№ 47 (204), 20 — 27 listapada 2000 h.
Rudaja šavialura Ihnata Padereŭskaha
Da 140-ych uhodkaŭ z dnia naradžeńnia
Encyklapedyi spračajucca pra dzień jahonaha naradžeńnia. Adny kažuć, što heta było 6 listapada 1860 hodu, inšyja – 18 listapada. Metryka nie zachavałasia. Usie źviestki uziatyja ź jahonaha šlubnaha kantraktu, jaki byŭ składzieny pa 32-ch hadoch šlubu – 10 studzienia 1931 hodu ŭ Varšavie, u parafii śv. Jana – ź jahonych ułasnych słovaŭ.
Miescam naradžeńnia budučaj suśvietnaj znakamitaści była vioska Kuryłaŭka na Padolli, dzie jahony baćka słužyŭ administrataram majontku mahnataŭ Ivanoŭskich.
Ništo ŭ dziacinstvie Padereŭskaha nie abiacała bliskučaj karjery. Jahonaja maci Paliksena z rodu Navickich była dačkoj prafesara Vilenskaha ŭniversytetu i dobra pamiatała pra svajo biełaruskaje šlachieckaje pachodžańnie – ale naradziłasia i vyrasła ŭ Kałuzie, kudy byŭ sasłany jejny baćka paśla parazy paŭstańnia 1830-1831 h. Paliksena pamierła maładoj, pakinuŭšy na rukach aŭdaviełaha Jana Padereŭskaha 3-hadovuju dačku Antaninu i syna Ihnasia, jakomu było ledźvie niekalki miesiacaŭ. Syn nia viedaŭ matki, ale atrymaŭ ad jaje ŭ spadčynu artystyčnyja talenty i nadzvyčajnuju dalikatnaść rysaŭ tvaru, jakaja paźniej tak mocna paspryjała jahonaj niepieramožnaj papularnaści.
Baćka, Jan Padereŭski, krychu jhraŭ na skrypcy. A kali vybuchnuła paŭstańnie 1863 hodu, Jan Padereŭski jak sapraŭdny patryjot dapamahaŭ apałčencam čym tolki moh, chiba što nia ŭdzielničaŭ u bitvach – bo usiakaja vajna supiarečyła jahonym relihijnym pierakanańniam. Adnak nijakija pierakanańni nie zaminali jamu chavać u svajoj chacie zbroju i mundury dla paŭstancaŭ. Nieŭzabavie Jana Padereŭskaha abvinavacili ŭ “antyŭradavaj dziejnaści” i na paŭtara hoda kinuli ŭ turmu. Dzieci ŭvieś hety čas žyli ŭ ciotki – taksama na Žytomirščynie, – i časta nia mieli čym dušu pražyvić. Kali baćka viarnuŭsia z turmy, dyk zaŭvažyŭ u synie drobnuju iskarku muzyčnaj uražlivaści i ŭbačyŭ u hetym znak Božy. Jon pastaviŭ sabie metu – nasupierak usim abmiežavańniam ubohaje realnaści – dać abodvum dzieciam muzyčnuju adukacyju.
U 12 hadoŭ, amal zusim jašče nia ŭmiejučy hrać, Ihnaś pastupiŭ na fartepijanny fakultet Varšaŭskaha muzyčnaha instytutu. Ciaham usich hadoŭ vučoby jon zadarma žyŭ u siamji fabrykantaŭ fartepijana Kierntapfaŭ, u ichnaj šykoŭnaj kvatery na zadoch Nacyjanalnaha Teatru. (Darečy, firma “Kerntopf” vypuskała zusim niadrennyja instrumenty, jakija šyroka pradavalisia taksama i ŭ Biełarusi.) U Instytucie Ihnatu było nudna, i jon zabaŭlaŭsia jak moh. Z-za dyscyplinarnych pravinaŭ jaho na hod adpravili ŭ adpačynak z pazbaŭleńniem usialakich pravoŭ vučnia. Hety pierapynak u zaniatkach Padereŭski vykarystoŭvaje nadta praktyčnym čynam. Razam z dvuma kalehami – skrypačom i vijalančelistam – jon vypraŭlajecca ŭ hastrolnuju vandroŭku pa haradoch i miastečkach Biełarusi. Anivodnamu z hastraloraŭ na toj momant jašče nia spoŭniłasia j šasnaccaci hadoŭ…
Avantura z hastrolami ledź nia skončyłasia dla Padereŭskaha trahična. U Viciebsku palicyja zachacieła pravieryć u jaho dakumenty, jakich, naturalna, nie było; z hetaje nahody chłopiec trapiŭ u turmu, zachvareŭ na škarlatynu i adpraviŭ baćku pakajanny list z prośbaju prysłać jamu hrošaj i vypravić pašpart… Chto b moh padumać, što hety šałaput Ihnaś praz try miesiacy na vydatna skončyć instytut, syjhraŭšy na dyplomnym ekzamenie fartepijanny kancert E.Hryha? A jašče praz try miesiacy ŭsia kanservatoryja łamała hałavu nad pytańniem: navošta rektar zaprasiŭ hetaha harezu i niaŭdałaha pijanista vykładać fartepijana na siarednim kursie?
Adkaz na hetaje pytańnie pavisnuŭ u pavietry. Pieršaje, što zrabiŭ 18-hadovy pedahoh, – zakruciŭ raman z svajoj junaj vučanicaj Antaninaj Korsak. Nieŭzabavie jany ŭziali šlub; adnak ichnaje ščaście doŭžyłasia ŭsiaho niekalki miesiacaŭ. Praz paru dzion paśla naradžeńnia syna Antanina pamiraje, a Ihnat jedzie ŭ Berlin — vučycca na kampazytara, pakinuŭšy dzicia na ŭtrymańni svajakoŭ niabožčycy-žonki.
U Berlin jon prybyvaje z taniusieńkim sšytkam svaich fartepijannych tvoraŭ, pa-amatarsku niaŭmiełych i niazhrabnych. Litaralna praź miesiac ich drukuje vydaviectva “Bote&Bock”. Naporystaść Padereŭskaha nia viedaje anijakich miežaŭ; jon znachodzić darohu navat da Bramsa. Ale chutka hrošy Antaniny Korsak skončylisia, i, nie zrabiŭšy anijakich asablivych pośpiechaŭ, Padereŭski viartajecca ŭ Varšavu. Jon maryć pra vučobu ŭ Vienie, u najaŭtarytetniejšaha na toj čas fartepijannaha pedahoha Teadora Lešetyckaha. Tolki dzie ŭziać hrošy?
Iznoŭ moc jahonych žadańniaŭ śviatkuje pieramohu. Niechta z znajomych zaprašaje jaho na adpačynak u Zakapane. Tut jon sustrakaje słavutuju polskuju aktorku Hielenu Madžejeŭskuju z mužam. 44-hadovaja šekśpiraŭskaja hierainia, letucieńnica i fantaziorka (jana kupiła ŭ Kalifornii ranča i ŭtvaryła tam utapičnuju kamunu dla polskich i litvinskich emihrantaŭ, a ŭ Polšču pryjaždžała tolki zredku) zakachałasia ŭ hožaha junaka z ramantyčnaj rudoj šavialuraj. Ci ž nia hrech – kinuć biez dapamohi takoha chłopca? Jon maryć pajechać u Vienu i vučycca ŭ Lešetyckaha? A čamu nie, sprava ž tolki ŭ hrošach! I Madžejeŭskaja naładžvaje ichny sumiesny kancert u Krakavie. Adno imia słavutaj aktorki na afišy źbiraje ŭ zali taki anšlah, jaki nia śniŭsia nijakamu pijanistu. Jana čytaje vieršy, jon hraje na rajali… Praz paru dzion hrošy byli ŭ kišeni.
Viena sustreła Padereŭskaha nia vielmi pryjazna. Lešetycki pachvaliŭ jahonaje pryrodžanaje pačućcio muzyčnaha huku i artystyčny instynkt, ale skazaŭ, što virtuoza ź jaho nia vyjdzie – zanadta pozna (Padereŭskamu było 24 hady). Zrešty, prafesar zhadziŭsia davać jamu ŭroki. Lešetycki nia moh nie acanić takoj samaachviarnaj metanakiravanaści! A žonka metra, słavutaja rasiejskaja pijanistka Hanna Jesipava, była ŭ sucelnym zachapleńni. Platanična zakachanaja ŭ Padereŭskaha, jana vykonvała ŭ svaich kancertach litaralna ŭsie jahonyja fartepijannyja tvory.
Narešcie jana zdoleła zrabić dla jaho i niešta bolš hruntoŭnaje: zaprasiła ŭ Paryž i paznajomiła z dyrektaram kancertnaj zali “Erar”. Toj prapanavaŭ diebiutny solny kancert 3 sakavika 1888 hodu. Z hetaha dnia j pačałasia ašałamlalnaja słava pijanista – słava, jakoj nia źviedaŭ, badaj, nichto ź jahonych papiarednikaŭ i jakuju naŭrad ci kamu ŭdasca źviedać u budučyni. U Paryžy hetuju słavu dla jaho častkova zdabyła hiercahinia Rašel de Brankavan, jakaja źbirała ŭ svaim pałacy adzin z samych bliskučych artystyčnych salonaŭ francuskaj stalicy. Paryskija hrand-damy znajšli ŭ Padereŭskim uvasableńnie svaich ramantyčnych letucieńniaŭ. Jak pisaŭ niejki krytyk, “čaho tolki vartaja hetaja ahniavaja šavialura redkaha adcieńnia, ci załacistaha, ci rudavata-čyrvonaha…”
Niemałuju słavu Padereŭskamu zdabyŭ i “ahniavy pozirk”. Pakolki na jahonych kancertach zaŭždy byŭ anšlah, na scenu vystaŭlalisia kresły, i bilety na hetyja miescy pradavalisia nižejšym koštam. Adnak mnohija žančyny paprostu bajalisia tam siadzieć, bo pałochalisia pozirku Padereŭskaha, jaki padčas ihry mieŭ manieru pilna hladzieć na kahości ź bližejšych słuchačoŭ. Zvyčajna ŭ hetkich abstavinach ludzi dumali, što Padereŭski złujecca, i šukali, u čym jany pierad im vinavatyja. Časam im zdavałasia, što artyst čytaje ichnyja dumki… Tak ci inačaj, heta było nia vielmi pryjemnaje adčuvańnie, i ŭžo napeŭna jano adciahvała słuchačoŭ ad samoj sutnaści muzyki. Niezdarma Bernard Šoŭ nazvaŭ Padereŭskaha “Stalinym fartepijana”. Mahčyma, Padereŭski śviadoma chacieŭ hetkaha efektu, bo niejkim tajemnym instynktam adčuvaŭ usiu niedaskanałaść svajoj ihry (jakuju my vydatna čujem na kružełkach). U joj było šmat techničnych pamyłak; pravaja ruka amal zaŭždy adstavała ad levaj, a biehłaść była vidavočna nie najlepšaj.
I adnak usio heta było niavažna; jak trapna prykmieciŭ adzin z krytykaŭ, nijakija kryteryi pijanizmu nia mieli da Padereŭskaha nijakaha dačynieńnia. Heta stała asabliva vidavočnym padčas jahonych šmatlikich amerykanskich turne. Kali jon upieršyniu vystupiŭ u Ńju-Jorku, znaŭcy fartepijannaha mastactva jašče sprabavali rabić niejkija razumnyja zaŭvahi; potym heta ŭsio patanuła ŭ akijanie ŭsieahulnaha zachapleńnia. I pośpiech, i prybytki jahonyja byli hałavakružnyja – va ŭsialakim vypadku, mienavita hetak usprymalisia 160 000 dalaraŭ čystaha prybytku, jakija jon atrymaŭ za svoj druhi amerykanski tur. Najbolšym abjektam mody iznoŭ była jahonaja hałava z šapkaju załatych kučaraŭ – u Amerycy jaje nazyvali “chryzantemaj”.
Ź pieršych svaich artystyčnych krokaŭ Padereŭski achvotna naładžvaŭ dabračynnyja kancerty. Z dapamohaju svajho mastactva jon źbiraje srodki na budoŭlu pomnikaŭ Šapenu ŭ Žalazovaj Voli i pomnik Listu ŭ Vejmary. Adnak hałoŭnaj jahonaj fundacyjaj byli hrošy na pomnik u honar 500-ych uhodkaŭ Hrunvaldzkaj bitvy. Pomnik raboty skulptara Antonija Vivulskaha, uračysta adkryty 15 lipienia 1910 hodu ŭ Krakavie i paźniej razburany kamunistami, byŭ pieršym symbalem novaje, niezaležnaje Polščy, jakaja jašče nie paŭstała, ale, na dumku Padereŭskaha, nieŭzabavie musiła paŭstać.
Z hetaha momantu arliny pozirk Padereŭskaha nadoŭha źviarnuŭsia ŭ bok palityki. Pačatak pieršaj suśvietnaj vajny zastaŭ jaho na vile ŭ Švajcaryi. A 9 studzienia 1915 h. u švajcarskim horadzie Vievie ŭtvarajecca Hieneralny kamitet dapamohi polskim achviaram vajny na čale z Hienrykam Siankievičam i Ihnatam Padereŭskim. U siaredzinie sakavika artyst vypraŭlajecca ŭ Londan, kab kiravać stvareńniem filijału hetaj arhanizacyi, ale 7 krasavika pakidaje Eŭropu i razam z žonkaj apynajecca ŭ ZŠA. Z farmalnaha punktu hledžańnia jon adbyvaje svaje čarhovyja amerykanskija hastroli, jakija zaciahnulisia na… try z pałovaju hady.
Zrešty, za hety čas Padereŭski zrabiŭ šmat karysnaha dla Polščy. Jon kazaŭ patetyčnyja pramovy pierad sotniami tysiač polskich emihrantaŭ u Čykaha, zaklikajučy ich pierad pomnikam T.Kaściušku achviaravać adzin dzień svajoj pracy (15 lipienia – dzień Hrunvaldzkaj hadaviny) dziela dapamohi achviaram vajny. Jon pramaŭlaŭ pierad kožnym z 300 svaich kancertaŭ, papularyzujučy pierad amerykancami ideju niezaležnaje Polščy i prosiačy ich ab padtrymcy. Jon dapamahaje prezydentu Vudra Vilsanu pieramahčy na vybarach 1916 hodu; u abmien atrymlivaje 13-y punkt mirnaha planu amerykanskaha prezydenta, u jakim praduhledžvajecca stvareńnie niezaležnaj Polščy z vychadam da mora. Jon uručaje noty pratestu roznym ministram i dyplamatam, publična pramaŭlaje ab nieabchodnaści stvareńnia polskaj armii i piša dla jaje himn na ŭłasnyja słovy.
I voś 11 listapada 1918 hodu daŭniaja mara Padereŭskaha, narešcie, pačała zbyvacca: Juzef Piłsudzki abvieščany staršyniom niezaležnaj polskaj dziaržavy i vajskavodcam polskich uzbrojenych sił. Vajna išła na spad, i Padereŭski vyrašaje viarnucca na radzimu. Adnačasova jon robić zajavu pra toje, što ŭ Polščy musić być zakonny ŭrad, jaki b pradstaŭlaŭ jaje na budučaj mirnaj kanferencyi. Jon taksama vykazaŭ upeŭnienaść, što Polšča budzie demakratyčnaj dziaržavaj. Pa darozie jon zajechaŭ u Paryž i Londan, sustreŭsia z tahačasnym lideram Polskaha nacyjanalnaha kamitetu Ramanam Dmoŭskim i, adčuvajučy siabie amal što zakonnym premjeram, na brytanskim krejsery “Kankord” vypraviŭsia na radzimu.
Jahonaje viartańnie ŭ Polšču było amal jak viartańnie Lenina na branieviku. Całkam vypadkova jon traplaje ŭ samy centar paŭstańnia, jakoje vybuchnuła ŭ Poznani, kaža tam čarhovuju pałymianuju pramovu, ledź zastajecca žyvy i 1 studzienia 1919 hodu ŭ areole “vyratavanaj nacyjanalnaj śviatyni”, hieroja i tryjumfatara prybyvaje ŭ Varšavu. 5 studzienia raspačynajucca jahonyja pieramovy ź Piłsudzkim nakont stvareńnia novaha ŭradu. Spačatku Piłsudzki rašuča jamu admaŭlaje, adnak nieŭzabavie – 16 studzienia – sam prapanuje pasadu premjer-ministra i ministra zamiežnych spravaŭ…
Spačatku ŭsio išło cudoŭna. “Levyja” i “pravyja” z entuzijazmam padtrymali kabinet Padereŭskaha. Staŭšy premjeram pieršaha kanstytucyjnaha ŭradu Polščy, jon za karotki termin naładziŭ usieahulnyja demakratyčnyja vybary, čym zasłužyŭ pavahu i ŭ krainie, i za miažoj. A hałoŭnaje – praz dva dni paśla svajho aficyjnaha pryznačeńnia Padereŭski prybyŭ na Paryskuju mirnuju kanferencyju, adkryćcio jakoj adbyłosia 18 studzienia 1919 hodu ŭ Lustranaj zale Versalskaha pałacu. Pasadu staršyni ŭziaŭ na siabie francuski premjer Žorž Klemanso – hałoŭny aŭtar prajektu Versalskaj damovy. Uzhadaŭšy daŭniaje znajomstva, Padereŭski vypraviŭsia da Klemanso z aficyjnym vizytam. Toje, što pradstaŭniki Polščy ŭ asobie Ihnata Padereŭskaha i Ramana Dmoŭskaha prysutničali na kanferencyi i padpisali Versalskuju mirnuju damovu, de facto aznačała pryznańnie Polščy z boku ŭsich krain – udzielnic damovy, a taksama aficyjnaje zamacavańnie jejnych miežaŭ.
Miž tym pacichu narastała napružanaść pamiž Padereŭskim i jahonymi suajčyńnikami. Raman Dmoŭski nie ŭchvalaŭ mnohich jahonych učynkaŭ. Ale hałoŭnym pradmietam sprečak było pytańnie pra budučaje federatyŭnaje ŭładkavańnie Polščy. Padereŭski, jak sapraŭdny demakrat, trymaŭsia dumki, što Biełaruś, Ukraina i Litva musiać samastojna vyrašać svoj los na referendumie; a kali b jany zachacieli dałučycca da Polščy, im musić być dadzienaja aŭtanomija. Dmoŭski ž, naadvarot, byŭ paśladoŭnym prychilnikam niepasrednaha ŭklučeńnia ŭ skład Polščy h.zv. “uschodnich ziemlaŭ”, byccam by niazdolnych da samavyznačeńnia i samastojnaha kiravańnia. Bolšaść krainaŭ Zachodniaj Eŭropy – jak i tahačasnaje polskaje hramadztva – z varožaściu staviłasia da idei stvareńnia novych dziaržavaŭ na pamiežžy z Rasiejaj.
Hetkim čynam Padereŭski na 70 hadoŭ apiaredziŭ svoj čas. I za heta jon musiŭ zapłacić. Vorahi pilna sačyli za im, šukajučy niejkich pravinaŭ, za jakija možna było b padpuścić jamu čarhovuju špilku. Jamu ŭpikali navat toje, što jon addaje bolš uvahi žoncy, čymsia dziaržaŭnym spravam!
Dni demakratyčnaje ŭłady ŭ Polščy byli źličanyja. 27 listapada 1919 hodu kabinet Padereŭskaha padaŭ u adstaŭku. Sam premjer jašče nie kančatkova straciŭ davier Piłsudzkaha, i toj daručaje jamu stvareńnie novaha ŭradu. Adnak pa niekalkich niaŭdałych sprobach Padereŭski spyniaje ŭsialakija namahańni i 3 studzienia 1920 hodu składaje ź siabie dziaržaŭnyja abaviazki. U lutym jon źjaždžaje ŭ Švajcaryju, ale 16 lipienia ŭ suviazi z pačatkam rasiejska-polskaj vajny ŭskładaje na siabie abaviazki aficyjnaha pradstaŭnika Polščy ŭ Lizie Nacyjaŭ. Jahony čarhovy raman z polskimi ŭładami skončyŭsia vielmi chutka, i ŭviesnu 1921 hodu jon nadoŭha – kab nie skazać nazaŭždy – adychodzić ad palityki.
Z hetaha času jon žyvie ŭ Amerycy, a letam – u Švajcaryi, zredku naviedvajučy Polšču. Jon sprabuje znoŭ viarnucca na kancertnuju estradu i navat znachodzić u hetym asałodu; adnak jahony čas biezzvarotna minuŭsia. Polskija ŭłady ŭsio čaściej staviacca da jaho z abyjakavaj varožaściu i navat zabyvajucca pavinšavać jaho z 75-mi ŭhodkami, jakija šyroka adznačalisia ŭ śviecie. Stary i mudry čałaviek z tryvohaju sočyć za pieramožnym šeściem fašyzmu…
Vajna iznoŭ zastała jaho na vile ŭ Švajcaryi. Aŭdavieły i samotny, razam z svajoju “śvitaju” jon dabirajecca na ŭłasnym čornym limuzynie ŭ Partuhaliju, hruzić aŭtamabil na parachod i adpłyvaje ŭ ZŠA. Tam jaho ŭžo čakajuć ambitnyja pani, jakija chacieli b zaciahnuć jaho ŭ svaje salony i častavać im svaich haściej. Ale jon maryć tolki pra toje, kab dapamahčy Polščy. Jon sprabuje źbirać hrošy dla vyhnańnikaŭ, zaklikaje amerykanski ŭrad ustupić u vajnu i vyratavać zranienuju Eŭropu – ale jaho nichto nia čuje.
Jon pamior ad zapaleńnia lohkich 29 červienia 1941 hodu – u samy razhar ńju-jorskaj śpiakoty. Jaho ŭračysta pachavali na prestyžnych mohiłkach u Arlinhtanie, chacia ŭ svaim testamencie jon prasiŭ pachavać jaho ŭ Polščy. 29 lipienia 1992 h., u 51-ja ŭhodki śmierci Padereŭskaha, jahony prach byŭ pachavany ŭ varšaŭskaj katedry śv. Jana, dzie jon kaliści braŭ šlub.
Julija Andrejeva
Kamientary