Siarhiej Radštejn. Niabiesny j ziamny Jerusalim

 Niabiesny j ziamny Jerusalim

Straciŭšy niekali svaju Vilniu – Jerusalim, habrei ŭsio ž zdoleli tudy viarnucca. I, napeŭna, zastanucca tam nazaŭždy.

Apošnija palestynska-izrailskija pieramovy pra kančatkovy status zaniatych Izrailem u 1967 h. abšaraŭ pravaliła jerusalimskaja prablema – havorka išła pieradusim pra Chramavuju haru z raźmieščanymi na joj musulmanskimi i judziejskimi śviatyniami. Izrail nie schacieŭ addać Uschodni Jerusalim. Praŭda, kiraŭnik Izrailu Ehud Barak skazaŭ, što dapuskaje adnačasovaje isnavańnie dvuch miestaŭ – Jerusalimu i al-Kudsu na adnym miescy, ale zachavańnie suverenitetu Izrailu nad Chramavaj haroj tak i zastałosia abaviazkovaj umovaj miru z palestyncami.

Hety suverenitet i ŭpartaje imknieńnie jaho zachavać — nia što inšaje, jak vynik Šaścidzionnaj vajny 1967 h., bo ani zasnavalnik sijanisckaha ruchu Teador Hiercal, ani zasnavalnik dziaržavy Ben-Huryjon nie trymalisia takich pohladaŭ. Zatoje ŭ kalektyŭnaj śviadomaści tryvała zamacavałasia karcina: rašučyja desantniki la Ściany Płaču i hołas ichnaha kamandziera: “Chramavaja hara ŭ našych rukach!”

7 červienia 1967 h. izrailskaje vojska zaniało ŭvieś Jerusalim, u tym liku i haru z al-Aksoj i śviatyniaj judziejaŭ. Pierad joj tahačasny ministar abarony Maše Dajan pramoviŭ: “Siońnia ranicaj Cahał (vojska) vyzvaliŭ Jerusalim, raspałavinienuju stalicu Izrailu. My viarnulisia da svaich śviatyniaŭ, i my nikoli nie pakiniem hetych miescaŭ”. Tak byŭ sfarmavany mit pra niepadzielnaść Jerusalimu — “znoŭ adzinaj i viečnaj stalicy Izrailu”. Siońnia ŭžo amal nia vierycca, što da taho momantu nichto – ni dziaržaŭnaje kiraŭnictva, ni pravadyry sijanizmu — nia staviŭ pytańnia žydoŭskaha suverenitetu nad Chramavaj haroj.

Jak i kožny mit, ideja “vyzvalenaha Jerusalimu” maje karani ŭ sivoj minuŭščynie – dźviuchtysiačahadovaj łučnaści žydoŭ ź Sijonam, jaki staŭsia symbalem Jerusalimu, i kali musulmanie i chryścijanie hladzieli na Mekku j Rym, dla žydoŭ nie było ničoha, aproč Sijonu.

Judziejskaja śviatynia na Chramavaj hary, pavodle Biblii, była zbudavanaja na hary Moryi carom Sałamonam, i dla judziejaŭ heta najśviaciejšaja miaścina na ziamli. Heta miesca, dzie Abram zamiest svajho syna Isaka prynies u achviaru barana. U chramie niekali znachodziłasia Najśviaciejšaje, i ŭvajści tudy lha było tolki pieršaśviataru raz na hod.

Jašče z časoŭ Babilonskaha pałonu biare pačatak pieśnia-skarha vyhnanych žydoŭ: “Na vodach Babilonu siadzieli j płakali my, i dumali my pra Sijon”. Razbureńnie chramu rymlanami ŭ 70 h. nie pryviało da zabyćcia. Zhadvaje pra toje i zvyčaj, jaki da siońnia viadziecca na habrejskich viasiellach, kali maładyja kidajuć vobziemlu šklanku i kažuć: “Chaj pierš u mianie nia stanie majoj pravaj ruki, čym ciabie, Jerusalim”.

Ciaham astatnich čatyroch stahodździaŭ Ściana Płaču (pa-hebrajsku kotel) nabyvała ŭsio bolš značańnia dla viernych judziejaŭ. La hetaj ściany, što zastałasia ad chrama, jany źbiralisia, kab apłakać razbureńnie śviatyni i pamalicca za prychod Mesii, jaki budzie aznačać kaniec ichnamu vyhnańniu. Tady i tolki tady maje być adnoŭleny chram, bo, jak napisana ŭ Tałmudzie, “Adnaŭleńnie chramu i aŭtara nie znachodzicca ŭva ŭładzie čałavieka”.

Kiraŭniki isłamskich śviatyniaŭ dazvalali judziejam malicca la Ściany Płaču, ale nie dapuskali ich da Charam-aš-Šaryfu, isłamskaj śviatyni Chramavaj Hary. Hetaja miaścina z dvuma miačetami na joj, zmuravanymi praz šeść stahodździaŭ pa razbureńni chramu — treciaja, paśla Mekki j Medyny, z najśviaciejšych dla musulmanaŭ.

Užo ŭ minułym stahodździ mnostva habrejaŭ pierajaždžała ŭ Palestynu, uciakajučy ad piareśledaŭ u svaich byłych krainach dy spadziejučysia pryčakać tut chutkaha viartańnia Mesii. Kali ž naprykancy XIX st. paŭstaŭ sijaniscki ruch, dyk jon užo nie źbiraŭsia čakać hetaha prychodu, i artadaksalnym judziejam zastałosia tolki biezdapamožna pazirać na toje, jak nacyjanalisty apanoŭvajuć relihijnyja symbali, dy marna klaści ich.

Roźnica pamiž Niabiesnym Jerusalimam i realnaściu ziamnoha miesta pryvodziła ŭ žach pieršych sijanistaŭ. Stvaralnik sučasnaha iŭrytu Ben-Jehuda zaŭvažyŭ: “Horad Davida prynižany j pakinuty, prynižany darešty”. Kab atrymać chryścijanskuju padtrymku, zasnavalniki
sijanizmu nie zamachvalisia na adzinaasobnaje vałodańnie Jerusalimam, kažučy pra novuju stalicu Izrailu i eksterytaryjalny status śviatych miescaŭ. Słovam, ich mała cikaviła miesta, jakoje ŭvasablała ŭ ich vačoch procilehłaść sijanisckaj mary, pieraadolenuju formu habrejstva.

Supraćpastaŭlajučy siabie pravym sijanistam, što zasnoŭvali “Kamitety ŭ abaronu Ściany Płaču”, Ben Huryjon jašče u 1937 h. pryniaŭ “zhodnicki” brytanski plan stvareńnia ŭ Palestynie vialikaj arabskaj dziaržavy i małoj žydoŭskaj (Jerusalim musiŭ zastacca pad brytanskim kiravańniem) i hetym zasłužyŭ abvinavačańnie ŭ “biazmetnym sijaniźmie”. Ale jon uchapiŭsia za šaniec, spadziejučysia paśla pašyryć krainu, i kazaŭ: “Ja zaŭždy adroźnivaŭ Erec-Israel (vialiki Izrail — paniaćcie, jakoje achoplivaje ŭsiu Palestynu) i dziaržavu ŭ Erec Israeli. Ja ŭmieju šanavać malitvy Sijonu, ale fakt toj, što jany paŭtaralisia trojčy na dzień, 365 dzion u hod, na praciahu tysiačy hadoŭ, i heta nie pryniesła nam ani najmienšaha łapika ziamli, i my ni na krok nie nablizilisia da zbaŭleńnia”. Kali sprava dajšła da padziełu miesta na arabski i žydoŭski sektary, habrei vystupili suprać hetaha — Jerusalim zastaŭsia adzinym, ale kiravańnie im trapiła ŭ arabskija ruki. Ben Huryjon ža pačaŭ spryjać razbudovie miesta na zachad, dzie jano mieła pieratvarycca ŭ sapraŭdy habrejskaje miesta, adroznaje ad staroha horadu, jaki budučy zasnavalnik dziaržavy nazvaŭ “duchoŭnym i relihijnym muzejem usich relihijaŭ”. Jewish Agency — ustanova vykanaŭčaje ŭłady sijanisckaha ruchu — na čale z Ben Huryjonam raspracoŭvała plany, pavodle jakich stalicaj Izrailu mieła stać zachodniaja častka horadu, a ŭschod i staroje miesta zastavalisia pad brytanskim kiravańniem. U dalejšym hetyja plany byli skarystanyja AAN pry vyrašeńni izrailskaha pytańnia. U słavutaj rezalucyi № 181 było praduhledžanaje stvareńnie palestynskaj i habrejskaj dziaržavaŭ, pry znachodžańni Jerusalimu i śviatych miescaŭ pad “admysłovym mižnarodnym mandatam”. Ben Huryjon pryniaŭ hety plan, niahledziačy na supraciŭ z pravaha flanhu; palestyncy ž, naadvarot, adkinuli jaho, čym vyklikali vajnu, u jakoj zaznali katastrafičnuju parazu – an-Nakba pa-arabsku. Palestynskaj dziaržavy tak i nie paŭstała, a izrailskaje vojska skarystałasia momantam i pašyryła izrailskuju terytoryju na adnu tracinu zvyš adviedzienaj AANaŭskim planam padziełu, čym vyklikała zychod tysiačaŭ arabaŭ.

Ale, znoŭ ža, izrailcianaŭ tady mała turbavaŭ Jerusalim – i dźvium tysiačam habrejaŭ daviałosia ŭciakać ad jardanskaha vojska z staroha miesta — u Zachodni Jerusalim, bo ŭ žydoŭskim kvartale nie chapała abaroncaŭ, i izrailskamu kiraŭnictvu tre było vyrašyć – ci dasłać tudy dapamohu, ci evakujavać kvartał. Urešcie jano nie zrabiła ni tak, ni hetak, bo musiła vyrašać pilniejšyja spravy. Paśla Ben Huryjon zajavić, što “Izrail siońnia i nadalej maje tolki adnu stalicu – viečny Jerusalim”, ale vyrazna padkreślić, što maje na ŭvazie Zachodni Jerusalim.

Da vajny 1967 h. tolki pravyja, što ŭvieś čas byli ŭ apazycyi, kazali pra “vyzvaleńnie Jerusalimu”, i zdavałasia, što Jerusalim nazaŭždy zastaniecca padzielenym. I tolki napiaredadni vajny kabiniet ministraŭ pačaŭ cikavicca ŭschodniaj častkaj miesta. Rašeńnie zaniać Uschodni Jerusalim zaniało minimalnuju kolkaść času.

Niejki prosta-taki mistyčny nacyjanalizm apanavaŭ habrejaŭ, i pieramoha, jakaja vyhladała cudam, pieratvaryłasia ŭ śviata “viartańnia narodu Izrailu ŭ Erec-Israel”. Nastroi ludziej papravieli, tady j pačałasia “habreizacyja” Jerusalimu. Antyarabskaha dzikunstva nie było – nichto nie napadaŭ na miačety, judziejam tak i nie dazvolili malicca la musulmanskich śviatyniaŭ, chucieńka pazdymali i pieramožnyja izrailskija ściahi. Ale dla izrailcianaŭ hetaja pieramoha i abjadnańnie Jerusalimu nabyli symbaličnaje značeńnie. Paźniej filozafy-sijanisty pisali: “Toj ranicaj Šavuota (žydoŭskaje śviata, što prypadała na 7 červienia 1967 h.) usie habrei adčuli, što pryjšła mesijanskaja epocha”. Filozaf Andre Nehier, jakomu naležać hetyja słovy, daklaravaŭ: “Jerusalim nie padlahaje pieramovam”, śćvierdziŭšy heta niečym nakštałt relihijnaha dahmatu ci sama mała “ahulnym pryncypam usich biez vyklučeńnia palityčnych partyjaŭ u Izraili”.

Jak pakazaŭ čas, vieści pieramovy pra Jerusalim usio ž daviałosia. Jany byli vielmi niaprostymi — niezdarma ž ciahnulisia ad 1993 h. Dy ŭvieś plon hetaje pracy źniščyli niekalki tydniaŭ leta 2000 h.

Siarhiej Radštejn