Index prohibitionum Lucascenci

Cenzura ŭ Biełarusi isnavała i isnuje. Na pamiać adrazu prychodziać hazety 1994 h. ź biełymi pałosami na miescy dakładu deputata VS CHII sklikańnia Siarhieja Antončyka i pieradvybarnyja numary «Narodnaj voli» 2001 h. Siońnia biełych pałosaŭ niama. Bo cenzar siadzić u kožnaj redakcyi — u kožnym hałoŭnym redaktaru dziaržaŭnaha ŚMI.

Rassakrečanyja temy

Mnohija cenzurnyja zabarony savieckich časoŭ vyhladajuć matyvavana. Tabu pa-raniejšamu lažyć na źviestkach pra pieravozki vojskaŭ i vajskovych hruzaŭ, valuty, kaštoŭnych metałaŭ, dyjamentaŭ, vybuchovych, radyjeaktyŭnych, narkatyčnych rečyvaŭ i h.d.

Chapaje i biazhłuzdych zabaronaŭ. Prykładam, «zakrytymi» ličacca źviestki pra raźmiaščeńnie vajskovych aeradromaŭ, navat kali pra ich viedajuć žychary ŭsiaho navakolla. Jašče adzin «sakret» takoha kštałtu — medyčnyja patrabavańni da pryzyŭnikoŭ. Pra što jašče nielha pisać u dziaržaŭnaj presie siońnia?

Zasnavalnikaŭ nie krytykujuć

Najvalniej siarod dziaržaŭnych hazetaŭ pačuvajecca «Biełaruś siehodnia» (ci to ŭsio jašče «Sovietskaja Biełoruśsija»?). Tut mohuć i źmiaścić artykuł z sajtu radyjo «Racyja», zachoŭvajučy «taraškievicu», i zaklikać baranić niezaležnaść, i nadrukavać neŭtralny histaryčny artykuł pra BNR. Usio heta — paralelna z apiavańniem «mudrych krokaŭ» vykanaŭčaje ŭłady. Anivodnaha słova krytyki nie źjaŭlajecca ŭ hazecie na adras A.Łukašenki i Administracyi prezydenta. Redaktar P.Jakubovič tłumačyŭ heta nastupnym čynam: jak ža ž, maŭlaŭ, krytykavać ułasnaha zasnavalnika — heta zusim nieetyčna. Tamu ŭ čytačoŭ hazety składajecca ŭražańnie, što pamylacca mohuć usie — navat ministry, — adnak supracoŭniki Administracyi, niby žonka Cezara, pa-za padozrańniami.

Čym nižejšy status zasnavalnika dziaržaŭnaha vydańnia, tym mienšaje koła asobaŭ jano moža krytykavać. Tak, «Respublika» taktoŭna maŭčyć nia tolki pra Administracyju, ale j pra ŭrad. Hazety, zasnavanyja strukturami jašče nižejšaha ŭzroŭniu, — «Źviazda», «Znamia junosti» dy inš. — mohuć pakrytykavać dyrektara pradpryjemstva, niaznačnaha ministerskaha klerka, ale nie vyšej!

Nie čapaj palityki

Pavialičyć

ERIC DOOKER

Anijak nie analizujecca ni dziaržaŭny kurs, ani dziejnaść palityčnych partyjaŭ ci asobnych dziejačoŭ. Kali mierkavać pa dziaržaŭnaj presie, słušnych, cikavych dumak u palityčnaj i niepalityčnaj apazycyi prosta nie isnuje. Bo kali b jany byli, ich varta było b ahučyć, ź imi varta było b abhruntavana spračacca. Ale apanentaŭ ułady prosta nie zaŭvažajuć. Niama ŭ nas ni BNF, ni AHP, ni sacyjał-demakrataŭ — niama, niby taho seksu ŭ SSSR.

Cenzaraŭ, jakija byli ŭ saviecki čas, ciapier niama. Ciapier cenzar siadzić u kožnaj redakcyi — u kožnym hałoŭnym redaktaru dziaržaŭnaha ŚMI. Mnohija z apytanych žurnalistaŭ dziaržaŭnych hazetaŭ zaznačyli, što nia mohuć dakładna abaznačyć miažu pamiž «adkrytymi» j «zakrytymi» temami — heta vyznačaje hałoŭny redaktar.

Čorny śpis

Adnak, praanalizavaŭšy sami vydańni, niaciažka pabačyć, jakija temy nikoli nie zakranajucca. Navat u biełaruskamoŭnych hazetach nia pišuć pra rusifikacyju, bo jak ža napišaš pra dyskryminacyju biełaruskaj movy i pramaŭčyš pra antynacyjanalnuju palityku dziaržavy? Pytańnie biełaruskamoŭnaha školnictva mohuć uzdymać chiba «Nastaŭnickaja hazieta» i «Ranica» — ich status abaviazvaje, a taksama «Źviazda» (jak najbujniejšaja biełaruskamoŭnaja ź dziaržaŭnych hazetaŭ). Adnak anivodnaja dziaržaŭnaja hazeta nia stanie analizavać pryčyny ciažkoha stanu, u jakim apynulisia biełaruskamoŭnyja dzieci i ichnyja baćki. Vinavacić uładu ŭ śviadomaj palitycy rusifikacyi? Na heta nia pojduć navat u biełaruskamoŭnaj «Źviaździe».

Naahuł, žurnalisty «Źviazdy» sami namahajucca nie zakranać vostrych palityčnych temaŭ. Adna z byłych supracoŭnic kaža, što hazeta imkniecca ŭzdymać pieravažna sacyjalnyja pytańni. I dadaje: «A pra palityku biaruć infarmacyju ź BiełTA». Pravieranaja krynica: nia schibić, nie padviadzie, ad «hieneralnaj linii» nie adchilicca. Časam zdajecca, što bolšaja častka dziaržaŭnaje presy — vialikaje raściahnutaje BiełTA.

Dažyli da siońnia j zabaronienyja zamiežnapalityčnyja temy. Redaktar časopisu «Arche» Valer Bułhakaŭ adznačaje, što ŭ dziaržaŭnym biełaruskim druku zusim adsutničaje krytyka rasiejskich levych siłaŭ. U bok Rasiei mohuć hučać aburanyja hałasy, adnak nikoli nichto nia hańbiŭ rasiejskich kamunistaŭ. «Našyja ŭłady pryncypova nie krytykujuć hienetyčna rodnasnych im sił u Rasiei», — upeŭnieny V.Bułhakaŭ.

Zatoje dastatkova krytyki ŭ bok Ajčyny liberalizmu — Ameryki. Voś jaje krytykavać možna za ŭsio: i hamburhiery ichnyja niasmačnyja, i adukacyja tam niajakasnaja, i na pravy čałavieka tam nichto nie zvažaje! A voś na choć adno dobraje słova ŭ bok Złučanych Štataŭ našym dziaržaŭnym ŚMI, zdajecca, nakłali zabaronu.

Hetkuju ž zabaronu nakłali na zhadki pra zamiežnyja dabračynnyja fondy, dziejnaść jakich režym Łukašenki nia zdoleŭ uziać pad kantrol. Zhadać, što biełaruskaja navuka ŭ pačatku 90-ch vyžyła dziakujučy Fondu Sorasa, nie paśmieje nivodzin uradavy žurnalist.

Historyk Ihar Kuźniacoŭ nieadnojčy źviartaŭ uvahu na toje, što ź dziaržaŭnaha druku amal źnikła tema represijaŭ 30-ch hadoŭ. Pra jaje nia pišuć z taje samaje pryčyny, što i pra rasiejskich levych.

Nie krytykujuć dziaržaŭnyja ŚMI j novaha zakonu «Ab svabodzie sumleńnia i relihijnych arhanizacyjach». Toje, što zakonaprajekt byŭ ad pačatku prychilna sustrety ŭładami, pakazała redaktaram, na čyim baku budzie pieramoha. Pamienieła stanoŭčych i navat neŭtralnych zhadak ab pratestantach, mieniej zhadak pra katalikoŭ. Jurystka Dzina Šaŭcova, udzielnica hramadzianskaj inicyjatyvy «Za svabodnaje vieravyznańnie», zaznačyła, što za apošnija dva hady značna paboleła nehatyŭnych artykułaŭ, u jakich pratestanckija supołki nazyvajucca sektami. «Časam drukujucca prosta paklopnickija artykuły. U mnohich dziaržaŭnych vydańniach iduć artykuły, skiravanyja na abaronu tolki adnoj kanfesii», — miarkuje Dz.Šaŭcova.

Chołdynh i cenzura

U sumnaviadomym chołdynhu «LiM» usio, što tyčycca relihii, aprača pravasłaŭja, stałasia «zakrytaj temaj», nie vitajucca nijakija zhadki pra katalictva i pratestantyzm.

Praŭda, redaktar hazety «LiM» Viktar Šnip zajaviŭ, što dla jahonaje hazety zabaronienych temaŭ niama: «Zaraz ža niama Hałoŭlitu, jak u savieckija časy. Nam u chołdynhu kažuć: vybirajcie temy sami». A.Viarcinski ličyć inačaj: «Za plačyma ŭ V.Šnipa — cenzary chołdynhu».

U chołdynhu aŭtaram zabaroniena chvalić abo neŭtralna zhadvać, naprykład, PEN-centar. Bo heta tvorčaja arhanizacyja, zusim niepadkantrolnaja ŭładam. Niepažadanymi robiacca j piśmieńniki, jakija vykazvalisia suprać ciapierašniaha palityčnaha režymu. Apošni prykład — recenzija Niła Hileviča na paetyčny zbornik Michasia Skobły, jakuju admovilisia drukavać u «LiMie». Darma što aŭtar recenzii — narodny paet, a aŭtar zbornika — namieśnik staršyni Sajuzu piśmieńnikaŭ. Sam M.Skobła tłumačyć sytuacyju prosta: «Pavodle čutak, V.Šnip nosić kožny artykuł na zaćviardžeńnie kiraŭnictvu chołdynhu i asabista T.Bondar».

Cenzurnyja patrabavańni, jak bačym, časta błytanyja i supiarečlivyja, jak siońniašniaja dziaržaŭnaja idealohija: krytykujem Rasieju — nie čapajem Ziuhanava, pišam pra pravasłaŭje — maŭčym pra toje, što jość pravasłaŭnyja cerkvy, jakija nie padparadkoŭvajucca Maskvie. I dziaržaŭnaja presa, jak staranny vučań, spaścihaje ŭsie ich tonkaści j chitrasplacieńni.

Arkadź Šanski

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0