Viktar Muchin. U pałonie adnaho mitu

U pałonie adnaho mitu

Uśviedamleńniu biełarusaŭ jak nacyi zaminaje «prychvatyzacyja» kompleksu histaryčnych imion «Litva», «lićvin», «litoŭski» adnym z narodaŭ, što niekali ŭvachodziŭ u Vialikaje Kniastva Litoŭskaje, — hetak možna sfarmulavać asnoŭnuju prablemu, što paŭstała pierad «rucham lićvinoŭ», što apošnim časam pačynaje farmavacca j pretendavać na svajo miesca jak u kulturnym, hetak i ŭ palityčnym žyćci krainy. Z metaj akreśleńnia svaich idejaŭ i planaŭ reprezentanty hetaha ruchu 18 lipienia ŭ Miensku zładzili kanferencyju: «Vialikaje Kniastva Litoŭskaje: šancy j perspektyvy».

Ad samaha pačatku kanferencyi było vidać, što jejnyja ŭdzielniki dahetul nie razumiejuć, za što jany buduć zmahacca j što adradžać: kožny z vystupoŭcaŭ prapanoŭvaŭ svoj plan pieratvareńnia Biełarusi ŭ Litvu, ale navošta — hetak i nie było patłumačana. Z analizu ŭsich vystupaŭ składvałasia ŭražańnie, što maładyja ludzi prosta prahnuć «buržuazna-kapitalistyčnaje restaŭracyi» ź viartańniem panoŭ i šlachiecka-stanavaje systemy, dzie panami i ŭładarami taho, što mianujecca ciapier Biełarusiaj, byli b jany. Adyli nakolki b surjoznymi ni byli ichnyja namiery, vidavočna, nie staje im nia tolki dośviedu palityčnaha zmahańnia, ale j načytanaści, bo balšynia z udzielnikaŭ vykazvała svaje dumki j kancepcyi na padstavie knih Mikoły Jermałoviča j Vitaŭta Čaropki (jaki hetaksama byŭ na kanferencyi), nie zaŭždy blizkich da histaryčnaje praŭdy.

Praŭda, šerah teoryjaŭ i kancepcyjaŭ varty ŭvahi chacia b praź ichnuju niezvyčajnaść. Vykładnik Bieraściejskaha ŭniversytetu Alaksandar Illin, naprykład, śćviardžaje, što movami elity Vialikaha Kniastva Litoŭskaha byli h. zv. «ruskaja», blizkaja da ciapierašniaje ŭkrainskaje, i polskaja, tym časam jak narod, prostaje žycharstva, havaryŭ na adnoj z bałckich movaŭ. Z hetkaha trochmoŭja pastupova vypracavałasia havorka, umoŭna nazvać jakuju možna «trasiankaju», što da kanca XV st. kančalna aformiłasia ŭ h. zv. starabiełaruskuju movu — narodnuju movu lićvinoŭ. Hetkim čynam, kancepcyja sp. Illina — adzin z varyjantaŭ bałckaje teoryi pachodžańnia biełarusaŭ, dzie śćviardžajecca, što tubylcy-bałty na praciahu stahodździaŭ, prymajučy słavianskuju kulturu j movu, pieratvaralisia ŭ biełarusaŭ. Tamu, zvažajučy na bałckija karani našaje nacyi, nia varta z zajzdraściaj stavicca da litoŭcaŭ, jakija, na dumku inšaha vystupoŭcy, Alaksieja Dziermanca, zusim nie «prychvatyzavali» minuŭščynu Vialikaje Litvy, a naadvarot, — najlepiej vykarystali j kultyvavali jaje, «u adroźnieńnie ad nas».

Vadzim Łabkovič, kolišni viazień, jaki siadzieŭ za nadpisy «Žyvie Biełaruś!», ciapier maje zusim inšyja pohlady. Na jahonuju dumku, biełarusy j lićviny — heta dva terminy, što abaznačajuć adzin toj samy narod, ale kali pieršy — heta mianuška, dyk druhi — imia. «Respublika Biełaruś — nie pierajemnica Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, a adna z formaŭ dvuchsothadovaha akupacyjnaha režymu ŭ historyi krainy», — śćviardžaje sp. Łabkovič, dla jakoha ź Biełarusiaj źviazana ŭsio najhoršaje ŭ ajčynnaj historyi. Niazhodny z hetym bard Andrej Mielnikaŭ sprabavaŭ zapiarečyć, maŭlaŭ, a jak ža Biełaruskaja Narodnaja Respublika j tysiačy žyćciaŭ, addadzienych mienavita za Biełaruś, a nie za Litvu? Adyli siarod udzielnikaŭ kanferencyi nie było zaŭvažana nivodnaha čałavieka, jaki realna pahladzieŭ by na žyćcio. Lićviny surjozna abhavorvali budučy referendum pra zadzinočańnie Litvy j Biełarusi ŭ Vialikaje Kniastva Litoŭskaje, dzie «časovaj Kanstytucyjaj budzie III Statut 1588 hodu da pryniaćcia IV Statutu» i «maje być stvorana novaja elita — šlachiecka-rycarski stan».

Zdajecca, što «pany-lićviny» nia tolki nie čytali nivodnaha z Statutaŭ VKŁ, ale j nie navučanyja sumnymi prykładami z historyi. Tut zhadvajecca sproba kambadžyjskaha dyktatara Poł Pota zbudavać «sacyjalistyčny raj», zabivajučy inšadumcaŭ, źniščajučy harady j pieratvarajučy krainu ŭ aazys siaredniaviečča z usimi atrybutami taho času. Padobna, što da hetaha imknucca j niekatoryja lićviny: da rycaraŭ na mersedesach dy publičnych strat la ratušaŭ. Balšynia ž lićvinoŭ — heta infantylnyja ludzi, jakija, bačačy ŭ abliččy Biełarusi «maskoŭskuju intryhu», chavajucca ad rečaisnaści ŭ mrojach «pra Vialikuju Litvu» — mit, u jakim jość miesca tolki słaŭnym staronkam historyi, ale niama praŭdy pra advarotnyja baki paŭtysiačahadovaha žyćcia «bałcka-słavianskaj imperyi».

Aleś Stralcoŭ, staršynia inicyjatyŭnaje hrupy dla stvareńnia Lićvinskaha narodnaha zadzinočańnia, zaciemiŭ: «Nia kožnaja etničnaja hrupa zdolnaja stvaryć svaju dziaržavu; Vialikaje Kniastva Litoŭskaje — heta značnaje dasiahnieńnie našaha narodu, što składałasia z roznych etničnych hrup», — napeŭna, heta była adzinaja z ahučanych na kanferencyi fraz, blizkaja da rečaisnaści. Sproby prypisać sabie «lićvinstva» litoŭcami, biełarusami i ŭkraincami marnyja. Daŭno dakazana, što «lićvin» — nie etnonim, a termin, što abaznačaŭ dziaržaŭnuju prynaležnaść žycharoŭ Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, niezaležna ad vieravyznańnia j nacyjanalnaści. Tamu etničnaje «lićvinstva» nia maje perspektyvaŭ jak biespadstaŭnaje. Što da zadzinočańnia narodaŭ kolišniaha Kniastva ŭ Bałtyjska-čarnamorskuju supolnaść, dyk ideja hetaja nia novaja, ale na kanferencyi jana nie prahučała. Moža być, udzielniki jašče nie pastaleli da ŭśviedamleńnia hlabalnych prablem?

Viktar Muchin