Чаму на Блізкім Усходзе так шмат нафты?

Гісторыя сучаснага прыроднага багацця рэгіёна пачалася дзясяткі мільёнаў гадоў таму са старажытнага акіяна.

Пастух вядзе свой статак перад факеламі нафтавых свідравін у Іране. Фота: Paolo KOCH / Gamma-Rapho via Getty Images

Пошукі нафты ў Персіі (як тады называўся Іран) пачаліся ў 1901 годзе, калі брытанскі прадпрымальнік Уільям Нокс Д’Арсі падпісаў з шахам пагадненне аб канцэсіі. Гэтая дамова давала яму права шукаць выкапнёвае паліва на велізарнай тэрыторыі, якая ахоплівала тры чвэрці краіны.

На працягу сямі гадоў праца ішла безвынікова. Экспедыцыям удавалася знайсці толькі нязначныя сляды нафты, якія не абяцалі ніякай камерцыйнай выгады. Грошы інвестараў амаль скончыліся, і яны накіравалі камандзе загад неадкладна згарнуць працы.

Але літаральна за два дні да таго, як распараджэнне дайшло да месца бурэння, 26 мая 1908 года, адбыўся гістарычны прарыў. У мястэчку Масджыд-Сулейман, што ў правінцыі Хузестан на паўднёвым захадзе краіны, на глыбіні каля трохсот метраў бур нарэшце дасягнуў магутнага нафтаноснага пласта.

Гэтая лакацыя была выбрана геолагамі не выпадкова. Яшчэ са старажытных часоў у перадгор’ях хрыбта Заграс на паверхню зямлі прасочваўся бітум — густая прыродная смала, якую мясцовыя жыхары выкарыстоўвалі ў побыце і будаўніцтве. Наяўнасць гэтых паверхневых адкладаў падказвала даследчыкам, што глыбока ў нетрах павінны хавацца гіганцкія рэзервуары паліва. Калі бур прабіў шчыльную пароду, каласальны падземны ціск выштурхнуў нафту вонкі — магутны чорны фантан узляцеў высока ў неба, абвясціўшы аб пачатку нафтавай эры на Блізкім Усходзе.

Але адкуль у гэтым пункце планеты ўзялася такая неймаверная канцэнтрацыя вуглевадародаў? Каб зразумець гэта, як піша IFL Science, трэба зазірнуць глыбока ў мінулае.

Сваім багаццем на выкапнёвае паліва Блізкі Усход абавязаны таму, што прыблізна 250‑50 мільёнаў гадоў таму ў гэтым рэгіёне існавала гіганцкае мора, вядомае як акіян Тэтыс. Гэты масіў трапічных вод, заціснуты паміж старажытнымі кантынентамі Гандвана і Лаўразія, літаральна кішэў жыццём: ад планктону і каралавых рыфаў да рыб, галаваногіх малюскаў і марскіх рэптылій накшталт іхтыязаўраў.

З часам тэктанічныя пліты прыйшлі ў рух: Афрыканская і Аравійская пліты пачалі паступовае сутыкненне з Еўразійскай. Гэтае маштабнае сутыкненне прымусіла акіян Тэтыс няўхільна звужацца, пакуль ён зусім не знік. Марское дно, разам з усімі адкладамі і рэшткамі марскіх арганізмаў, аказалася заціснутым і «пахаваным» у зямной кары.

Сёння на месцы гэтага старажытнага вадаёма знаходзяцца часткі Афрыкі і Еўразіі, а Персідскі заліў — гэта якраз невялікая ўпадзіна, якая засталася на месцы таго старажытнага гіганцкага акіяна.

Трэба разумець, што сырая нафта гэта зусім не «выціснуты сіроп» з астанкаў дыназаўраў. Яна з’яўляецца вынікам уздзеяння экстрэмальнага цяпла, высокага ціску і часу на велізарную колькасць мікраскапічных водарасцей, планктону і іншых марскіх арганізмаў, пахаваных пад пластамі асадкавых парод.

Энергія, якую гэтыя арганічныя злучэнні паглыналі ад Сонца на працягу незлічоных эпох, праз павольны і складаны працэс ператварылася ў велізарныя паклады вадкіх і газападобных вуглевадародаў, якія мы спальваем сёння.

Аднак геалогія — гэта толькі частка адказу на пытанне, чаму ў гэтым рэгіёне здабываюць так шмат рэсурсаў. На долю Блізкага Усходу прыпадае каля 30% сусветнай здабычы нафты і 17% сусветнай здабычы прыроднага газу. Асноўнымі рухавікамі гэтай індустрыі з’яўляюцца тры краіны — Саудаўская Аравія, Іран і Ірак, хоць і іншыя дзяржавы рэгіёна маюць сваю долю ў гэтым нафтавым пірагу.

Нафтавыя рэзервуары і факельная ўстаноўка для спальвання газу на востраве Кешм, Іран. Фота: Eric LAFFORGUE / Gamma-Rapho via Getty Images

Насамрэч Блізкі Усход не з’яўляецца сусветным лідарам па агульным аб’ёме нафтавых рэсурсаў. Найбольшымі пацверджанымі запасамі валодае Венесуэла, а Злучаныя Штаты Амерыкі ўтрымліваюць статус найбуйнейшага ў свеце вытворцы нафты.

Тым не менш Заходняя Азія валодае найбагацейшымі пакладамі, якія вельмі лёгка здабываць, бо яны знаходзяцца ў адносна неглыбокіх пластах. Дзякуючы гэтаму важнаму фактару Блізкі Усход кантралюе крыху больш за 50% усіх сусветных запасаў, якія засталіся і даступныя для здабычы.

Варта таксама ўлічваць розную якасць нафты. У той жа Венесуэле велізарныя рэсурсы выкапнёвага паліва схаваныя ў складаных геалагічных структурах, а сама нафта там вельмі шчыльная і вязкая, што робіць яе здабычу цяжкай, а апрацоўку — дарагой. Для параўнання, значная частка нафты на Блізкім Усходзе лічыцца «лёгкай і салодкай (з нізкім утрыманнем серы)», што робіць яе куды больш прывабнай для сусветных рынкаў.

Каментары да артыкула