Go home!

Go home!

Moj rodny kraj — Aršanščyna. Historyka-krajaznaŭčy zbornik dla pačatkovaha aznajamleńnia. Viciebsk, 2000

Svaim časam mianie, pryznajusia, uraziła viestka, što francuskija školniki musova pišuć u škole tvory pra słavutyja hatunki francuskaha vina i nia mienš słynnyja hatunki syru. «Kali b ža heta ŭ nas, — milhanuła dumka, — byŭ taki samy padychod da aznajamleńnia ź Biełarusiaj...»

Kniha, jakaja niadaŭna trapiła mnie ŭ ruki, nie zusim adpaviadaje hetkim spadzievam, ale intryhuje nia mienš. Jak, mabyć, zaintryhavała b kožnaha, zacikaŭlenaha krajaznaŭstvam.

Historyja Radzimy j luboŭ da jaje pačynajucca z historyi tych miaścinaŭ, dzie čałaviek naradziŭsia, i lubovi da ich. Hetaja aksijoma stała padstavaj dla ŭviadzieńnia ŭ aršanskich škołach kursu «voršaznaŭstva». Kniha «Moj rodny kraj — Aršanščyna» jość padručnikam, pa jakim junyja žychary rajonu buduć hłybiej znajomicca z svajoj radzimaj.

Da niesumnieŭnych pieravahaŭ padručnika treba zaličyć toje, što aŭtary nie abmiežavalisia adnoj historyjaj kraju. Tut jość źviestki j z hieahrafii, i z zaalohii, i z tapanimii, i z etnahrafii. Dziela hetkaj raznastajnaści paščyravaŭ šmatliki kalektyŭ aŭtaraŭ, siarod jakich jość imiony, viadomyja nia tolki aršancam.

Adnak taki razmaity aŭtarski kalektyŭ, kudy ŭvajšli j viadomyja navukoŭcy, i miascovyja krajaznaŭcy, vymahaje vialikaj redaktarskaj pracy: davieści da ładu styl (padručnik ža pisany dla dziaciej małodšaha školnaha vieku), pradumać kancepcyju i strukturu.

Voś ža redaktarskaje pracy padručniku jakraz i nie staje. Što, naprykład, moža padumać dzicio, jakoje pračytaje, što viežy aršanskaha zamku byli «azdobleny dzikim kamianiom» (s.65)? U mianie daŭno ŭžo niama dziciačaje naiŭnaści, ale navat ja ŭjaviŭ, jak pa lesie hojsajuć nieŭtajmoŭnyja dzikija kamiani, jakija adny tolki j padychodziać dla azdableńnia viežy. A ich pakryjoma cikujuć siaredniaviečnyja aršancy, u dumkach łajučysia na svojskija kamiani, jakija tak i nie patrapiš skarystać dla hetaje mety...

A jak haradzkoje dzicia musić stavicca da frazy: «Spažyvaje vožyk i myšej, źmiej, bo jon nieŭsprymalny da ich jadu» (s.18-19)? Niaŭžo aŭtar niedzie złaviŭ atrutnych myšej? Prynamsi, ja pra takich ni na Aršanščynie, ni dzie jašče ŭ Biełarusi pakul nia čuŭ.

Pra rusizmy ŭ tekście šmat kazać nia varta: ich nia tak užo j bahata. Chacia adnu dziŭnuju cytatu nie mahu nie pryvieści: «Zaŭvažana, što pa Kapyskamu, Aršanskamu, Babinavickamu i častcy Mahiloŭskaha pavietach (tak u tekście — Aŭt.) sialanie apantany byli chvarobami» (s.86). Chto zrazumieŭ sens adrazu? Ja, pryznajusia, nie adrazu ŭciamiŭ patrebnaje słova — «apanavanyja».

Čamu mahčymaja takoha kštałtu pamyłka? Tamu što balšynia aŭtaraŭ aryjentujecca na Rasieju j rasiejskuju kulturu. Dla ilustracyi parahrafa, pryśviečanaha historyi aršanskaj čyhunki, skarystoŭvajecca vierš Niakrasava. Asobnym parahrafam pierakazvajecca paema Lermantava «Bojarin Orša». Hety litaraturny tvor, aproč usiaho inšaha, vydajecca ledź nie za dasłoŭny pierakaz miascovaj lehiendy, jakuju «pieradavali aršancy z vusnaŭ u vusny, z pakaleńnia ŭ pakaleńnie» (s.59). Sumnieŭnaje ćvierdžańnie, miakka kažučy.

Kali ŭžo zajšła havorka pra padańni, dyk asobna chaciełasia b adznačyć raździeł (ci parahraf), pryśviečany falkloru. Jakaja, na vašu dumku, samaja niedaravalnaja pamyłka ŭ havorcy na hetuju temu? Linhvisty, naprykład, prosta šalejuć ad słovazłučeńnia «narodny falklor». Pa hetych słovach praktyčna biespamyłkova možna adroźnić znaŭcu ad prafana. Miž tym, padručnik «Moj rodny kraj — Aršanščyna» vučyć dziaciej, što hetkaje słovazłučeńnie pravilnaje (s.129).

Adnak hetaja «perlina» — reč bolš-mienš znajomaja, raz-poraz sustrakanaja. Tamu jana j blaknie pierad takoj cytataj: «Biaź pieśni nie abychodziłasia ni adna padzieja: śviata, viasielle, naradžeńnie albo pachavańnie» (s.129). Adčuvajecie ŭsiu hrandyjoznaść hetaj frazy? Mnie jašče nie davodziłasia byvać na chaŭturach, dzie narod upivaŭsia b až da takoj stupieni, kab harłać pieśni. Mabyć, u aŭtara byŭ hetki varty žalu dośvied... (Nu, sapraŭdy, nielha ž surjozna ličyć hałašeńnie pieśniaj, jak sprabuje pierakanać nas i školnikaŭ aŭtar. Hałašeńnie — heta chutčej voj, chacia j rytmizavany).

Takija pamyłki zmušajuć zadumacca: a ci nia varta było b znajści bolš adkaznaha redaktara ci bolš daśviedčanych aŭtaraŭ? Navošta zakładvać u dziciačyja hałovy absalutna niapravilnyja viedy? Niechta ž i sapraŭdy moža padumać, što aršanski starasta Fiłon Kmita Čarnabylski pakinuŭ nam memuarnuju spadčynu (s.67), a nie epistalarnuju.

Niekatoryja cikavyja j važnyja momanty aršanskaj historyi paprostu nie znajšli sabie miesca na staronkach knihi. Tak, naprykład, peryjad z 1914 da 1922 h. adznačany nastupnym čynam: «Nie abminuli naš horad padziei Lutaŭskaj i Kastryčnickaj revalucyj, pieršaj suśvietnaj i hramadzianskaj vojnaŭ» (s.93). I heta ŭsio? A likvidacyja karniłaŭskaha miaciežu, jaki pahražaŭ demakratyčnym źmienam u Rasiejskaj imperyi, i razzbrajeńnie «dzikaj dzivizii» ŭ Voršy? A levaeseraŭskaje paŭstańnie suprać balšavikoŭ? Ja kažu tolki pra rečy daŭno j šyroka viadomyja.

Słovam, kniha pry svajoj biessumnieŭnaj cikavaści patrabuje surioznaj dapracoŭki. Škada, što taki biazładna źlapany tvor vypuščany ŭ jakaści padručnika.

Ar.Šanski