Імпарт людзей: Беларусь гадамі пляжыла Еўропу за мігрантаў, цяпер сама джгае тым жа шляхам
Улады нічога не зрабілі для вяртання беларусаў, якія выехалі. Затое 2025‑ы стане годам рэкорднага росту колькасці замежных работнікаў.
Ілюстрацыйны здымак. Фота: proregion24.by
Да канца 2025 года Беларусь падышла з парадаксальнай сітуацыяй: афіцыйна — рэкордна нізкае беспрацоўе, неафіцыйна — востры кадравы голад. У дзяржаўным банку вакансій сёння каля 162 тысяч незакрытых пазіцый. Амаль усе буйныя прадпрыемствы, ад будоўлі да прамысловасці, прызнаюць недахоп людзей.
Працоўных рук бракуе паўсюдна, аднак найбольш востра сітуацыя адчуваецца ў Мінску і Мінскай вобласці — рэгіёнах з самай высокай канцэнтрацыяй прадпрыемстваў і самай моцнай канкурэнцыяй за персанал.
Кадравы разрыў фармаваўся не аднамомантна. Прычыны вядомыя: гэта і дэмаграфічны спад, характэрны для многіх краін Еўропы, але асабліва — палітычныя рэпрэсіі і выкліканы імі масавы ад'езд беларусаў пасля 2020 года (па розных ацэнках — некалькі сотняў тысяч чалавек).
Да гэтага дадаўся яшчэ такі фактар як палітычна матываваныя звальненні і ціск на працаўнікоў, якія істотна ўзмацніліся пасля 2020 года. Тысячы спецыялістаў — ад настаўнікаў і медыкаў да інжынераў і дзеячаў мастацтва — пакідалі працоўныя месцы з-за трапляння ў «чорныя» і «шэрыя» спісы так званых нядобранадзейных.
Мігранты як новая норма: ад «пагрозы» да «рэсурсу»
Да 2022 года працоўная міграцыя ў Беларусі фактычна стрымлівалася: існавалі дазволы, праверкі, квоты, кантроль МУС. Але ў 2023—2024 гадах правілы рэзка спрасцілі: працадаўцам больш не трэба атрымліваць спецдазволы, пашыраны спіс прафесій для спрошчанага найму, замежныя выпускнікі беларускіх ВНУ атрымалі права працаўладкоўвацца без дадатковых бар'ераў.
У выніку бачым рэзкі рост:
- 2023 год: каля 13 тысяч замежных работнікаў;
- 2024: каля 34 тысяч;
- 2025 год (9 месяцаў): каля 32 тысяч.
Амаль палова ўсіх працоўных мігрантаў — грамадзяне Туркменістана і Узбекістана. Далей ідуць расіяне, кітайцы, украінцы, а таксама меншыя групы з Індыі, Непала, афрыканскіх краін.
Пакістанцы — насуперак гучным заявам — пакуль не ўваходзяць у топ-10 па колькасці.
Працоўныя мігранты з Пакістана ў Салігорску, верасень 2025 года. Фота: str3.by
Пакістанскі фактар: гучна сказана, сціпла зроблена
Увесну 2025 года прагучала лічба, якая ўзрушыла грамадства: Беларусь нібыта гатова прыняць да 100‑150 тысяч працаўнікоў з Пакістана. У публічнай дыскусіі гэта выглядала як паваротны момант.
На практыцы ўсё аказалася сціпла.
Будтрэсты ў Мінску, Салігорску і Баранавічах сапраўды пачалі наймаць пакістанскіх муляраў і бетоншчыкаў. Працаўнікі з Пакістана з‘явіліся на пілараме ў Бабруйску. Але гаворка пакуль ідзе пра некалькі сотняў чалавек, а не пра тысячы. Працуюць яны на буйных інфраструктурных аб'ектах, атрымліваюць здзельны заробак, фармальна ўваходзяць у прафсаюзы і здымаюць тыктокі пра сваё жыццё.
Гэта не масавая міграцыя, а кропкавыя эксперыменты, якія закрываюць асобныя ўчасткі на будоўлі — і не больш.
Прычыны, па якіх пакістанскі праект застаўся на ўзроўні асобных выпадкаў, ляжаць на паверхні. Беларусь не можа канкураваць за працоўных мігрантаў з Еўрасаюзам і нават з Расіяй — найперш ва ўзроўні заробкаў.
Так, з канца жніўня 2025 года на сайце пакістанскага Бюро эміграцыі і працаўладкавання за мяжой адкрыліся вакансіі для працы ў Беларусі. Заробкі на будоўлі прапаноўваюць каля 600 даляраў, на перапрацоўцы рыбы і морапрадуктаў — 500 даляраў.
Для работнікаў з далёкіх краін лагічней ехаць туды, дзе аплата вышэйшая. Акрамя таго, далёкая міграцыя патрабуе моўнай адаптацыі, сістэма якой у Беларусі нераспрацаваная.
Такім чынам, пакістанцы пакуль толькі ў планах. Але яны важныя як сігнал: дзяржава дэманструе гатоўнасць шукаць людзей.
Студэнты як схаваны рэзерв
Паралельна з працоўнай міграцыяй беларускія ўлады ўсё больш актыўна гавораць аб студэнтах, у тым ліку замежных — як аб патэнцыйным кадравым рэзерве.
Да 2020 года Беларусь паслядоўна нарошчвала экспарт адукацыйных паслуг: колькасць замежных студэнтаў расла, асабліва за кошт Туркменістана і Кітая. Так, у 2019‑2020 гадах у Беларусі вучылася да 26 тысяч замежнікаў. Пасля пандэміі гэтая плынь скарацілася, колькасць замежнікаў паменшала да 20 тысяч, але ўжо ў 2024—2025 гадах улады зноў даюць справаздачу аб росце — да 30—35 тысяч студэнтаў з больш чым ста краін.
Студэнты БДУ з Туркменістана на прафілактычнай сустрэчы з прадстаўнікамі МУС. Фота: bsu.by
Замежнікі часцей за ўсё выбіраюць тыя кірункі, дзе і ў беларускай эканоміцы ёсць хранічны дэфіцыт кадраў: медыцыну, інжынерна-тэхнічныя спецыяльнасці, аграрныя навукі, педагогіку. Фармальна ўсё выглядае лагічна: краіна навучае спецыялістаў, якія патэнцыйна маглі б застацца і працаваць у Беларусі.
Але на практыцы сувязь паміж навучаннем і працаўладкаваннем застаецца слабай. Для большасці замежных студэнтаў Беларусь — гэта альбо адносна танны спосаб атрымаць дыплом, альбо транзітны пункт на шляху ў іншыя краіны. Толькі нямногія разглядаюць яе як месца для доўгатэрміновага жыцця і кар'еры. Нават нягледзячы на спрашчэнне правілаў працаўладкавання для выпускнікоў, узровень заробкаў і абмежаваныя кар'ерныя перспектывы застаюцца сур'ёзнымі стрымліваючымі фактарамі.
Тым не менш, у 2025 годзе з'явіліся першыя прыкметы зруху. Замежных студэнтаў пачалі афіцыйна залучаць да працы яшчэ падчас вучобы, а працадаўцы ўсё часцей гатовыя браць маладых спецыялістаў без ідэальнага досведу, але з базавай падрыхтоўкай.
Кантроль замест інтэграцыі
Лібералізацыя міграцыйнай палітыкі ў Беларусі ідзе поплеч з узмацненнем кантролю. Улады падкрэсліваюць: замежнікі краіне патрэбныя, але толькі пры ўмове строгай дысцыпліны. У 2025 годзе з Беларусі дэпартавалі больш за 3600 замежнікаў за парушэнне міграцыйных і працоўных правіл. МУС рэгулярна дае справаздачу аб «поўным кантролі сітуацыі», а для студэнтаў з краін Цэнтральнай Азіі праводзяцца спецыяльныя прафілактычныя мерапрыемствы з удзелам сілавых структур.
Сігнал зразумелы: замежнікі патрэбныя, але на кароткім павадку. Дзяржава прапануе ім функцыянальную ролю: прыехаць, адпрацаваць, не ствараць праблем.
Як у суседзяў
Калі паглядзець на досвед суседніх краін, розніца становіцца асабліва прыкметнай.
Польшча і Літва дзейнічаюць у межах уласных патрэб рынку працы.
Польшча даўно ўбудавала працоўную міграцыю ў эканамічную мадэль. Сотні тысяч замежных работнікаў закрываюць патрэбы сэрвісу, будаўніцтва, прамысловасці і сельскай гаспадаркі. Польская сістэма арыентаваная на масавую часовую працу: спрошчаны наём, кароткія дазволы, высокая гнуткасць. Дзяржава не робіць стаўкі на інтэграцыю абсалютна ўсіх мігрантаў, і рынак сам рэгулюе патокі.
Літва, наадварот, дзейнічае асцярожна і выбарачна. Гэта невялікая эканоміка з абмежаваным рынкам працы, дзе міграцыя выкарыстоўваецца часткова — для закрыцця канкрэтных ніш у лагістыцы, транспарце, прамысловасці, ІТ. Струмені старанна рэгулююцца, патрабаванні паступова ўзмацняюцца, а залішняя міграцыя ўспрымаецца як рызыка.
Расія застаецца найвялікшым цэнтрам працоўнай міграцыі ў рэгіёне. Мільёны замежных работнікаў з Цэнтральнай Азіі, Каўказа і іншых рэгіёнаў дзесяцігоддзямі былі ўбудаваны ў расійскую эканоміку. У адрозненне ад Польшчы і Літвы, Расія актыўна выкарыстоўвае міграцыю і як дэмаграфічны інструмент: прапаноўвае атрыманне спрошчанага грамадзянства, утрымлівае замежных студэнтаў. Гэта спроба кампенсаваць не толькі недахоп працоўных рук, але і агульнае скарачэнне насельніцтва.
Часовыя мыліцы замест доўгатэрміновага рашэння
На гэтым фоне Беларусь выглядае як краіна, якая вымушана ўключылася ў барацьбу за працоўную сілу, і не таму, што стала прывабнай, а таму што іншых варыянтаў утрымаць эканоміку ў працоўным стане становіцца ўсё менш.
Беларусь усё больш выразна ператвараецца ў краіну, якая гатова прымаць людзей з усяго свету, але не гатовая зрабіць так, каб свае не выязджалі. І менавіта гэта застаецца галоўнай кадравай праблемай.