Ci prahłynie Jeŭropa

Jaki budzie los nacyjanalnych suvierenitetaŭ u ES? Piša Piotra Rudkoŭski.

Heta sapraŭdy cikava. «Refarmacyjny» Lisabonski traktat Jeŭrasajuzu, jaki z horam papałam nabyŭ jurydyčnuju siłu 1 śniežnia 2009 hodu, skiravany pieradusim na aptymizacyju funkcyjanavańnia ES jak cełaści. A ŭ pryrodzie tak paviałosia, što čym bolš macujem celnaść, tym bolš abmiažoŭvajem čalcoŭ hetaj celnaści. A kali abmiažoŭvajem, to i kryŭdzim. Choć heta jašče nie fakt: pačcivy fiłosaf Arystokł, jakoha ŭsie viedajuć pad mianuškaj «Płaton», pakivaŭ by hałavoj z našaj naiŭnaści i pavučyŭ by, što padparadkavańnie čalcoŭ celnaści jość samaj što ni jość prajavaj spraviadlivaści, a razam z hetym nijakaj nie kryŭdaj, a tolki dabrom dla čalcoŭ.

Tak ci hetak, pytańnie ŭ nastupnym: u čym zaklučajecca hetaje ŭzmacnieńnie celnaści Jeŭrasajuzu i jakija heta moža mieć nastupstvy dla nacyjanalnych suvierenitetaŭ? I što dumać pra ŭsio heta biełarusu, jakoha viaredzić klataje pytańnie: ci nie abmiažoŭvaŭ by ES biełaruski suvierenitet, kab hety suvierenitet byŭ u abdymkach refarmavanaj Jeŭropy?

Najbolš značnym i realnym refarmacyjnym krokam Lisabonskaha traktatu jość źmiena sposabu pryniaćcia rašeńniaŭ u Radzie Jeŭrasajuzu.

Rada pierastanie być «šlachieckaj demakratyjaj», dzie padčas vyrašeńni surjoznaha pytańnia kožnaja dziaržava mahła zajavić svajo liberum veto. Ciapier balšynia spraŭ budzie vyrašacca hałasami t.zv. «padvojnaj bolšaści»: 1) 55% plus adzin pradstaŭnik dziaržaŭ pavinny prahałasavać «za»; 2) sumarnaja kolkaść nasielnictva dziaržaŭ, pradstaŭniki jakich hałasujuć «za», pavinna składać nie mienš za 65% žycharoŭ ES.

A dla vyrašeńnia spraŭ vialikaj vahi (supolnaja zamiežnaja palityka, biaśpieka, ekanamičnaja j hrašovaja palityka) treba budzie sabrać nie mienš za 72% hałasoŭ ad kolkaści dziaržaŭ‑udzielnic. Pryniaćcio rašeńniaŭ pavodle pryncypu «kvalifikavanaj balšyni» praduhledžvaŭ i traktat, padpisany ŭ Nicy (dajučy inšuju formułu vyličeńnia), adnak hety pryncyp vykarystoŭvaŭsia tolki pry vyrašeńni małaznačnych i drobiaznych spraŭ.

Jość tut, adnak, šerah amartyzataraŭ. Pa‑pieršaje, novy sposab pryniaćcia rašeńniaŭ uvojdzie ŭ siłu ažno ŭ 2014 hodzie. Pa‑druhoje, try hady (2014‑‑17) buduć «pierachodnymi». Lisabonski pryncyp budzie prymianiacca, adnak kožnaja dziaržava zmoža zapatrabavać vyrašeńnia spravy pavodle ŭmovaŭ pahadnieńnia ŭ Nicy. 1 krasavika 2017 hoda pačnie dziejničać vyklučna lisabonski pryncyp, ale navat tady (heta pa‑treciaje) možna budzie spasłacca na t.zv. «kampramis Jaaniny», jaki dazvalaje krainam, što apynulisia ŭ mienšaści, zapatrabavać adterminoŭki pryniaćcia rašeńnia i pošuku kampramisu.

Lisabonskaje pahadieńnie praduhledžvaje taksama ŭzmacnieńnie roli Jeŭraparłamienta, uvodzić pasadu prezidenta Jeŭrapiejskaj rady, źmianiaje pryncyp staršyniavańnia paasobnych krain u Radzie ES pa čarzie (zamiest paŭhadovaha kiravańnia adnoj krainy maje być paŭtarahadovaje kiravańnie troch krain), źmianšaje kolkaść jeŭrakamisaraŭ. Što jašče? Sajuz stanovicca subjektam mižnarodnaha prava, bo dahetul jon byŭ «sumaj» troch subjektnaściaŭ: Jeŭrapiejskaja supolnaść (z «Jeŭraatamam») + Supolnaja zamiežnaja palityka i biaśpieka + Sudovaje i palicejskaje supracoŭnictva ŭ kryminalnych spravach.

Najbolš, adnak, emocyj vyklikała Dekłaracyja 17 Traktatu, u jakim čytajem: «Kanfierencyja nahadvaje, što, zhodna z ustanoŭlenym precedentam (case law) Trybunała justycyi Jeŭrapiejskaha Sajuzu, Traktaty i zakony, pryniatyja ES na padstavie Traktataŭ,

majuć pieršynstvo pierad zakonami krain‑udzielnic na ŭmovach, ustanoŭlenych zhadanym precedentam».

Vyrazna-pravyja ruchi ŭ roznych jeŭrapiejskich krainach zabili tryvohu. «Pamierła, pamierła Ajčyna» ‑‑ tak pačynajecca vierš polskaj paetki Natalii Novak, napisany z nahody padpisańnia prezidentam Lecham Kačynskim Lisabonskaha pahadnieńnia. «Lisabonski traktat ‑‑ kaniec nacyj» ‑‑ śćviardžajuć irłandskija nacyjanalisty. Vacłaŭ Kłaŭs, prezident Čechii, pasvaryŭsia sa svajoj partyjaj i pakinuŭ jaje, kab raźviazać sabie ruki dla abarony češskich intaresaŭ pierad «jeŭrakratami». Choć słynnaja «Libertas» (ahulnajeŭrapiejskaje zhurtavańnie jeŭraskieptykaŭ) nie zdabyła čakanaj padtrymki ŭ časie vybaraŭ u Jeŭraparłamient, usio ž sacyjołahi j žurnalisty adznačajuć rost jeŭraskieptyčnych nastrojaŭ u krainach ES. Raście zaniepakojenaść lisabonskaj reformaj, čuvać zajavy, što hetaja reforma prasoŭvajecca podstupam i padmanam, biez tłumačeńnia šyrokaj hramadskaści sutnaści źmienaŭ i biez praviadzieńnia refierendumu (vyklučeńniem tut była Irłandyja). Prynahodnaja publicystyka ŭ pravaj presie mnohich krain‑siabraŭ ES svaim pafasam i źmiestam nahadvała publicystyku ŭ biełaruskaj niezaležnaj presie z nahody refierendumu‑95 albo ŭtvareńnia sajuzu Biełarusi i Rasii.

Ci abhruntavanaja zaniepakojenaść nacyjanalistaŭ i jeŭraskieptykaŭ? Kali ich niepakoj tyčycca nacyjanalnaha suvierenitetu, to, u niejkaj stupieni, tak. Ale ŭžo ŭ 50‑ia Žan Mane, adzin z «baćkoŭ» jeŭraintehracyi, vyrazna zajaŭlaŭ: «Mir u Jeŭropie nie budzie dasiahnuty, kali budziem jaho adbudoŭvać na bazie nacyjanalnych suvierenitetaŭ. (…) Jeŭrapiejskija dziaržavy pavinny stvaryć fiederacyju». Pra toje, što jeŭraintehracyja jość nieabchodnaj umovaj «viečnaha miru», kazaŭ pad kaniec XVIII st. Imanuił Kant i dadavaŭ, što intehravanyja dziaržavy buduć evalucyjanavać u kirunku fiederalizmu.

Pry ŭsich zaściarohach i krytyčnych acenkach (časam słušnych) lisabonskaj reformy, mianie stanoŭča ŭražvaje toje, nakolki dalikatna i tonka jeŭrarefarmatary padychodziać da pytańniaŭ suvierenitetu i nacyjanalnych ambicyj. Raspracavanaja formuła pryniaćcia sumiesnych rašeńniaŭ u Radzie ES «abrazaje» hetyja ambicyi tolki nastolki, nakolki patrabuje minimum efiektyŭnaha dziejničańnia ES jak celnaha subjekta. U historyi znachodzim mnostva sajuzaŭ i kanfiederacyj. Adnak ani sajuz elinskich dziaržaŭ pad ehidaj «demakratyčnych» Afinaŭ, ani siaredniaviečnaja civitas christiana, ani jaki‑kolviečy paźniejšy intehracyjny prajekt nie byŭ nastolki ŭzvažany i volny ad unutranaha impieryjalizmu, jak prajekt jeŭraintehracyi ŭ druhoj pałovie XX st. Nielha hety prajekt ličyć uvasableńniem dabra i spraviadlivaści ‑‑ jon daloki ad hetaha ‑‑ adnak musim, dumaju, pryznać, što jon prajšoŭ vyprabavańnie časam i varty kanstruktyŭnaj padtrymki.

Jeŭraintehracyja ‑‑ heta ŭsio ž składany, nieadnaznačny i psichałahična prablemny praces. Hramadzianam Abjadnanaj Jeŭropy prychodzicca adkazać na pytańnie, nakolki klučavuju rolu dla ich ekzistencyi adyhryvaje nacyjanalny suvierenitet, pierabyvańnie ŭ adnosna zamknionym abšary dziaržavy‑nacyi, ź jakoj hramadzianin złučany nie tolki «sacyjalnym kantraktam», ale i peŭnaj duchoŭna‑psichałahičnaj poviaźziu. U novaj, bolš ščylna abjadnanaj Jeŭropie, nie źniknuć nacyjanalnyja supolnaści, ale moža źniknuć adčuvańnie dastatkovaj mocy hetych supolnaściaŭ. Nacyjanalnyja supolnaści pavinny buduć mirycca z tym, što ich dziaržavy uplecienyja ŭ składanuju sietku ŭzajemazaležnaściaŭ i pavinny buduć uličvać nie tolki intaresy hetych supolnaściaŭ, ale i patreby Jeŭrasajuzu jak cełaha. Źnikli ŭžo dziaržaŭnyja miežy, raspłyvajucca i źnikajuć nacyjanalna‑kulturnyja miežy, a harant hetych miežaŭ ‑‑ dziaržava ‑‑ budzie ŭsio bolš i bolš biezdapamožny ŭ zachoŭvańni i achoŭvańni hetych miežaŭ. Heta nie duža kamfortnaja situacyja dla prychilnikaŭ formuły «dziaržava‑nacyja‑suvierenitet», ale jana niepaźbiežna supravadžaje postup intehracyi.

Što rabić u hetaj situacyi biełarusu? Ci varta imknucca ŭ Jeŭrasajuz? Heta tema na asobnuju dyskusiju, tamu abmiažujusia tut tolki vobraznym akreśleńniem troch mahčymaściaŭ: 1) možna adbyć žałobu pa adsutnaści ŭ ajčynnaj historyi «jaskrava‑nacyjanalnaj» epochi, potym uśmichnucca i kročyć u abdymki Abjadnanaj Jeŭropy; 2) machnuć rukoj na Jeŭropu i zastacca «viečnym bratam» vialikaj Rasii; 3) pajechać u Paŭnočnuju Kareju, prajści treninh «vyžyvańnia ŭ izalacyi», viarnucca i z honaram budavać tryvałuju i nieparušnuju svaju suvierennaść.

Što vybrać?

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0