarobki vyšejšyja za siaredni ŭzrovień.
— Asabliva ŭ ekanamičnych i finansavych univiersitetach jość śpiecyjalnyja kantrakty dla viadomych ludziej (heta ja nie pra siabie). Jany atrymlivajuć vielmi šmat, stolki ž jak zorki estrady, i mohuć dyktavać svaje ŭmovy. U pryncypie, kali pytańnie ŭ hrošach, zaŭsiody možna zarablać dadatkovymi kansultacyjnymi pasłuhami. Ale, jak praviła, u hetym niama patreby.
Pa słovach ekanamista, u Amierycy sistema adukacyi — heta biznes, dzie meta — pryciahnuć najlepšych studentaŭ, dać im mahčymaści i paśla atrymać ź ich niejkuju dapamohu i prestyž dla ŭniviersiteta. A na hłabalnym uzroŭni — dobryja kadry dla ŭsich ZŠA.
— Kaniečnie, u Biełarusi vielmi nie dapłačvajuć śpiecyjalistam, prafiesaram, daktaram, jakim doŭha vučycca. Heta ŭsio adbivajecca i na jakaści adukacyi, i na ŭciečcy kadraŭ. Na žal, što z hetym rabić u karotkaterminovaj pierśpiektyvie, niezrazumieła. Jasna, što treba płacić bolš, ale jak, kali niama hrošaj u biudžecie? — zadumvajecca Juryj. — Kali b biełarusy, jakija dabilisia finansavaha pośpiechu, mahli zasnavać stypiendyi dla tych, chto vučycca dobra, heta b dapamahło.
Juryj vykładaje ŭ studentaŭ z roznych krain. Našy, pa jaho nazirańniach, adroźnivajucca dobraj matematyčnaj padrychtoŭkaj, nieardynarnym myśleńniem. Ź niehatyvu — zvyčajna naša adukacyja nie vučyć kamunikacyi, i biełaruskija studenty adčuvajuć prablemy z tym, kab napisać sačynieńnie ci vystupić pierad aŭdytoryjaj. A jašče jany horš arhanizavanyja — nie ŭmiejuć svoječasova źbirać dakumienty, rychtavacca da ispytaŭ u peŭnyja daty.
— Mianie zaŭsiody chvalavała, čamu tak paraŭnalna niamnoha biełarusaŭ vučycca za miažoj. Prytym što i ŭ Zachodniaj Jeŭropie, i ŭ Amierycy vielmi zacikaŭleny, kab pryciahnuć dobrych studentaŭ. Napeŭna, heta naša pamiarkoŭnaść. Biełarusaŭ adroźnivaje nierašučaść, ścipłaść.
Našy ludzi nie lubiać mocnych pieramien, uzrušeńniaŭ, niečakanych vysiłkaŭ. Kitajskija studenty, naprykład, naceleny, kab lubymi šlachami damahčysia pośpiechu. U maich kitajskich kaleh dzieciam pa 7 hadoŭ, a jany ŭžo chodziać na lekcyi pasłuchać, jak pastupić u Harvard.
Biełaruskija pracadaŭcy časta kažuć, što dypłom nie maje značeńnia. U zachodnich krainach ža, dzielicca prafiesar, važna, adkul ty vyjšaŭ. U tych ža ZŠA jość śpis dobrych kaledžaŭ: kali ty ich zakančvaješ, tabie amal harantavana dobraja pačatkovaja praca. U Paryžy taksama jość niekalki škoł, vypuskniki jakich mohuć pachvalicca dobrymi suviaziami — dla ich usie dźviery adčynieny. Kali nie zakančvaješ hetyja škoły, to tvaje šancy dobra ŭładkavacca pa žyćci blizkija da nula.
«Ja b pačaŭ usio spraščać — u nas zanadta biurakratyčna»
U Biełarusi ekanamist byvaje časta. Zaŭvažaje, što kraina źmianiłasia ŭ lepšy bok i chutka praciahvaje mianiacca.
— Apošni raz ja byŭ u kancy kastryčnika i ciapier pryjechaŭ — užo bačyŭ, što vakoł miesca, dzie my žyviom, adkryty novyja kaviarni z dobrymi desiertami i kavaj, jość kramki — takija drobiazi, jakija radujuć. Mnie vielmi ŭ Minsku padabajecca. Jość šmat miescaŭ, kudy chočacca schadzić. Viartajemsia da pytańnia, što treba dobruju pracu mieć, ale znachodzicca tut vielmi pryjemna.
Sa staŭnoŭčych źmien — spraščeńnie padatkaabkładańnia, raźvićcio elektronnych zvarotaŭ. A voś kankurentazdolnaść našych vytvorčaściaŭ pakidaje žadać lepšaha.
— Kitaj, dzie siaredni zarobak $1000 i pracoŭnaja siła daražejšaja, umudrajecca rabić rečy bolš jakasnyja i tannyja, čym mnohija našy pradukty. Čamu tak adbyvajecca? Napeŭna, nie naša vina — toje ž adbyvajecca ŭ Zachodniaj Jeŭropie i ZŠA. U Kitai šmat pracoŭnych ruk, jany zdolnyja značna bolš pracavać. Moža, sprava ŭ niejkaj mientalnaj asablivaści? Naprykład, kali kitajskim studentam patrebna praca, jany pojduć na zavod i buduć 10 hadzin stajać na źmienie. Jany pra heta kažuć ź vialikaj dolaj entuzijazmu: «Heta ŭsio pojdzie na karyść Kitaja, majho prafiesijnaha rostu».
I ja voś słuchaju i dumaju: uziać jakuju-niebudź biełaruskuju dziaŭčynu i skazać joj pajści na zavod. Amal upeŭnieny, što sa 100 admoviacca 98, navat kali heta daść im dobry zarobak. Dla ich jon padasca druhasnym, bo takaja praca abmiažoŭvaje ich pravy, ład žyćcia.
Cikavimsia, pry jakich umovach ekanamist moh by viarnucca ŭ Biełaruś i stać, naprykład, ministram finansaŭ.
— Mnie takija mahčymaści nie davalisia. Ale, kali b była prapanova stać ministram ci namieśnikam i prynosić karyść hramadstvu, ja b, kaniečnie, uziaŭ nieapłatny adpačynak i pryjechaŭ by pasprabavaŭ. Ja šmat čaho viedaju, što spatrebiłasia b. Było b cikava. My, darečy, z namieśnikami ministra časta pracujem. Skłałasia ŭražańnie, što rabota ŭ ich vielmi ciažkaja i małaapłatnaja.
Juryj razvažaje, što, navat atrymaŭšy ŭładu, niemahčyma chutka źmianić situacyju.
— Ja b pačaŭ z taho, što spraščaŭ usio. U nas nieabhruntavana ciažka, zanadta biurakratyčna. Ja pastajanna čuju skarhi, što ludzi chacieli adkryć restaran, ale ŭzhadniali mieniu paŭhoda, chacieli zapuścić biznes, ale vielmi składana było z padatkami, — dzielicca mužčyna.
I raskazvaje pra paradoksy amierykanskaj ekanomiki.
— Mnohija rečy praciahvajuć ruchać jaje, nie stvarajučy ničoha karysnaha. Paru prykładaŭ. Abyvaciel vyjhraje ŭ łatarei, z vyhryšu adrazu płacić padatak, advakatu, kab rasparadzicca hrašyma, układaje ich u rynak… Zdajecca, ničoha nie zdarajecca, niejkaje pieraraźmierkavańnie srodkaŭ, ale heta dazvalaje raźvivacca ekanomicy. Ci sudy. Absalutna biessensoŭna zasudžvajuć vialikija kampanii. Advakaty atrymlivajuć 30% ad ździełki i płaciać padatak, sud taksama maje z hetaha niejkuju sumu, prysiažnyja narešcie pryjechali pajeli i pažyli ŭ hateli.
Kali nie pamylajusia, kala 10% usioj ekanomiki ZŠA — prosta finansavyja rynki, układańni, vienčurnyja fondy. U Biełarusi, naprykład, niama navat takoha. Nichto ŭ akcyi pradpryjemstvaŭ nie ŭkładaje, tolki ŭ depazity ŭ banku.
«Usie stratnyja zavody nielha zakryć»
Vialikija sumy ź biełaruskaha biudžetu vydatkoŭvajucca na padtrymku stratnych pradpryjemstvaŭ. Jak być z hetymi zavodami, dla prafiesara składanaje pytańnie.
— Z adnaho boku, kapitalistyčnaja ekanomika zasnavana na tym, što bolš słabaja vytvorčaść musić pamierci, a na jaje miescy vyraści novaja. Ale ŭziać rasijski prykład — bolšaść pradpryjemstvaŭ, jakija pamierli, ničomu rost nie dali. Toje ž i ŭ Biełarusi. Vy ž bačycie, što, kali niedzie spyniaje svajo isnavańnie kałhas, na jaho miescy nie ŭźnikaje 10 fiermierskich haspadarak. U nas niama dla hetaha struktury, mahčymaści tym ža fiermieram zaniać hrošy.
Histaryčna Biełaruś zachavała šmat stratnych pradpryjemstvaŭ. Ale ź plača nielha rubić. Usie zavody nielha zakryć — treba raźbiracca ŭ situacyi. Naprykład, BiełAZ moh zbankrutavać šmat razoŭ. Ale ž heta honar. Tam vyrablajuć samy ciažki hruzavik u śviecie. Hetaha možna było b pazbavicca, kali b praź finansavyja ciažkaści zavod prosta zakryli, i ŭ Žodzinie, i ŭ Barysavie vielizarnaja kolkaść ludziej zastałasia b biez pracy.
Druhi prykład — «Haryzont». Na majoj pamiaci jon drenna pracavaŭ hadami. I zharnuć jaho vytvorčaść było dobrym rašeńniem, bo tyja televizary, elektronika, jakuju vypuskaŭ «Haryzont», — faktyčna zborka ź impartnych častak. My b nie zmahli kankuravać.
Što moža vyratavać biełaruskuju ekanomiku?
— Ja b prybraŭ z vašaha pytańnia słova «vyratavać» i zamianiŭ na «palepšyć». Vyratavać — heta niejak vielmi šmat, amal niemahčyma. Palepšyć možna było b kankurentazdolnaść ekanomiki, dać vytvorcam bolš svabody, i ŭrad šmat čaho zrabiŭ dla hetaha: i ekanamičnyja zony stvaryli, i źnizili kolkaść pravierak i papier, jakija treba afarmlać. Ale možna było b jašče bolš.
Lahčej za ŭsio pracavać pa prykładzie. Kali IT dobra raźvilisia — ja b skazaŭ, što my abyšli rasijski rynak, — treba raźvivać heta dalej: davać im bolš miesca, spraščać ich pracu, źmianšać padatkovuju nahruzku.
Ci nie varta było b adpraŭlać čynoŭnikaŭ vučycca za miažu, kab jany pryvozili adtul dośvied i pierajmali najlepšyja praktyki? Juryj zaŭvažaje, što takoje pytańnie niejak uzdymali ŭ Nacbanku.
— Niekalki hadoŭ tamu tam padumali pra toje, kab pasłać niekatorych supracoŭnikaŭ na navučańnie ŭ inšyja krainy, i abmiarkoŭvałasia, nakolki metazhodna płacić za adukacyju ŭ zachodnich univiersitetach ci za toje, kab pryvozić siudy zamiežnych prafiesaraŭ. My syšlisia na tym, što niama sensu, bo ŭ vyniku śpiecyjalisty apynucca nie ŭ samych lepšych univiersitetach i heta budzie zanadta doraha.
Napeŭna, najlepšaje, što možam zrabić, — pryciahvać pracavać talenavituju moładź i zaachvočvać jaje vučycca za miažoj sa spadzievam, što ludzi viarnucca. Dla ich heta dobraja prystupka. Tak, mnohija paśla zastanucca za miažoj. Ale tyja, chto pryjedzie, buduć niezamiennymi śpiecyjalistami.
Ciapier čytajuć
«Jany čamuści dumajuć, što ich zaraz zhvałciać». Prapahanda kinułasia tušyć abureńnie biełarusaŭ 150 tysiačami pakistancaŭ20
Kamientary