Гродзенскі гісторык. Сябар Быкава. Адзін з удзельнікаў дысідэнцкай «гродзенскай групы». З Барысам Клейнам, з нагоды выхаду кнігі ўспамінаў і гістарычных нарысаў «Недосказанное. Имена», гутарыць карэспандэнт «НН».
«Наша Ніва»: Як бы Вы ацанілі стан дысідэнцтва ў БССР у 60-70-я?
Барыс Клейн: У Беларусі 60-х такога дысідэнцкага руху, як у РСФСР, не было. Не ставала сваёй радыкальнай інтэлігенцыі. Не паўстала такога цэнтру духоўнай апазіцыі, якім зрабіўся ў Маскве часопіс «Новый мир». Шчыльнейшым быў і кантроль беларускага КДБ. Дый сама «праваабарончая» ідэя не выглядала гэтак прывабна, як у Маскве.
Аднак апазіцыйныя настроі праяўляліся. Асабліва заўважна — у Гродне. Бо ў Заходняй Беларусі адчуваліся не толькі маскоўскія «адлігі» і «замаразкі», сюды прарывалася вольнае паветра з Польшчы і Чэхаславаччыны. Тут лавілася польскае тэлебачанне, шмат хто чытаў варшаўскія газеты. Я нават выпісаў з Прагі «крамольную» чэхаславацкую газету Literarni listy.
Напэўна, новыя настроі дапамаглі мне заснаваць пры канцы 1950-х Гродзенскі народны ўніверсітэт культуры. Установу, якіх раней у СССР не было і быць не магло. Дзяржава матэрыяльна нас не падтрымала (адно далі памяшканне), але слухачы, гродзенцы, унеслі асабістыя грошы, а навучальную праграму мы самі намецілі і выконвалі без усякае партыйнае цэнзуры. Мы з Аляксеем Карпюком запрашалі лектараў, якіх хацелі, пісьменнікаў, артыстаў, навукоўцаў з Мінску, Вільні, Масквы. Вяліся адкрытыя публічныя абмеркаванні. Неверагодна, але факт: гэта адбывалася ў Гродне за колькі гадоў да «пражскай вясны».
«НН»: У кнізе Вы пішаце пра апазіцыйную «гродзенскую групу». Наколькі дзейнай сілай была тая група, чым канкрэтна яна займалася?
БК: «Гродзенская група» інтэлектуалаў-іншадумцаў, у якую, апрача мяне, уваходзілі пісьменнікі Васіль Быкаў і Аляксей Карпюк, склалася да сярэдзіны 60-х. Гэта не быў нейкі антысавецкі падпольны цэнтр. Але было кола, якое лучыла нас, дзе мы выказвалі свае думкі і пачуцці. Спярша гутарылі пра пагрозу вяртання СССР да сталінізму. Годзе ў 1966-м асноўнай тэмай стала наша салідарнасць з польскай і чэхаславацкай дэмакратычнай апазіцыяй. Пасля ўварвання савецкіх войскаў у Прагу прыйшла перакананасць, што блізкі час цяжкіх грамадскіх бедстваў.
Да Быкава, слава якога штохвіліны расла, прыяжджалі пісьменнікі з розных гарадоў і з-за мяжы. Для вольнай (без праслухоўвання) гутаркі з гасцямі ладзіліся сустрэчы на прыродзе. У памяці застаўся сціплы пікнік на нёманскім беразе з удзелам Быкава, Карпюка, маскоўскага крытыка Валянціна Аскоцкага, паэта Ніла Гілевіча. Гэта было незадоўга да чэхаславацкіх падзеяў...
«НН»: Як прыняў Васіль Быкаў чэхаславацкія падзеі 68-га?
БК: Чэхаславакам у 68-м ён спачуваў, бо бачыў у тых падзеях адыход ад мёртвай савецкай мадэлі. Мне запомнілася сустрэча ў жніўні таго году на пешаходным мосце ля рэдакцыі газеты «Гродненская правда», калі я перадаў яму навіну: савецкія танкі ўвайшлі ў Прагу. Мы абодва былі прыгнечаныя гэтым, але не занурыліся ў дэпрэсію. Быкаў неўзабаве напісаў свайго «Сотнікава», як сам потым тлумачыў, не столькі ўспамінаючы вайну, колькі з пачуццяў, народжаных рэчаіснасцю.
«НН»: Ці ўлады ведалі пра групу? Ці лічылі яе небяспечнай?
БК: У пэўным сэнсе выплескам думак нашай групы быў ціск высокаталенавітай прозы Быкава на ўсе сегменты савецкай закасцянелай ідэалогіі. Годзе ў 1965-м гэты ціск адчула на сабе ўсёмагутнае ведамства дзяржбяспекі. Публікацыя аповесці «Мёртвым не баліць» зрабілася для таго ведамства сігналам: яны вырашылі разгарнуць усесаюзнае цкаванне пісьменніка, узяць яго «пад венік». Памятаю, пасля збліжэння з Быкавым, мне ад імя органаў прапанавалі, паабяцаўшы паспяховую навуковую кар’еру, быць сексотам. Я адмовіўся і ўвечары паведаміў пра спробу вярбоўкі Васілю.
Карпюк у траўні 1966-га выступіў на V з’ездзе пісменнікаў БССР з пратэстам з нагоды лекцый супрацоўнікаў КДБ у гродзенскіх школах, дзе яны выкрывалі Быкава за творы, нібыта «накіраваныя на падрыў савецкай улады і маральнае разбэшчвання моладзі».
Аб розгаласе маёй дзейнасці: кнігі «Найдено в архиве», публічных лекцый і лекцыяў у ВНУ, сведчаць і пададзеныя на мяне даносы. Дацэнт-філосаф Падафедаў у 1966 г. цвердзіў, што Клейн чытае лекцыі «з варожых пазіцыяў», ставіць пад сумнеў кіруючую ролю партыі. Потым мяне пазнаёмілі з даносамі прарэктара Гродзенскага педінстытута Барыса Фіха і літоўскага дацэнта Эўгеніюша Дырвеле (мы сустракаліся ў віленскіх архівах). Напісалі дастаткова для расправы ў 1971 г., калі мяне пазбавілі ўсіх навуковых званняў, права выкладаць, друкавацца, выступаць, свабодна выбіраць працу. Быкаву нават забаранілі спатыкацца са мной. Аднак у мяне з’явіліся студэнты-аднадумцы. У Педінстытуце арыштавалі студэнтаў Раманава і Каленчанку, іх заспелі, калі яны малявалі на партрэтах Леніна сімвалы Пражскай вясны. На допытах ад іх патрабавалі прызнацца, што яны ўсе рабілі пад уплывам выступаў Быкава і Карпюка.
«НН»: Вас пераследавалі як сіяніста. Наколькі моцна Вы пацярпелі ад гэтага?
БК: Я ніколі не быў ні ў якой сіянісцкай арганізацыі, але ў сакрэтным лісце на імя старшыні КДБ СССР Юрыя Андропава ў 1969 годзе «Пра палітычна шкодныя настроях сярод беларускіх пісьменнікаў Быкава і Карпюка» названа была і маё прозвішча, як «заўзятага антысаветчыка і сіяніста».
Годам пазней быў такі выпадак. У маі 1970 у Маскве склікалі прэсавую канферэнцыю з удзелам вядомых габрэяў, уключаючы Маю Плісецкую і Аркадзя Райкіна. Яны адзінадушна асудзілі «агрэсію» Ізраілю і запэўнілі, што савецкае габрэйства нічога супольнага з «гэтым ворагам сацыялізму» ня мае. Следам па ўсёй краіне арганізавалі публікацыю лістоў ад савецкіх габрэяў, якія ганілі Ізраіль. З Гродна дацэнт Фіх даслаў у «Советскую Белоруссию» гнюсны заказны артыкул, у якім выкрываў сіянізм, як «роднага брата фашызму». Сустрэўшыся з ім, я сказаў яму, што ён паступіў, як «навукоўца-лёкай». А тут і мне прапанавалі выступіць у «Гродненской правде» з падобным адкрытым лістом. Параіўшыся з сям’ёй і паведаміўшы Быкаву і Карпюку, я вырашыў адмовіцца. Я адказаў рэдакцыі, што не буду паўтараць за іншымі паклёп на свой народ.
Што да антыгабрэйскіх настрояў сярод насельніцва, то я, пакуль жыў перад вайной у Віцебску, іх не адчуваў. Пасля вайны, калі пераехаў у Гродна, таксама не сутыкаўся з праявамі нацыянальнай непрыязі. Антысемітызм інспіраваўся зверху, узмацняючыся ў пэўныя перыяды паводле дырэктываў з Масквы. Але, нягледзячы на дырэктывы, у самы розрух «справы дактароў» 1952 г., па якой прыцягнулі і майго бацьку, галоўнага ўрача чыгуначнай бальніцы Самуіла Клейна, начальнік Гродзенскага аддзялення чыгункі Петр Сівакоў не пабаяўся ўладкаваць мяне на працу юрыстам. Аднак, павінен адзначыць, што «навуковая наменклатура» рабіла мне ўсялякія перашкоды; таму абедзьве свае дысертацыі, кандыдацкую і доктарскую, давялося абараніць не ў Мінску, а ў Вільні.
«НН»: Цяпер у Гродна актыўна руйнуецца гістарычная забудова. Ці адбывалася падобнае руйнаванне ў 60-70-я? Наагул, на Вашу думку, наколькі моцная гістарычная памяць у гродзенскай эліты?
БК: Яшчэ ў 60-я пытанне гістарычнай забудовы турбавала нашу «групу». Мы з Карпюком спрабавалі ратаваць ад разбурэння ўнікальную частку вуліцы Ажэшкі, яшчэ ў ХVIII ст. забудаваную дамамі рамеснікаў. На просьбы і пратэсты старшыня Гродзенскага гарвыканкаму Ахрыменка адказаў камандай: «Прыспешыць знос будынкаў!». Пры канцы 70-х у Гродне разгарнулася дыскусія пра захаванне гораду, якую ладзіў «Клуб маладой інтэлігенцыі». На адным з паседжанняў я з’явіўся з жонкай,Фрыдай Пугач, якая хацела асвятляць дыскусію ў газеце. Але на наступны дзень ёй забаранілі пісаць пра гэта, а мяне ў гаркаме папярэдзілі пра адказнасць за ўдзел у «антысавецкіх зборышчах».
Гэтак няўмольна накладалася кіроўная манаполія на гарадскі краявід. Спроба аспрэчыць разглядалася як наўпроставы замах на саму ўладу.
Ці пераадолены падобны менталітэт за цяперашнім часам? Хачу вярнуцца да нядаўняга эпізода, сведкам якога зрабіўся мой былы студэнт і калега, а цяпер дацэнт Гродзенскага і Ягелонскага ўніверсітэтаў Генадзь Семянчук. На прэзентацыю маёй кнігі, якая адбылася ў Гродзенскім універсітэце, не прыйшоў ніводзін выкладчык гістарычнага факультэту. Што тут казаць пра рашучасць інтэлігенцыі бараніць нейкія старыя камяніцы, калі яны шарахаюцца нават аднаго імя іншадумца.
«НН»: Як ставілася беларуская савецкая інтэлігенцыя да польскай меншасці ў Гродне?
БК: У 1987 г. Аляксей Карпюк накіраваў у Маскву ліст генсеку Гарбачову пра дыскрымінацыю палякаў у БССР. Ён пісаў, што беларусы ў Польшчы маюць нацыянальныя школы, ліцэі, кафедру, выдавецтвы, газеты. Але палякі ў Беларусі, якіх колькасна болей, не маюць нічога з пералічанага. Ён жа ўхваляў адпраўленне ў Маскву лістоў з раёнаў з просьбамі адкрыць дзённае навучанне па-польску.
Са шчырых гутарак з ім я добра запомніў, што польскае пытанне для яго было неадлучнае ад беларускага.
— Калі ў іх (палякаў) атрымаецца, — казаў ён не раз, — дык і для беларусаў будзе лепей. Ім патрэбны прыклад, каб раскатурхацца.
Мы з археолагам Генадзем Семянчуком правялі раскопкі ў Завоссі і ў Тугановічах на Наваградчыне, а пасля і ў Мерачаўшчызне на Палессі. Дзякуючы гэтаму былі адкапаныя падваліны старажытных будынкаў, а цяпер адноўлены сядзібы, дзе нарадзіліся Адам Міцкевіч і Тадэвуш Касцюшка.
Гутарыў Павал Касцюкевіч
Барыс Клейн - вітальнае слова, частка 1:
Барыс Клейн - вітальнае слова, частка 2:
