Siarhiej Radštejn. Raskołataja dziaržava

 Raskołataja dziaržava

Vola Kurdystanu trymajecca na rakietnych udarach, jakija nanosiać pa Iraku sajuźniki

Praz 10 hadoŭ paśla vajny ŭ Zatocy kurdy nasamreč nablizilisia da stvareńnia svajoj dziaržavy. U 1991 h. dla abarony kurdzkaha nasielnictva Iraku ad irackich žaŭnieraŭ, jakija vyniščali kurdaŭ cełymi haradami, była stvoranaja achoŭnaja zona na poŭnač ad 36-j paraleli (takaja ž zona była stvoranaja na poŭdni krainy dla abarony šyickaha nasielnictva). U vyniku irackim vojskam było zabaroniena dziejničać u achoŭnaj zonie, a za vykanańniem hetych umovaŭ pačała sačyć amerykanskaja j brytanskaja avijacyja. Pry nabližeńni da hetych zonaŭ irackija vajskovyja abjekty źniščajucca.

Spačatku navat na abaronienaj ziamli pa-raniejšamu panavała nendza, hoład i ŭ dadatak hramadzianskaja vajna. Ale hady try tamu sytuacyja pačała mianiacca – pačaŭsia ekanamičny ŭzdym, na dumku kurdzkich uradoŭcaŭ, źviazany z rezalucyjaj AAN №986. Tady, pry kancy 1996 h., była raspačataja prahrama “Nafta — na charč”, što dazvoliła Iraku pradavać niejkuju častku svajoj nafty, a 13% (adpaviedna z dolaj kurdaŭ u ahulnaj płoščy j kolkaści nasielnictva krainy) hetych naftavych prybytkaŭ pačali addavać kurdam. Ale jość i inšaja pryčyna palapšeńnia ekanamičnaje sytuacyi — maštabnaja kantrabanda irackaha paliva ŭ Tureččynu. U adroźnieńnie ad izalavanaha Iraku kurdzkaje dziaržaŭnaje ŭtvareńnie maje prostyja suviazi z Tureččynaj.

Vyniki ekanamičnaha rostu vidavočnyja — mnostva budaŭničych placovak u kurdzkich miestach, bahatyja bazary. Mnohija kurdy pačali atrymlivać stały zarobak. Kala 15 dalaraŭ u siarednim atrymoŭvaje słužačy kurdzkaje administracyi – a jahony iracki kaleha tolki 2. Va ŭniversytecie kurdzkaj stalicy, Arbilu, vykładajuć prafesary z Bahdadu, bo kurdy płaciać im 300 dalaraŭ u miesiac, a ŭ Bahdadzie — tolki 10. U “Volny Kurdystan” pacichu jdzie j zamiežny biznes – spačatku heta byli turki, ciapier ža źjavilisia Alcatel, Siemens, ABB.

Ad nielehalnaha paliŭnaha handlu i lehalnaha handlu inšymi tavarami maje prybytak najpierš najmacniejšaja palityčnaja siła Irackaha Kurdystanu – pratureckaja Demakratyčnaja Partyja Kurdystanu Masuda Barzani (syna lehiendarnaha kurdzkaha pravadyra Mustafy Barzani). Jana kantraluje zachad volnaje zony i miažu z Tureččynaj. Z DPK kankuruje prairanski Patryjatyčny Źviaz Kurdystanu Džałała Tałabani, jaki kantraluje mienšy ŭschodni kavałak Kurdystanu na miažy ź Iranam. U toj čas jak srodki ad nafty padzielenyja pamiž dvuma partyjami paroŭnu, hrošy ad kantrabandy iduć u asnoŭnym Barzani. Paśla vajny ŭ Zatocy viečna raźjadnanyja kłany abjadnalisia, kab vyhnać sa svajoj ziamli S.Chusejna, a ŭ 1992 h. była navat dasiahnutaja damoŭlenaść pra praviadzieńnie supolnych vybaraŭ i stvareńnie ŭradu na parytetnaj asnovie. Ale praz kolki miesiacaŭ zhody staryja feŭdalnyja svarki j sprečki pra padzieł kantrabandnych hrošaj znoŭ pryviali da zvady, i ŭ 1994 h. pačałasia adkrytaja hramadzianskaja vajna. Tałabani padtrymlivali irancy i adžałanaŭskaja Pracoŭnaja Partyja. Barzani ž atrymaŭ dapamohu Ankary, a ŭ žniŭni 1996 h. navat paklikaŭ na pomač Sadama. U hramadzianskaj vajnie zahinuli tysiačy kurdaŭ. Byŭ zaklučany šerah marnych mirnych pahadnieńniaŭ (apošniaje — u žniŭni 1998 h. u Vašynhtonie), ale j siańnia na kurdzkaj ziamli chutčej pieramirje, a nie tryvały mir. Tamu j siońnia tysiačy kurdaŭ praciahvajuć pierachodzić tureckuju miažu i ŭciakać u Eŭropu.

Tym nia mienš pacichu ŭstaloŭvajucca kurdzkija dziaržaŭnyja instytucyi – stvoranaja ŭžo navat svaja DAI. Heta vyklikaje niepakoj u Tehieranie, Damasku, Bahdadzie i Ankary, napałochanych pośpiechami kurdzkaha dziaržaŭnaha budaŭnictva. Ciaham apošnich niekalkich hadoŭ tureckija hienerały niekalki razoŭ davali zrazumieć, što chočuć ustalavać svoj kantrol nad Poŭnačču Iraku, i pastajanna arhanizoŭvali vyłazki na irackuju terytoryju, kab źniščać bazy Kurdzkaj Pracoŭnaje Partyi. Siańnia Adžałan u viaźnicy, a reštki jahonych vojskaŭ adyšli ŭ Iran i na paŭdniovy ŭschod padkantrolnaha PZK abšaru, a tamu Barzani i Tałabani stajać pierad patrebaj nanoŭ vyznačyć svaje stasunki z Tureččynaj. Uvieś čas stvarajucca novyja chaŭrusy. Napačatku hodu ŭžo i Tałabani paklikaŭ turkaŭ na dapamohu, kab abiazzbroić 8 000 bajcoŭ Adžałana, što dziejuć u jahonaj zonie. Barzani ž u adkaz kinuŭsia šukać harantyjaŭ Bahdadu, i jaho pradstaŭniki malujuć budučyniu Kurdystanu ŭ federatyŭnym Iraku i admaŭlajucca ad niezaležnaści.

Redka kali Kurdystan mieŭ takuju realnuju mahčymaść stać niezaležnym, jakuju maje ciapier, ale j zaraz u ekanamičnym planie jon nadta zaležyć ad tureckaj haspadarki. Pa vialikim rachunku, vola Kurdystanu siańnia trymajecca tolki na zachodnich samalotach i tych rakietnych udarach, jakija nanosiać pa Iraku sajuźniki. Biaz hetaha irakcy lohka raźbili b kurdzkija vojski, što nia majuć ciažkoj techniki.

Siarhiej Radštejn