Vital Silicki. Prajekt zachopu nieabmiežavanaj ułady

Prajekt zachopu nieabmiežavanaj ułady

Drang nach Osten

Praciah. Pačatak u № 22, 24.

Pieršyja namioki na toje, što Łukašenka praz abjadnańnie z Rasiejaj choča stać novym kramloŭskim uładarom, źjavilisia ŭ presie ŭzimku 1995 h. Paśla sustrečy z Alaksandram Ścierlihavym, lideram ultranacyjanalistyčnaha Kanhresu rasijskich supołak, Łukašenka byccam by zajaviŭ, što Biełaruś u jahonaj karjery — projdzieny etap.

Patajemnyja spadziavańni ciažka paćvierdzić dakumentalna, ale Łukašenkava bačańnie “sajuzu”, patrabavańni da rasijskaha kiraŭnictva, jakija jon vyłučaŭ pierad padpisańniem kožnaha intehracyjnaha pahadnieńnia, sposab jaho źjaŭleńniaŭ na rasijskaj palityčnaj scenie, a taksama efekt ad palityčnych akcyjaŭ śviedčać, što ŭ Łukašenki byli takija ambicyi. Žadańnie adyhryvać bolšuju rolu ŭ rasijskaj palitycy nie pakidała jaho.

Paśla Łukašenkavaj pieramohi na referendumie ŭ listapadzie 1996 h. źjaviłasia ideja pieraŭtvaryć supolnaść Biełarusi j Rasii ŭ ciesny palityčny sajuz dźviuch dziaržavaŭ. Inicyjatyva naležała Jelcynu, čyj list da biełaruskaha kalehi, datavany studzieniem 1997-ha, źmiaščaŭ padrabiaznyja prapanovy nakont abjadnańnia. Jak i ŭ časie papiaredniaj intehracyjnaj kampanii, na sajuz z Łukašenkam Jelcyna šturchali ŭnutranyja palityčnyja pryčyny. Jon nia moh ničoha zrabić z pašyreńniem NATO na ŭschod i, kab padtrymać u hramadztvie iluzii pra hieapalityčnuju mahutnaść Rasii, mieŭ patrebu ŭ takich reklamnych krokach.

Łukašenka z achvotaj adhuknuŭsia na hetyja prapanovy, choć toje, jak jon heta zrabiŭ, naŭrad ci zadavoliła Jelcyna. U lutym 1997-ha kiraŭnik Biełarusi vystupiŭ na schodzie kamunistaŭ-artadoksaŭ pad nazvaj “Kanhres narodaŭ SSSR”, jaki prachodziŭ u Miensku, i ŭračysta paabiacaŭ, što sajuz Rasii j Biełarusi budzie pieršym krokam da adnaŭleńnia Savieckaha Sajuzu. A praź niekalki tydniaŭ abviaściŭ try ŭmovy, na jakich Biełaruś była hatovaja abjadnacca z Rasijaj: suverenitet i niezaležnaść Biełarusi musiać być całkam zachavanyja; biełaruskija pryzyŭniki nie pavinny słužyć za miežami krainy; sajuz maje być uzajemavyhadnym.

Było vidavočna, što Łukašenka zacikaŭleny nie ŭ źlićci dźviuch dziaržavaŭ, a ŭ maksymalna ciesnaj kanfederacyi — palityčnym utvareńni, jakoje dazvoliła b jamu ŭvieś čas manipulavać nadziejaj na paśpiachovy finał abjadnańnia. (Darečy, heta paćvierdziłasia ŭžo na pieršym etapie Łukašenkavaj prezydentury: pytańnie ab “ekanamičnaj intehracyi”, vyniesienaje na referendum 1995 h., dało ładny PR-efekt, jaki stvaraŭ Łukašenku imidž hałoŭnaha intehratara.) Pavodle aznačeńnia, kanfederacyja — heta nadnacyjanalny sajuz, jaki hruntujecca na roŭnaści ŭdzielnikaŭ, što zachoŭvajuć samastojnaść u svaich unutranych spravach. To bok Łukašenka ŭzakoniŭ by svaju prysutnaść na rasijskim palityčnym poli, ale paźbiehnuŭ by ŭmiašańnia zvonku ŭ biełaruskija spravy. Jakoj by absurdnaj ni zdavałasia dumka, što Rasija dobraachvotna admovicca ad istotnaj častki svajho suverenitetu na karyść sajuzu z susiedam, mienšym za jaje pa nasielnictvie ŭ 15 razoŭ, takoje abjadnańnie ledź nie ažyćciaviłasia ŭ krasaviku 1997 h. Čarnavy varyjant damovy ab stvareńni sajuzu Biełarusi j Rasii praduhledžvaŭ pieradaču symbaličnych paŭnamoctvaŭ u halinie abarony, biaśpieki, fiskalna-hrašovaj palityki i h.d. najvyšejšaj radzie sajuzu — nadnacyjanalnamu orhanu, u jaki ŭvachodzili pa 4 pradstaŭniki ad kožnaj krainy: prezydent, premjer-ministar, staršyni vierchniaj dy nižniaj pałataŭ nacyjanalnych parlamentaŭ — i adzin sakratar, jaki abiraŭsia vaśmiu stałymi čalcami. Pastanovy najvyšejšaj rady prymalisia prostaj balšynioj. Takim čynam, čatyry hałasy ź biełaruskaha boku plus hołas staršyni rasijskaj Dumy Hienadzia Sielaźniova, kamunista i daŭniaha paplečnika, zabiaśpiečvali Łukašenku pieravahu ŭ novym sajuzie jak de-fakta, tak i de-jure. Zastavalisia dva dni da padpisańnia prajektu damovy, jakaja praduhledžvała takuju strukturu sajuznych orhanaŭ ułady, ale infarmacyja ab joj raptam pratačyłasia ŭ rasijskija ŚMI. Usčaŭsia palityčny skandał, u časie jakoha liberały na čale ź pieršym vice-premjeram Anatolem Čubajsam i Barysom Niamcovym źvinavacili kamunistaŭ i Łukašenku ŭ zmovie z metaj adchilić Jelcyna ad ułady. Pavahaŭšysia kolki dzion, Jelcyn zahadaŭ pierapisać damovu. U vyniku jana pieratvaryłasia ŭ čarhovy farmalny pakt. Hety incydent prajaśniŭ stratehiju i matyvy hałoŭnych palityčnych aktoraŭ Rasii j Biełarusi ŭ intehracyjnaj hulni.

Rasijskija kamunisty j nacyjanalisty adkryta padtrymlivali Łukašenku, bo sami byli nia zdolnyja dasiahnuć žadanych palityčnych metaŭ. Jany składali balšyniu ŭ Dumie i kantralavali šerah rehijonaŭ, ale nia mieli charyzmatyčnaha lidera, sympatyčnaha šyrokim kołam hramadztva, i tamu zastavalisia viečnymi aŭtsajderami ŭ palityčnaj baraćbie. Šmat chto ź ich bačyŭ hetkim lideram Łukašenku. Navat kali jahonyja šancy zavajavać Kreml šlacham udziełu ŭ vybarach byli nie takija vialikija, zastavałasia mahčymaść prydumać jakuju-niebudź intryhu, analahičnuju toj, što amal udałasia była na pačatku 1997-ha. Kanfederacyja była zychodnym punktam, jaki zadavalniaŭ i kamunistaŭ, i Łukašenku. Takim čynam jaje adepty, zastajučysia druharadnymi asobami ŭ rasijskaj palitycy, dziakujučy kaaperacyi ź biełaruskim prezydentam mahli atrymać pieravahu ŭ nadnacyjanalnych orhanach. Ale perspektyva dałučeńnia Biełarusi da Rasii ŭ jakaści adnaho z rehijonaŭ rujnavała hety palityčny prajekt, bo pieratvareńnie Biełarusi ŭ subjekt federacyi aŭtamatyčna panižała b status Łukašenki da ranhu zvyčajnaha hubernatara.

Uzmacniajučy aljans z kamunistyčnaj i nacyjanalistyčnaj apazycyjaj, Łukašenka adnačasova šukaje padtrymki rasijskich rehijanalnych lideraŭ. Ad 1996 h. jon jeździć pa rasijskich riehijonach, padpisvaje damovy ab ekanamičnym supracoŭnictvie i aktyŭna prapahanduje “biełaruskuju madel” raźvićcia siarod žycharoŭ rasijskaj pravincyi. U svaich pramovach Łukašenka niezavualavana krytykuje Jelcyna i ekanamičny kurs jahonaha ŭradu. Asabliva źjedliva jon heta robić u tych rehijonach, dzie kiraŭnictva padzialaje jahonaje nieprymańnie kramloŭskaj palityki.

Hetaja rytoryka zazvyčaj vyklikała ŭ rasijcaŭ zachapleńnie. Krasnadarski hubernatar Mikałaj Kandracienka, samy zaŭziaty kamunist siarod rasijskich hubernataraŭ, blizki z Łukašenkam pa styli kiravańnia i navat supolnaj mianušcy “baćka”, vitaŭ jaho jak nastaŭnika: “U naš čas ciažkich vyprabavańniaŭ biełarusy pakazvajuć prykład taho, jak my pavinny žyć. My ščaślivyja, što ŭ słavian jość taki lider, jak Alaksandar Łukašenka. Nam, słavianam, patrebny takija kiraŭniki, kab my mahli abaranić svaich dziaciej i ŭnukaŭ”.

Uśviedamlajučy patencyjnuju niebiaśpieku pieratvareńnia aljansu Łukašenki z kamunistami ŭ vybuchovuju sumieś, rasijskija liberały j ichnyja sajuźniki ŭ kramloŭskaj administracyi vystupali suprać rasijska-biełaruskaha sajuzu. Adnak, prosta hańbiačy Łukašenkavy palityčnyja plany, hetyja palityki nie mahli raźličvać na pośpiech. Jany adčuvali nastroi hramadztva, jakoje ŭsio bolš i bolš prasiakałasia idejaj rasijska-biełaruskaj intehracyi, i abrali dla ataki hatoŭnaść samoha Łukašenki da abjadnańnia. Jany nastojliva ćvierdzili, što adzinym realnym sposabam intehracyi jość likvidacyja biełaruskaj dziaržavy i dałučeńnie da Rasii šaści jaje abłaściej jak asobnych subjektaŭ federacyi albo, u krajnim vypadku, uklučeńnie Biełarusi ŭ skład Rasii jak respubliki, roŭnaj pavodle statusu Tatarstanu ci Baškiryi. Lohika była prostaja: niemahčymy raŭnapraŭny sajuz pamiž krainami, adna ź jakich pa nasielnictvie ŭ 15 razoŭ bolšaja za druhuju (pryblizna takaja ž roźnica pamiž dźviuma častkami novaj Juhasłavii — Serbijaj i Čarnahoryjaj; hetaja federacyja badaj spyniła svajo isnavańnie ŭ kancy 90-ch, kali Čarnahoryja, prahnučy bolšaha suverenitetu, uviała svaju valutu, stvaryła mytni i navat vojska; zusim niadaŭna byŭ aficyjna vyviedzieny z užytku termin “Juhasłavija”). Inšyja arhumenty na karyść inkarparacyi Biełarusi ŭ Rasiju zvodzilisia da taho, što Kanstytucyja apošniaj nie dapuskaje nijakaj inšaj formy abjadnańnia, a taksama što intehracyja mocna ŭdaryć pa rasijskim biudžecie. Tahačasny kiraŭnik jelcynskaj adminstracyi Anatol Čubajs sfarmulavaŭ hetuju pazycyju nastupnym čynam: “Ja nia dumaju, što my možam ažyćciaŭlać naša ŭźjadnańnie ź Biełarusiaj na asnovie poŭnaj roŭnaści bakoŭ. Ja nia zhodny. Niama roŭnaści, i sioj-toj pavinien heta zrazumieć. Uziać lubyja parametry: naša nasielnictva ŭ 15 razoŭ bolšaje, naš biudžet u 50 razoŭ bolšy, naš VUP u 68 razoŭ bolšy… Kali adkinuć dyplamatyju i nazvać rečy svaimi imionami… formuła prostaja: my pavinny havaryć nie pra abjadnańnie roŭnych partneraŭ, a pra zvyčajnaje ŭvachodžańnie Biełarusi ŭ skład Rasii”.

Barys Niamcoŭ, kaleha Čubajsa ŭ bytnaść pieršym vice-premjeram Rasii ŭ 1997—98 h., raźviŭ jahony punkt hledžańnia ŭ davoli sarkastyčnaj maniery: “Padčas intehracyi my mierkavali, što mytnia budzie rasijskaj, a jon (Łukašenka — red.) zrobicca senataram Rady Federacyi, hubernataram. Kali heta nia tak, to heta nie adna kraina. Heta pavinna być zrazumieła ŭsim. Ja skazaŭ jamu: “Dobra, niachaj budzie sapraŭdy adzinaja dziaržava, heta ŭ našych supolnych intaresach: my pampujem naftu, pierš za ŭsio praz “Družbu”, našy hazapravody iduć praź Biełaruś, a tvoj čortaŭ “Biełtranshaz” nia płacić nam ni kapiejki, ty amal całkam žyvieš za naš košt, i my sytyja taboj pa horła. My zapłacim tabie sto miljonaŭ, ale voźmiem tut usio pad svoj kantrol”. Ja kažu jamu jak ekanamist: “Ty budzieš siabram Rady Federacyi: kali łaska, voś vaša hanarovaje miesca, siadajcie. Kali chočaš, my zrobim ciabie namieśnikam śpikiera, nam nia škoda”. Jon havoryć: “Vy zvarjacieli? Ja ž taki samy, jak Jelcyn!” U jakim sensie? Jon hetak ža błaha hulaje ŭ tenis, heta praŭda. Uva ŭsim astatnim jon zusim nie taki. Jelcyn — car usiaje Rusi, a jon chto?”

Zrazumieła, takija zajavy rabilisia z uśviedamleńniem taho, što Łukašenka nikoli nia zhodzicca na “niamieckuju madel” uźjadnańnia. Unosiačy notki takoha kštałtu ŭ debaty vakoł intehracyi, Łukašenkavy apanenty mahli ŭstaŭlać joj pałki ŭ koły, pakul tryvaŭ ichny palityčny ŭpłyŭ. Admaŭleńnie jelcynskaj administracyjaj prajektu kanfederacyi prymušała Łukašenku ścišyć svoj impet. Sutyknuŭšysia ź niemahčymaściu chutkaha ažyćciaŭleńnia svaich planaŭ, kontratakavany z usich bakoŭ u ŚMI, jon vymušany byŭ pierajści da abarony pravoŭ Biełarusi na niezaležnaść i suverenitet. Hetaja źmiena ŭ rytorycy nia śviedčyła pra zvarot Łukašenki da nacyjanalizmu ci pra jahonaje rasčaravańnie intehracyjnym prajektam. Hulnia ŭ niezaležnika była jakraz sprobaj vyratavać hety prajekt biaz ryzyki dla najaŭnaj palityčnaj bazy, jakaja mahła źniknuć u vypadku prostaha pahłynańnia Biełarusi Rasijaj. Pakazalna, što Łukašenka pačaŭ stvarać sabie vobraz budaŭnika nacyjanalnaj dziaržavy, kali kramloŭskija liberały pieraškodzili padpisańniu pieršaj redakcyi sajuznaj damovy 1997 h. i ahučyli ŭ ŚMI svaje patrabavańni što da ŭvachodžańnia Biełarusi ŭ skład Rasii.

“Jość miežy, jakich ja nia maju prava pierastupać. Pierš za ŭsio heta datyčyć dziaržavy — niezaležnaści j suverenitetu našaj respubliki. My nia možam dałučacca ni da jakaj inšaj krainy ŭ jakaści rehijonu abo pravincyi. Našy ludzi, jaki b sajuz my ni stvaryli, nie pavinny jechać vajavać u “haračyja kropki”. I najvažniejšaje, luby sajuz musić być raŭnapraŭny”.

“Kožny raz, kali Miensk prajaŭlaje naturalnaje žadańnie pašyryć dyjaloh z našymi zachodnimi partnerami, a taksama z Ukrainaj, heta vyklikaje dziŭnuju reakcyju ŭ niekatorych rasijskich palitykaŭ… My nie źbirajemsia abjadnoŭvacca ni z kim na pravach ziamli, kniastva ci pravincyi”.

Aproč taho, Łukašenka abvinavaciŭ aŭtaraŭ “inkarparacyjnaha” prajektu ŭ admysłovym procistajańni intehracyi j śviadomym vyłučeńni nieprymalnych dla jaho prapanovaŭ z metaŭ nie dapuścić nijakaha abjadnańnia ŭvohule: “Siońnia rasijskaje kiraŭnictva nie hatovaje da sajuzu. Jano zapatrabavała ad Biełarusi dałučycca da Rasii. My nia možam zrabić hetaha ciapier. U nas jość Kanstytucyja, jakaja zabaraniaje nam heta. Sioj-toj chacieŭ by źniščyć samu ideju abjadnańnia i havoryć: “Davajcie ŭklučym Biełaruś u skład Rasii”. Ale ž takoha nie było navat u Savieckim Sajuzie. My byli respublikaj. I, skažu ja vam, u nas było nia mienš suverenitetu, čym ciapier”.

U dadatak da ŭsiaho Łukašenka pačaŭ aktyŭna supraciŭlacca idei praviadzieńnia ŭ Rasii j Biełarusi referendumu adnosna sajuzu, bajučysia, što Rasija sfarmuluje pytańnie tak, kab uchvalić inkarparacyju Biełarusi. Jahonaja kontrarhumentacyja była prostaja: biełarusy dvojčy vykazvalisia na referendumie za sajuz, pieršy raz u 1991 h. i druhi — u 1995-m, tamu niama patreby ładzić jašče adno hałasavańnie. Hety dovad byŭ słaby z praŭnaha punktu hledžańnia: na referendum 1991 h. vynosiłasia pytańnie pra zachavańnie ledź žyvoha SSSR, a ŭ 1995 h. havorka išła tolki pra ekanamičnuju intehracyju. Kali ž Łukašenka tak nastojvaŭ na nieparušnaści Kanstytucyi 1996 h., dyk musiŭ brać pad uvahu jaje pałažeńnie, jakoje abviaščała Biełaruś niezaležnaj dziaržavaj, što imkniecca da neŭtralnaha statusu. Faktyčna procidziejańnie referendumu było palityčnym maneŭram z metaj praduchilić niepažadany vynik intehracyi j zabiaśpiečyć sabie prastoru dla maneŭru ŭ pieramovach nakont abjadnańnia.

Choć Łukašenka šmat havaryŭ pra “bratniuju družbu” pamiž dvuma narodami, jaho nieadnarazova vinavacili ŭ namiery ašukać Rasiju ŭ časie pieraraźliku biahučych i praterminavanych daŭhoŭ. Na heta jon niejak zajaviŭ, što nasamreč Rasija vinavataja Biełarusi miljard dalaraŭ štohod. Siarod punktaŭ vystaŭlenaha Łukašenkam rasijcam rachunku značylisia zatraty na achovu dziaržaŭnaj miažy, absłuhoŭvańnie kompleksaŭ procipavietranaj abarony pablizu Hancavičaŭ i Vialejki, jakija byccam by zabiaśpiečvali achovu rasijskaj pavietranaj prastory “ad Kijeva da Ryhi”, i stvareńnie tolki tryma biełaruskimi pradpryjemstvami sama mieniej 1,2 młn. pracoŭnych miescaŭ u Rasii dziakujučy supracoŭnictvu z rasijskimi pastaŭščykami i padradčykami.

Vital Silicki

Praciah budzie.

Hety artykuł — uryvak (hazetny varyjant) z daśledavańnia “Palityčnaja ekanomija biełaruska-rasijskaj intehracyi”, jakoje budzie całkam nadrukavanaje ŭ knizie “Biełaruska-rasijskaja intehracyja”, što vyjdzie z druku ŭ lipieni ŭ vydaviectvie časopisu “Arche”.