Stanisłaŭ Bułak-Bałachovič vačyma prystaŭlenaha da jaho polskaha kontrraźviedčyka — novaja kniha na asnovie palavych rapartaŭ.
Kali čytaješ «Bałachoŭcaŭ» Lisa-Błonskaha, pryhadvajecca inšy tvor z taho ž pieryjadu — «Konarmija» Babiela.
Aŭtary-praciŭniki supadajuć u časie i amal sutykajucca hieahrafična. Supracoŭnik ČK, a paśla žurnalist i kamisar Isak Babiel išoŭ praz Ukrainu ź Pieršaj Konnaj. Jaho paetyčnyja, ale ščyryja natatki pra dzikaści vajny vyklikali šalony hnieŭ Budzionaha i niezadavolenaść Stalina, jaki kazaŭ: «Babiel pisaŭ pra rečy, jakich nie razumieŭ».
Stanisłaŭ Lis-Błonski — aŭtar, jaki «razumieŭ». Juryst, a paśla padparučnik polskaj vajskovaj kontrvyviedki, jon byŭ pryznačany ŭ Hrupu Bałachoviča načalnikam defienzivy padčas jaje dziejańniaŭ na savieckapolskim froncie letamvosieńniu 1920 hoda.
Heta byŭ čas Paleskaha pachoda Rasiejskaj narodnaj dobraachvotnickaj armii na čale z hienierałam Stanisłavam Bułak-Bałachovičam. Palityčnaje kiraŭnictva akcyjaj ažyćciaŭlaŭ staršynia Rasiejskaha palityčnaha kamiteta Barys Savinkaŭ.
Płanavałasia, što pachod, padtrymany Piłsudskim, uzdymie sialanaŭ na baraćbu z balšavikami. Bałachoŭcy hnali čyrvonych da Mazyra, dzie hienierał abviaściŭ siabie «načalnikam Biełaruskaj dziaržavy».Paśla kontrnastupu čyrvonych vojski Bałachoviča adyšli za polskuju liniju fronta i byli razzbrojenyja.
Pryhładžanyja, ideałahična vyvieranyja ŭspaminy Błonskaha byli napisany ŭ druhoj pałovie 1930-ch. Zusim inšaje — u jaho palavych rapartach.
«My pastavili Lisa-Błonskaha suprać Lisa-Błonskaha, źmiaściŭšy pad adnoj vokładkaj jaho ŭspaminy 1930-ch hadoŭ, dzie vobraz Bałachoviča amal ahijahrafičny, i jaho raparty 1920-ha, jakija małady aficer pisaŭ pa śviežych śladach, u žachu ad taho, što bačyŭ, i prasiŭ kamandavańnie zabrać jaho ad bałachoŭcaŭ», — kaža adzin z układalnikaŭ, historyk Andrej Vaškievič.
U zapiskach Błonskaha i Babiela šmat padobnaha: kryvavyja realii, drapiežnickaja łohika vajaroŭ, biedy mirnaha nasielnictva. «Nie prosta padobnaha — identyčnaha, — udakładniaje Vaškievič. — Paradaksalna, ale časam składajecca ŭražańnie, što ŭ hramadzianskaj vajnie najmienšy ŭdzieł brali žychary tych terytoryj, na jakich jana adbyvałasia. Tatary, kazaki, kaŭkazcy, kałmyki, palaki Bałachoviča vajavali suprać vienhraŭ, čechaŭ, kitajcaŭ Čyrvonaha vojska».
Uzajemny intares
Jość dva ideałahičnyja mify pra Bałachoviča.Pieršy — saviecki. Pra bałachoŭcaŭ jak bandu złačyncaŭ i biełahvardziejcaŭ, jakim procistajali vysokaduchoŭnyja čyrvonaarmiejcy. Druhi — ramantyčny. Pra «biełaruskaha hienierała-patryjota». Kim byŭ Bałachovič nasamreč?
Na biełaruskich dalahladach jon źjaviŭsia ŭvosień 1919. Skančałasia vajna z balšavikami ŭ Prybałtycy, u jakoj atrad Bałachoviča braŭ udzieł. Vojska zastavałasia biez srodkaŭ. Ideja naniać bałachoŭcaŭ na biełaruskuju słužbu naležała kiraŭniku Vajskova-dypłamatyčnaj misii BNR Kastusiu Jezavitavu. Jon za vielmi chutka davioŭ Bałachoviču, što toj — biełarus. Ich zacikaŭlenaść była ŭzajemnaj. Urad BNR byŭ tady ŭradam biez terytoryi. Bałachovič moh advajavać dla jaho krainu.
«Z prychodam Bałachoviča biełarusy pieratvaralisia ŭ realnuju palityčnuju siłu. Chto viedaje: kali b Radzie BNR udałosia znajści miljon marak, nieabchodny dla pachodu biełaruskaha vojska na Połack — mahčyma, historyja pajšła b zusim inačaj», — kaža Vaškievič.
Tolki za svoj pierachod na biełaruski bok Bałachovič prasiŭ 400 tysiač marak: vojska nieabchodna karmić. Jezavitaŭ stukaŭsia va ŭsie dźviery. Układzienyja srodki viarnulisia b: abiacała dapamahčy Antanta, kali b BNR zajmieła choć niejkuju terytoryju — stała sapraŭdnaj dziaržavaj. Adnak — pramarudzili. Užo ŭ lutym 1920 atrad Bałachoviča ŭvajšoŭ u skład polskich farmavańniaŭ i pieramiaściŭsia ŭ Brest.
Paśjans Piłsudskaha
Z Bałachoviča sprabavali lapić svajho hieroja palityki ŭsich stanaŭ — balšaviki, ź jakimi jon pačynaŭ u 1918-m, bieły hienierał Judzienič, niaspraŭdžany prezident «Treciaj Rasii» Savinkaŭ, Alaksiuk z samazvanaha mazyrskaha ŭrada BNR. A što nakont identyčnaści samoha Bałachoviča? Ci była jaho biełaruskaść hłybinnaj, ci zaležała ad patreby momantu?
Aficer i biełarus Mikoła Dziamidaŭ nazyvaŭ słužbu ŭ atradach Bałachoviča «najlepšym časam žyćcia».A Dziamidaŭ mieŭ bahaty dośvied: byŭ biełaruskim vajskovym kamiendantam Hrodna, arhanizoŭvaŭ Biełaruski połk, paśla byŭ siarod pravadyroŭ Słuckaha paŭstańnia. Biełaruskim aficeram padabałasia pieramahać pad kiraŭnictvam hienijalnaha taktyka Bałachoviča. Jany stvaryli nacyjanalnyja farmavańni ŭ składzie jaho vojska i vieryli, što vajujuć za svaju krainu. Bo, ahitujučy za «vyzvaleńnie Rasii», Bałachovič nie pakidaŭ i biełaruskich łozunhaŭ.
Načalnik polskaj dziaržavy Juzaf Piłsudski byŭ vialiki amatar paśjansu i zaŭždy rychtavaŭ niekalki varyjantaŭ na kožny mahčymy pavarot padziej. Jakija płany jon mieŭ na Bałachoviča — nie zmahli adkazać navat samyja macioryja daśledčyki.. U situacyi polska-balšavickaj vajny 1920-ha jon chiba ŭsio ž taki vyrašyŭ, što rasijskaja karta macniejšaja za biełaruskuju, i zaprasiŭ u Varšavu tavaryša pa himnazii, esera-terarysta Barysa Savinkava. Utvarajecca «Rasiejski palityčny kamitet», pačynajuć farmavacca antybalšavickija atrady dla zmahańnia za «Treciuju Rasiju» — nie čyrvonuju, nie biełuju, a demakratyčnuju. Kułakom hetaha vojska miełasia stać dyvizija Bałachoviča.
«Uzbrojeny supraciŭ jaŭrejaŭ»
Paśla byŭ Listapadaŭski pachod na Uschodniaje Paleśsie 1920-ha. U časie jaho adbylisia tyja pahromy, za jakija Bałachovič doŭhija hady zmušany byŭ apraŭdvacca.
«Antysiemityzm jaho vojska byŭ fantastyčny», — kaža Vaškievič.Lis-Błonski ź pieršych staronak knihi nastojliva padkreślivaje, što habrei vajavali ŭ Bałachovičavych atradach (adsiul, vidać, lehienda pra «habrejski švadron»), a pahromaŭ... nie było: tyja habrei, što paciarpieli, akazvali ŭzbrojeny supraciŭ. Adnak hetamu supiarečać navat raniejšyja raparty taho ž Błonskaha, u jakich adkryvajecca šyrokaja karcina hvałtu i zabojstvaŭ u Turavie, Mazyry, Kamieni-Kašyrskim.
Antysiemityzm nie byŭ aficyjnaj ideałohijaj bałachoŭcaŭ.
Skazvaŭsia niedachop dyscypliny ŭ kryminalizavanaj volnicy, vialikaruski šavinizm kazakoŭ i papuščalnictva baćki Bałachoviča, jaki na mnohaje zapluščvaŭ vočy: «Chaj pahulajuć».
Kandaćjer XX stahodździa
Jaho vojska nie było kadravym. Samaj dziejsnaj mieraj dyscyplinarnaha ŭździejańnia ŭ im byŭ streł u hałavu. Bałachoviča, kaža Vaškievič, chutčej možna paraŭnać z kandaćjerami — pravadyrami najomnych atradaŭ u siaredniaviečnaj Italii, jakija sami vierbavali i raspuskali vajaroŭ, sami im płacili i čynili sami sud i raspravu. Darečy, aŭtar hetaha paraŭnańnia, historyk Juraś Jurkievič zaraz rychtuje knihu pra słužbu Bałachoviča ŭ Bałtyi ŭ 1918 — 1919 hadach.
Časam kandaćjery brali ŭładu ŭ haradach, jakija ich najmali na słužbu. Ci byŭ palityčny šaniec u «baćki»?
Toj pachod na Homiel słaba suadnosiŭsia ź intaresami Biełarusi. Savinkaŭ płanavaŭ raźvić jaho ŭ pachod na Maskvu.
I vajskovy patencyjał bałachoŭcaŭ, jaki moh paspryjać stvareńniu biełaruskaj dziaržavy, byŭ utaptany ŭ paleskija bałoty.Pachod skončyŭsia biassłaŭnym adstupleńniem, paśla jakoha bałachoŭcy pierastali isnavać jak vajskovaja siła, a Biełaruś raśsiek napałam Ryžski mir 1921-ha.
A kali b, zamiest Homiela, Bałachovič paviarnuŭ na Słuččynu, dzie razharałasia paŭstańnie, na Miensk?
«Biełaja Ruś» biełych aficeraŭ
Mahčyma tady, u vyniku bolš aktyŭnaha vajskovaha supracivu balšavikam, biełarusy atrymali b dziaržavu. «Balšavikam važnaj była Ukraina, — kaža Vaškievič. — Ukraina — heta maciaryk. Stracić jaje abo zdabyć — heta było pytańnie vyžyvańnia Savieckaj Rasii. Biełaruś dla ich mieła mienšaje značeńnie. Jany byli hatovyja addać jaje palakam až pa Biarezinu».
Kali b inačaj skłałasia palityčnaja kanjunktura, mahčyma, Biełaruś zrabiłasia b bufiernaj krainaj miž Druhoj Rečču Paspalitaj i RSFSR».
Dziŭnaja heta była b Biełaruś. U joj hałoŭnaj palityčnaj siłaj musili stać carskija aficery ź ich vialikaruskaj ideałohijaj, inšyja «ciomnych daroh machlary» i byłyja słužki Rasijskaj impieryi, jakija nienavidzieli ŭsio biełaruskaje. A finansavała b tuju «Biełuju Ruś» takaja ž nienavisnaja im Polšča. Napeŭna los mnohich biełaruskich dziejačoŭ, jakija paśla zahinuli ŭ stalinskich łahierach, byŭ by niezajzdrosny i ŭ hetaj dziaržavie.
Taja bufiernaja dziaržava była b źmiecienaja Druhoj suśvietnaj. «Ale sam fakt isnavańnia dziaržavy tady pabiaroh by sučasnuju biełaruskuju dziaržaŭnaść ad siońniašnich chvarob palityčnaha staleńnia», — kažuć układalniki knihi.
Ciapier čytajuć
Chto taki Maćviej Bialaj, jakoha nibyta departavali ŭ Biełaruś? Raskazvajem historyju dziŭnaha aktyvista z padazronym minułym1
Kamientary