PAŠTOVAJA SKRYNKA APAZYCYI

 PAŠTOVAJA SKRYNKA APAZYCYI

Biuleteni i seminary

Ščyra kažučy, ciapier niejak škada 10-ci hadoŭ, što addaŭ na niezaležnickija spravy. I škada nia ŭ tym sensie, što vysiłki byli marnyja ci ideja nia vartaja – nie. Za hetyja hady sprabavaŭ rabić svaju spravu jak najlepš, damohsia siaho-taho, dyj urešcie synu budzie nia soramna ŭ vočy hladzieć, kali darosłym zapytajecca, što ja rabiŭ pry dyktatury. A škada tamu, što ciapier, napiaredadni prezydenckich vybaraŭ, sustrakajučy siabroŭ, susiedziaŭ i znajomych, ź jakimi byŭ stračvaŭ hołas u sprečkach pra toje, što zmahacca – varta i što my, apazycyjanery, vartyja davieru j pavahi ludzi, nia maju čaho im skazać. Bo lubaja ideja ŭsprymajecca pierš za ŭsio praź jejnych nośbitaŭ. Ciapier ludzi ŭvieś čas kažuć, što my sami pamiž saboj “razabracca” nia možam. Sapraŭdy, pra jaki prychod da ŭłady možna kazać, kali my nia možam damovicca dy vyłučyć adzinaha kandydata? Jak patłumačyć ludziam toje, što KRDS, viedajučy, što ichnaha kandydata, pavodle statystyki, padtrymaje nia bolš za 10—12% biełarusaŭ, usio adno źbirajecca pravodzić Kanhres Demakratyčnych Siłaŭ dy vyłučać kandydatam čałavieka, asudžanaha na parazu, mienavita na im? Jak patłumačyć i toje, što ŭ taki losavyrašalny momant dobraja častka intelektualnych resursaŭ apazycyi nakiravanaja na palivańnie brudam adzin adnaho?

Uva mnie jašče žyvie słabaja nadzieja, što ŭsio, što ciapier adbyvajecca ŭ apazycyjnym lahiery vakoł prezydenckich vybaraŭ, — heta paprostu dobraja taktyčnaja hulnia. Niachaj, maŭlaŭ, ciapierašnija ŭłady dobra naciešacca, usialak dyskredytujučy ŭžo zajaŭlenych kandydataŭ, a my, uklučajučy i KRDS, i “Vybar-2001”, i jašče chto tam jość, pakul upotaj padrychtujem inšaha, niezaśviečanaha niezaležnaha kandydata, dy, damoviŭšysia razam jaho padtrymlivać, pa-sapraŭdnamu “raskrucim” dy pakažam elektaratu napiaredadni vybaraŭ.

Jašče kolki słovaŭ pra ahitacyju. Daviałosia dniami naviedać hłuchuju paleskuju viosačku. U razmovie adna pavažnaha vieku kabieta skazała, što jana budzie hałasavać za Łukašenku, bo “ion za sajuz”. A pry sajuzie ŭ jaje chacie zaŭsiody pracavała radyjokropka, a ciapier – nie pracuje, bo niama za što zamianić stary hniły drot. Dyk voś, zamiest vydańnia socień nikomu nie patrebnych biuleteniaŭ dy praviadzieńnia “tusovačnych” seminaraŭ ci nia lepš kupić sto razoŭ pa sto metraŭ drotu dla radyjokropki dy praź jaho padklučyć toj viaskovaj kabiecie, dy tuzinu inšych, radyjobrachałaŭku. Tady vioska, niahledziačy na toje, što na hetym radyjo havorać, napeŭna prahałasuje za “dobrych ludziej, jakija choć niešta nam zrabili”.

Ciaham apošnich 7—8 hadoŭ, napeŭna, najbolš papularny siarod biełaruskich demakrataŭ zaniatak – heta praviadzieńnie roznych adukacyjnych seminaraŭ. Planavałasia, što ŭdzielniki seminaraŭ buduć usialak raznosić svaje viedy i takim čynam demakratyčny asiarodak značna pašyrycca. (Darečy, łacinskaje słova “seminarium” u biełaruskaj movie maje fajny adpaviednik — “hadavalnik”). I što ciapier? Kaho šmatlikija “škoły liderstva” vyhadavali i što słuchačy kursaŭ pa “demakratyčnym budavańni” pabudavali? Vielmi demakratyčny asiarodak pašyryŭsia? Adnak “seminarny bum” praciahvajecca. Asabista ja ŭžo hady 3-4 jak pierastaŭ jeździć na ŭsialakija nieakreślenaha źmiestu “tusoŭki” i kali, časam, pa žurnalisckich spravach ich naviedvaju, dyk baču na 90% tyja ž tvary, što i 5 hadoŭ tamu. Jak niejkaja asobnaja kasta naviednikaŭ seminaraŭ! Užo paru razoŭ čuŭ, jak niejki maładzion-arhanizatar seminaru zaprašaŭ tudy dziela kolkaści svajho znajomaha dy, majučy prablemu z tłumačeńniem metaŭ dy tematyki mierapryjemstva, kazaŭ: “Nu prychodź, choć paabiedaješ na chalavu”... A jakija hateli…

Dziela spraviadlivaści chaču adrazu paprasić prabačeńnia ŭ tych ludziej, što ładziać sapraŭdy karysnyja mierapryjemstvy – vučać karystacca kamputaram, dapamahajuć rehijanalnym žurnalistam - heta nie pra vas!

Biuleteni, ci, jak ich jašče nazyvajuć, “listki” - taksama vielmi raspaŭsiudžany metad apazycyjnaj dziejnaści. Iznoŭ ža, jašče hadoŭ 5-6 tamu, chaj sabie i nieprafesyjna źviarstanaje niezaležnaje vydańnie na arkušy pamieru A3 mahło ździvić dy vyklikać cikavaść, asabliva ŭ pravincyi. A ciapier? Z ułasnaha dośviedu mahu kazać, što raspaŭsiudžańnie razdrukavanaha ŭ jakim-niebudź resursavym centry na fajnaj finskaj papiery biuleteniu vyklikaje siarod ludziej usio bolš nianaviści. Heta jašče kali raspaŭsiudžvać... Ale ž bolšaść hetych vydańniaŭ uvohule pryznačanaja “dla ŭnutranaha karystańnia” – heta značyć, kab pierakonvać adzin adnaho. Pamiž seminarami.

A dobra abstalavanyja ofisy z “eŭraramontam”, superovymi kamputarami, vychadam da Internetu... I što ad usiaho hetaha? Ja nie vialiki palityk, i moža być šmat čaho “ŭ staličnych maštabach” nie razumieju, ale kali našaju metaju jość pieradusim volnaja, niezaležnaja dy demakratyčnaja Biełaruś, dyk što ž my robim, kab damahčysia svajoj mety?

Za hrošy, što iduć na samy maleńki seminar, možna nabyć paru tysiačaŭ lampačak dy paŭhodu ŭkručvać ich va ŭsie padjezdy horadu, pakidajučy cydułački na dźviaroch, što heta “beenefaŭcy” zrabili. A na zapisački možna biuleteni skarystać.

Pavodle maich padlikaŭ, kali skłaści hrašovyja dy intelektualnyja resursy šmatlikich vydaŭcoŭ raznastajnych biuleteniaŭ, vieśnikaŭ dy ahladaŭ, možna raz na tydzień vydavać miljonnym nakładam, chaj sabie j na šeraj papiery, biaspłatnuju hazetu dla ŭsich i dla kožnaha. Z “prahramaj TV”. Takuju hazetu biełarus naŭrad ci vykinie ŭ śmietnik – prahramy budzie škada – a matarjały tak ci inačaj pračytaje.

Dy što tut novaja hazeta, kali my navat biblijateki na ŭžo isnyja demakratyčnyja vydańni padpisać nia možam!

A dzie tysiačy prostych, zrazumiełych zvyčajnamu čałavieku brašuraŭ pa historyi Baćkaŭščyny? Biaspłatnyja kasety ź biełaruskimi sučasnymi dy tradycyjnymi pieśniami? Darečy, u časie demakratyčnych źjezdaŭ dy ŭ ofisach niekatorych niezaležnickich arhanizacyjaŭ biełaruskija kasety dy litaraturu “svaje” handlary pradajuć “svaim” adnadumcam značna daražej, čym u zvyčajnym nieśviadoma-rasiejskamoŭnym kijosku.

Dyk chiba hetaha nichto nie razumieje?

Napeŭna što razumiejuć. Tady, moža, “niespryjalnyja ŭmovy”, dyktatura, pieraśled? Maŭlaŭ, za biuleteni i seminary pakul asabliva nie karajuć. Tut varta ŭzhadać fajny anekdot pra adnaho maładafrontaŭca, jaki sabraŭsia pamirać dy padaŭ u vykankam zajaŭku na praviadzieńnie apazycyjnaha mitynhu kala jahonaj mahiły. Dyk voś, dazvołu ŭłady nie dali, dyj u paznačany dzień nadvorje było žachlivaje – doždž, choład. Nu, jak tut, u takich “niespryjalnych dla Baćkaŭščyny ŭmovach”, pamreš? Chaŭtury byli admienienyja.

Alaksiej Dzikavicki, Pinsk

Apazycyja

Ź viadomych pryčynaŭ apošnim časam hety termin vykarystoŭvajecca vielmi šyraka, dyk chaciełasia b parazvažać, a što, ułasna, paznačaje samo słova “apazycyja”.

Voś jak traktujecca hety termin u samym rańnim z dastupnych mnie vydańniaŭ. Heta “Słovaŕ inostrannych słov pod ried. I.V.Lochina i prof. F.N.Pietrova” (Maskva, 1954).

“Apazycyja – (łac. oppositio – supraćlehłaje stanovišča) – 1). Procidziejańnie, supraćstaŭleńnie svaich pohladaŭ, svajoj palityki jakoj-niebudź inakšaj palitycy, inakšym pohladam. –2). Buržuazna-parlamenckaja apazycyja – u kapitalistyčnych krainach – procidziejańnie abo admova ŭ padtrymcy ŭradu z boku partyi abo hrupy buržuazii, jakija nia ŭdzielničajuć va ŭradzie; adna z formaŭ baraćby ŭ lahiery buržuazii, jakaja nie zakranaje jejnaha panavańnia jak klasy, a, naadvarot, mkniecca ŭmacavać hetaje panavańnie. –3). Byłaja apazycyja ŭ VKP(b) – antypartyjnaja, apartunistyčnaja hrupoŭki... Apazycyjanery (trackisty, zinoŭjeŭcy, bucharyncy, nacyjanał-ukłanisty dy inš.) u baraćbie suprać Kamunistyčnaje partyi, dyktatury praletaryjatu dy savieckaha narodu daŭno pieratvarylisia ŭ strašennych vorahaŭ narodu, jany – biespryncypnaja j biezydejnaja banda škodnikaŭ, dyversantaŭ, raźviedčykaŭ, špiehaŭ, zabojcaŭ, banda zaklatych vorahaŭ rabočaje klasy, jakaja dzieje na zakaz raźviedvalnych orhanaŭ zamiežnych dziaržavaŭ...”.

Pieraprašaju za takoje praciahłaje cytavańnie. Jano mnie spatrebiłasia nie dziela taho kab adčuć asałodu ad samoha čytańnia hetaha tekstu – ad uśviedamleńnia, što chvaroba kamunizmu našym hramadztvam choć nie biaz strat, ale zbolšaha ŭžo adužanaja. I navat nie zatym, kab pakazać, adkul “rastuć nohi” ŭ ciapierašniaj antyzachodniaj aficyjnaj rytoryki. Poŭnaje cytavańnie artykułu sa staroha słoŭnika mnie spatrebiłasia dziela taho, kab pakazać: tut nidzie nie havorycca pra bolšaść abo mienšaść, chacia kamunisty pry nahodzie apelacyi da bolšaści nikoli b nie praminuli – jany ž u samim nazovie svajoj partyi mieli słova “balšaviki”. Ale ž tut niama dziela hetaha nahody. Słova “apazycyja” adlustroŭvaje najaŭnaść dźviuch adroznych pazycyjaŭ, i bolš ničoha. Adna z pazycyjaŭ, kali viadziecca ab palitycy, naležyć dziejnaj uładzie, a supraćlehłaja joj pazycyja – “a”-pazycyja – apanentam hetaje ŭłady. U čas chutkich źmienaŭ u hramadztvie i čałaviečym myśleńni całkam mahčyma takoje, što tyja pohlady, vyraźnikam katorych praciahvaje źjaŭlacca dziejnaja ŭłada, bolš nie źjaŭlajucca pohladami balšyni ludztva toj abo inšaj krainy. Tady pad čas nastupnych vybaraŭ ideja, nośbitam jakoj była apazycyja, pieramahaje, byłaja apazycyja stanovicca ŭładaj, byłaja ŭłada – apazycyjaj, u hramadztvie adbyvajecca prahres.

Ale my praciahvajem čytać słoŭniki. Voś u rasiejskim tłumačalnym słoŭniku pad redakcyjaj Ožehava “balšynia” ŭžo źjaŭlajecca. Pieršaje značeńnie słova “apazycyja” praktyčna supadaje z pracytavanym vyšaj, a druhoje značeńnie – heta ŭžo “hrupa asobaŭ unutry taho abo inšaha hramadztva, arhanizacyi, partyi, jakaja pravodzić palityku procidziejańnia, supracivu balšyni”.

Ožehaŭ, mabyć, dla našych aŭtaraŭ bolšy aŭtarytet, čym łacinianie. I voś absalutna takaja samaja traktoŭka druhoha značeńnia hetaha słova dajecca ŭ Tłumačalnym słoŭniku biełaruskaj litaraturnaj movy pad redakcyjaj M.Sudnika i M. Kryŭka (Miensk, “Biełaruskaja encyklapedyja”, 1999). Tolki zamiest “hrupa asobaŭ” jany ŭžyli “hrupa ludziej”, a paśla słova “partyi” pastavili “i pad.”. Jak kažuć, pryjechali. Kali pahadzicca z takim voś “navukovym tłumačeńniem”, jakoje zusim biespadstaŭna daviešvajecca da słova z absalutna prazrystaj etymalohijaj, to ŭžo nia budzie zdavacca poŭnym nonsensam vykazvańnie adnoj viadomaj asoby, što “apazycyja nikoli nia pryjdzie da ŭłady”. Apazycyja ŭ takim voś navukova-pašyranym značeńni słova — jasna, što nikoli, bo da ŭłady “dziemakracičaskim puciom” prychodziać tyja, chto maje bolšaść – u dadzienym vypadku bolšaść na vybarach. A apazycyja ŭ pieršapačatkovym, łacinskim značeńni – pryjdzie, abaviazana pryjści, bo tolki takim šlacham moža adbyvacca hramadzki prahres. Treba prosta sfarmulavać svaju pazycyju takim čynam, kab jana była zrazumiełaj i prymalnaj dla balšyni tych, chto voźmie ŭdzieł u vybarach. Niekali toj čałaviek, jaki pieršy vynajšaŭ koła, taksama byŭ u apazycyi da astatnich ludziej. Tyja pryzvyčailisia byli abychodzicca j biaz hetaha vynachodztva. Adnak ideja była nastolki praduktyŭnaj, što praz peŭny čas avałodała śvietam.

U ciapierašniaj apazycyi jość ideja. I heta samaja vialikaja, samaja vieličnaja ideja, jakaja tolki moža być, — ideja abarony dziaržaŭnaści. Na žal, ułada pojdzie na praviadzieńnie prezydenckich vybaraŭ tolki adzin raz. U vypadku pieramohi “kandydata ad ułady” ŭ Biełarusi prezydenckich vybaraŭ bolš nia budzie nikoli, bo nielha adnamu j tamu samamu čałavieku balatavacca na treci termin. Vychad budzie znojdzieny, hety vychad rychtujecca ŭžo ciapier. U 2005 h. Biełaruś staniecca hienerał-hubernatarstvam, i hienerał-hubernatar budzie pryznačacca Maskvoj – choć pažyćciova. Zastajecca tolki spytać, dzie tut intares balšyni hramadztva – ci chacia b intares hrupy asobaŭ. Takaja sytuacyja vyhadnaja tolki adnamu čałavieku. I nia vyhadnaja navat najbližejšym jahonym chaŭruśnikam.

Takim čynam, prykład našaj krainy paćviardžaje, što nadavańnie słovu “apazycyja” niejkaha dadatkovaha, nie ŭłaścivaha jamu sensu — dastasavańnie da jaho kolkasnaha kryteru bolšaści abo mienšaści — niasłušnaje. Jano było zroblenaje za paraŭnalna niedalokim časam i, vidać, naŭmysna – kab zbeścić samuju ideju apazycyi jak nieabchodnaha čyńnika hramadzkaha prahresu. Dyk budźma pilnymi, kali čytajem abo ŭžyvajem hetaje słova.

Alaksandar Urbanovič, Homiel

Mo Viačorka z Sańnikavym pračytajuć...

Čytaŭ numar “NN” pra hałoŭnyja padziei stahodździa, hladzieŭ zdymki, i voś jakija dumki pryjšli mnie ŭ hałavu. U tym hodzie BNFaŭcy ŭsie Baranavičy zalapili ŭlotkami, zaklikajučy na mitynh, pryśviečany Dniu Voli. Ulotki byli vielmi “zvyčajnyja” i nijakaha ŭražańnia na ludziej nie rabili, prosta nahadvali pra śviata.

Mnie zdajecca, što sioleta da hetaha treba padyści bolš hruntoŭna. Fajna było b zrabić ulotki ź niejkim fota ŭradu BNR. Z tekstam prostym i śćviardžalnym, biaź ślozaŭ i pokličaŭ. Z abaviazkovym paznačeńniem imia i proźvišča kožnaha ŭradoŭca i jahonaj pasady. I lepiej chaj budzie mienš tekstu, ale fota pavinna być jak maha bolšym. Prynamsi, tvar i vočy pavinny hladziecca vyrazna. Vysakarodnaść tvaraŭ ministraŭ BNR skaža bolej za tekst. Chaj by taja kampanija achapiła ŭsiu Biełaruś, nie vyklučajučy vioski.

P.S. Zaraz pamienieła antybiełaruskaha nastroju ŭ hramadztvie. Moža, heta i adyhraje rolu ŭ druhoj pałovie hetaha hodu. A moža, heta tolki žadańni, maje žadańni...

Adam Branicki, Baranavičy

vodhuk

Šanoŭny spadar redaktar,

pišu Vam jak movaznaŭca. U apošnim numary Vašaje hazety, u artykule Barysa Tumara, paśladoŭna ŭžyvajecca słova «benefisty». Heta — vidavočna aŭtarski navatvor, na abhruntavanaści j sensavych kanatacyjach jakoha ja chacieŭ by spynicca.

Dla biełaruskaje movy sufiks -ist jość inšamoŭnym. Jak praviła, jon zapazyčvaŭsia ŭ składzie «hatovaje», uźnikłaje ŭ inšaj movie leksemy: cymbalist(y), žurnalist, kamunist. Kali ž sufiks -ist, užo jak słovaŭtvaralny resurs biełaruskaje movy, słužyć dla ŭtvareńnia novych słovaŭ u našaj movie, jon dadajecca da inšamoŭnaje ž utvaralnaje asnovy: charyst, skandalist. Da spradviečnabiełaruskich utvaralnych asnovaŭ dadajucca inšyja, spradviečnabiełaruskija ž, sufiksy nomina agentis: blachar, biahun, paromnik i inš. (Zrešty, padobna i ŭ rasiejskaj, ukrainskaj, polskaj.) A kali sufiks -ist dadajecca da niezapazyčanaje asnovy (u tym liku skarotu), u vyniku paŭstaje słova z panižalnym adcieńniem: chvaścist, adzavist, kahebist (i hebist), enkavedzist (chtości zachoča spračacca, ci maje takoje ž adcieńnie słova čekist; mnie zdajecca, maje), urešcie, pafihist, dafianist i łukašyst.

U biełaruskaj movie vytvornyja ad skarotaŭ naahuł niepažadanyja i počastu, niezaležna ad sufiksacyi, majuć pejaratyŭnaje (panižalnaje) adcieńnie. Tak, słovam beenefaviec (dziela Boha, nie beneefaviec) kamunistyčnaja, a potym łukašenkaŭskaja prapahanda nas śviadoma jarłykavała, nia chočučy nazyvać frontaŭcami (jak sami siabie my paśladoŭna zaviem). Ale hetaje słova prynamsi ŭtvorana pavodle niejkich praviłaŭ: i skarot pravilna čytajecca, i sufiks prylepleny ŭłasnabiełaruski. Zhadaju jašče Vaśku Kapeesesaŭcava — hieroja apaviadańniaŭ Mikoły Busła. Darečy, vas, šanoŭnyja našaniŭcy, nichto enenistami pakul nie nazyvaje.

Takim čynam, słoŭca «benefist» — dvojčy abraźlivaje. Niechta, schavany pad pseŭdanimam Barys Tumar, chočučy pachavać Front, razam z tym deklaruje viernaść nacyjanalnym kaštoŭnaściam. Dyk ža šanujma svajo, pavažajma prynamsi lepšuju častku frontaŭskaje historyi, nie abražajma tysiačy achviarnych ludziej, što identyfikujuć siabie z Frontam i nikoli tak brydka siabie nie nazyvali, nie padkazvajma kazijatkam novych jarłykoŭ.

Sp.Tumaru, kali jon nie adčuŭ abraźlivaha adcieńnia vydumanaha słoŭka, raju ŭzhadać Lava Tałstoja: anu, jak toj patrabavaŭ abychodzicca ź piśmieńnikami, što nie razumiejuć užytaha imi ž słova? (Inšaja reč, kali heta śviadoma; tady no comments.) A redakcyja musić zvažać: niahledziačy na ŭsio, zastalisia jašče ŭ Biełarusi ludzi, jakija vierać, što mova «NN» jość uzornaju.

Ź niaźmiennaju pavahaju,
Vincuk Viačorka