Adam Maldzis: Ja na tym baku, jaki na siońniašni dzień słabiejšy

Znakamity navukoviec raskazaŭ, čym biełaruskija žančyny macniejšyja za mužčyn, dzie treba šukać našy skarby i navošta jon źviartaŭsia pa dapamohu da lehiendarnaj praročycy Vanhi.

Pra mocnych i słabiejšych

Naradziŭsia ja na biełaruska-litoŭskim pamiežžy, u Astravieckim rajonie. I navat ciapier, kali ja byvaju ŭ Vilni, dzie žyvie šmat maich siabroŭ-litoŭcaŭ, jany časta pačynajuć piłavać mianie: kidaj, Adomas, valać durnia, maŭlaŭ, nijaki ja nie biełarus, a litoviec. Ja im na toje kažu: «Vy i bieź mianie ludzi mahutnyja, vy ŭžo 20 hadoŭ pavarylisia ŭ svaim katle i ciapier sami možacie vyrašać svoj los… A ja zastajusia na tym baku, jaki na siońniašni dzień słabiejšy». I maje siabry ničoha nie mohuć skazać mnie nasupierak.

Pra biełarusaŭ u śviecie

Apošnija hadoŭ 30 ja składaju bazu dadzienych pa biełaruskaj kultury, pa našych skarbach, što znachodziacca za miažoju, pa našych suajčyńnikach-emihrantach. Čamu ja zajmajusia biełaruskim zamiežžam? Čamu heta važna? Pa-pieršaje, tamu što pry savieckaj uładzie nijakaha biełaruskaha zamiežža nibyta nie isnavała. Toj, chto vyjazdžaŭ za miažu, niachaj sabie chacia b u Kazachstan, užo byŭ nibyta i nie biełarus. A chto, nie daj boža, źjazdžaŭ na kapitalistyčny Zachad, imhnienna rabiŭsia voraham naroda. I tamu atrymlivałasia, što navat takija našy znakamityja navukoŭcy, jak Barys Kit, jaki padaravaŭ amierykancam paliva dla rakiet, jakomu ciapier 104 hady i jaki žyvie ŭ Frankfurcie, adnosilisia da «niačesnych» biełarusaŭ. Pra takich raniej nie pisali. Ciapier ža, kali my pačali składać encykłapiedyčny daviednik «Biełarusy ŭ śviecie», vyśvietliłasia, što siońnia faktyčna kožny čaćviorty biełarus žyvie za miažoju.

Nazvać dakładnuju ličbu budzie ciažka, hledziačy kaho ličyć za biełarusaŭ — tolki tych, chto naradziŭsia tut i paśla pierajechaŭ žyć u inšuju krainu, ci i tych taksama, čyje karani pachodziać z našaj ziamli. U kožnym razie nielha zabyvacca na takich znakamitych asobaŭ, jak piśmieńniki Dastajeŭski i Hryn albo kampazitary Stravinski i Šastakovič, jakija abo sami, abo ich baćki naradzilisia ŭ Biełarusi, ale paśla emihravali. I jak možna zabycca na biełarusaŭ u Sibiry, kudy našy ziemlaki masava pierajechali žyć padčas Stałypinskaj reformy i dzie zasnavali cełyja pasieliščy. Tyja biełarusy i siońnia razmaŭlajuć na biełaruskaj movie, jakaja lepšaja i čyściejšaja, čym u mnohich z nas, bo ŭ ich niama amal nijakich kantaktaŭ z susiedziami: tam pa 100 kiłamietraŭ u kožny bok da bližejšaha pasielišča.

Pra mužčynskuju trahiedyju i žanočuju moc

U nas isnuje takaja mužčynskaja trahiedyja: kali biełarus źjazdžaŭ kudyści pracavać, žaniŭsia tam, naprykład, z ruskaj ci ŭkrainkaju, dyk nieŭzabavie sam rabiŭsia «ruskim» abo «ŭkraincam». Ja viedaju tolki adnu paru, u jakoj hety zakon nie spracavaŭ. Adzin biełarus ź Vilejščyny asieŭ u Vialikabrytanii i ažaniŭsia tam z valijkaju. Jany abodva nijak nie zmahli asvoić anhlijskuju movu dy tak i žyli, razmaŭlajučy na roznych movach. Zatoje heta była samaja ščaślivaja para, bo jany nikoli nie svarylisia. A jak svarycca? Chiba na mihach?..

Zaŭsiody tak było: mužčyny kiravali śvietam, a nami kiravali žančyny. U mianie časam ździŭlena pytajucca: čamu našy kniazi byli pieravažna litoŭskaha pachodžańnia, a dziaržaŭnaju movaju VKŁ raptam stała starabiełaruskaja? Dy ŭsio vielmi prosta. Hetyja vialikalitoŭskija kniazi žanilisia ź biełaruskimi kniazioŭnami, tyja vieźli z saboju svaich siostraŭ, inšych kreŭnych, słužanak, na ich paśla žanilisia rycary VKŁ, i ŭžo praz adno pakaleńnie ŭvieś vialikakniažacki dvor razmaŭlaŭ na starabiełaruskaj movie. Nie darma, napeŭna, rodnuju movu nazyvajuć matčynaj… Naš znakamity historyk Mikoła Jermałovič tak i kazaŭ, što heta my zavajavali litoŭcaŭ, a nie jany nas, heta my pakaryli ich, chacia litoŭcy z hetym nie pahadžajucca.

Pra stračanyja biełaruskija skarby i radaść Bieryi

Z usich biełaruskich skarbaŭ i duchoŭnaj kultury ŭ našych muziejach, biblijatekach i archivach zastałosia tolki 5–10%. Astatniaje było vyvieziena. Vajna pierakočvałasia praź Biełaruś to na Uschod, to na Zachad. My ŭvachodzili ŭ skład to adnoj vialikaj dziaržavy, to inšaj, i našu spadčynu vyvozili to ŭ Varšavu i Krakaŭ, to ŭ Maskvu i Leninhrad, nie zapytvajučy, addajem my jaje ci nie addajem. I siońnia nichto dakładna nie skaža, kolki było vyvieziena za miažu. Tolki Słonimski i Hrodzienski muziei zachavalisia paśla vajny bolš-mienš cełymi. Asabliva šmat kaštoŭnaściaŭ było vyvieziena z Mahilova. Kaliści mienavita hety horad balšaviki chacieli zrabić biełaruskaj stalicaj, bo Minsk byŭ zanadta blizka da miažy z Polščaju. Tamu jašče da vajny biełaruskija kaštoŭnaści, u tym liku i cudatvorny abraz Białynickaj Božaj maci, i šmat staražytnych knih u załatych i srebnych akładach, masava zvozili ŭ Mahiloŭ. A napiaredadni Druhoj suśvietnaj vajny ŭsio vyvieźli ŭ Rasiju. U «Źviaździe» drukavalisia ŭspaminy šafiora, jaki ŭ 1941 hodzie, pierad nastupam niemcaŭ, vyvoziŭ usie hetyja skarby z Mahilova ŭ Maskvu razam z 1-m sakratarom CK KPSS Panamarenkam. Šafior uzhadaŭ, jak ich sustreŭ asabista Bieryja, jaki ad zadavalnieńnia ažno prycmokvaŭ jazykom.

Pra słuckija pajasy i zaciahnutaje maŭčańnie

Tolki ŭ Maskvie, pavodle maich padlikaŭ, znachodzicca kala 300 słuckich pajasoŭ. A na ich radzimie, u Słucku, niama nivodnaha cełaha pojasa. Nie tak daŭno z Maskvy ŭ Minsk na vystavu pryvozili čatyry našy słuckija pajasy. Pra toje, kab pryvieźci bolej, nie kažučy ŭžo, kab niešta addać ci pradać nam, niama i havorki… Ale ŭ našym Nacyjanalnym muziei jość karciny ich Šyškina i Ajvazoŭskaha, jakija tut mohuć być, a mohuć i nie być. Dyk ja prapanoŭvaŭ: davajcie mianiacca… Ale ruskija ŭsio maŭčać, dumajuć.

Pra kryž Jeŭfrasińni Połackaj i praročycu Vanhu

Kudyści ŭ rasijskija schoviščy viaduć i ślady jašče adnoj źnikłaj biełaruskaj śviatyni — Kryža Jeŭfrasińni Połackaj, pošukam jakoha ja zajmajusia ŭžo kala 40 hadoŭ. U svoj čas ja navat źviartaŭsia pa dapamohu da viadomaj bałharskaj praročycy Vanhi. Jana tady tolki skazała: «Čaho hetyja biełarusy turbujucca? Chutka znojdziecca ich kryž». Što ž, ja spadziajusia, što kaliści dobraja vola ŭ dačynieńni da Biełarusi ŭsio ž budzie prajaŭlena i naša śviatynia vierniecca na radzimu.

Daviedka

Adam Maldzis — viadomy biełaruski historyk i litaraturaznaŭca, doktar fiłałohii, prafiesar. Jaho najbujniejšyja navukovyja dasiahnieńni — redaktarskaja praca nad 6-tomnym bijabiblijahrafičnym daviednikam «Biełaruskija piśmieńniki», a taksama dziasiatki knih pa historyi biełaruskaj litaratury i kultury i litaraturnych uzajemasuviaziach. Prafiesar Maldzis — eks-prezident, a ad 2010 hoda — hanarovy staršynia Mižnarodnaj asacyjacyi biełarusistaŭ. Uznaharodžany miedalom Francyska Skaryny, inšymi miedalami, a taksama niekalkimi hanarovymi adznakami susiednich krain.

7 žniŭnia 2012 hoda Adam Maldzis adznačyŭ svajo 80-hodździe.

Viarnuć na radzimu!

Na sustrečy z baranavickaj hramadskaściu prafiesar Maldzis źviarnuŭsia z prośbaju dapamahčy znajści stračanyja padčas vajny fondy Baranavickaha krajaznaŭčaha muzieja, kudy byli źviezieny kaštoŭnyja ekspanaty z navakolnych majontkaŭ. «Mianie i Kamisiju pry Saviecie Ministraŭ pa viartańni biełaruskich kaštoŭnaściaŭ z-za miažy, siabram jakoj ja jość, vielmi turbuje los stračanych ekspanataŭ vašaha muzieja, dzie da vajny było sabrana šmat tvoraŭ vyjaŭlenčaha mastactva, u tym liku i zachodniejeŭrapiejskich mastakoŭ, — źviarnuŭsia da hramadskaści Adam Maldzis. — U vas byli karciny Salvatora Roza, hałandskich mastakoŭ, mahčyma, Rembrandta, jakija daŭno treba było pačać šukać.

Ale ŭ saviecki čas, kali Baranavičy pierastali być abłasnym centram, na ich prosta machnuli rukoju…» Pavodle źviestak prafiesara, uletku 1942 hoda niemcy ładzili ŭ Baranavičach mastackuju vystavu, vierahodna, z fondaŭ muzieja, dzie siarod inšaha možna było pabačyć karciny viadomaha ŭ śviecie biełaruskaha mastaka Michasia Siaŭruka, vyrazanyja z dreva fihury «Chrystos ź jahniatkam» iškaldskaha majstra (kala 1700 hoda), «Śviatyja Piotra i Pavieł» majstra ź Miadźviedzičaŭ (kala 1600 hoda) i inšyja staražytnyja kaštoŭnaści. Viadoma, što ŭ Baranavičy niejkim čynam trapiła kaliści navat mebla ź Niaśvižskaha zamka Radziviłaŭ.

«Usie kalekcyi baranavickaha muzieja ŭ 1944 hodzie vyviezieny na Zachad, adnak kim i kudy dakładna, my nie viedajem, — raspavioŭ Adam Maldzis. — Ale kali jany źnikli padčas vajny, dyk pa zakonie ab restytucyi kaštoŭnaściaŭ, padpisanym krainami AAN, ich treba viarnuć na radzimu». Na dumku prafiesara, daviedacca bolš pra baranavickija kaštoŭnaści dapamahli b źviestki pra los byłoha dyrektara muzieja, źbiralnika ŭsich jaho skarbaŭ Leanarda Turskaha, jaki naprykancy vajny vyjechaŭ u Polšču.

Turski moh vyvieźci z saboju niejkuju častku kaštoŭnych ekspanataŭ muzieja. Maldzis źviarnuŭsia da baranavickich historykaŭ, krajaznaŭcaŭ i amataraŭ historyi, kab tyja paspryjali vyrašeńniu prablemy: «Stary susied kožnaha z nas moža što-niebudź uzhadać pra tyja časy i dapamahčy adšukać ślady da spadčyny. Uvažliva razmaŭlajcie ź ludźmi, šukajcie i vyvučajcie miascovuju presu pieryjadu akupacyi…» Prafiesar paabiacaŭ ahučyć hetu temu ŭ haziecie «Hołas radzimy», jakaja vydajecca dla biełaruskaj dyjaspary i raspaŭsiudžvajecca ŭ 54 krainach śvietu. «A raptam chto-niebudź i adhukniecca?!« — padbadzioryŭ Adam Maldzis.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0