«Дачка тры месяцы ела пад коўдрай». Беларуская керамістка расказвае пра тое, як нанова пачала жыццё ў Літве
Летам 2023 года Наталля Карнеева разам з 11‑гадовай дачкой перасекла беларуска-літоўскую мяжу. Гэта была вымушаная мера: жыццё ў Мінску для яе стала невыносным. Яе гісторыю расказвае «Новая газета. Балтыя».
Наталля Карнеева. Фота Аляксандра Белавусава, Новая газета Балтыя
Праз два гады пасля выбараў жанчыну і яе мужа затрымалі за ўдзел у мірных маршах 2020‑га года. Яна правяла больш за тры месяцы на Акрэсціна, а затым — у СІЗА ва ўмовах, якія праваабаронцы кваліфікуюць як катавальныя: яркае святло, клапы, перанаселеныя камеры.
Самым цяжкім выпрабаваннем Наталля называе расстанне з малодшай дачкой. Багдану адправілі ў дзіцячы дом. Фактычна рэжым узяў дзяўчынку ў закладнікі. Гэта стала адной з казуістычных і, на жаль, тыповых практык уладаў у Мінску: шантаж палітвязняў пазбаўленнем бацькоўскіх правоў, прымусовае адмаўленне ад грамадзянскай пазіцыі і падаўленне іншадумства.
— Суд прысудзіў мяне да трох гадоў «хатняй хіміі», пасля гэтага я не без намаганняў аднавіла бацькоўскія правы, — успаміны суразмоўніцы даюцца нялёгка. — Адбыццё «хатняй хіміі» — асобная гісторыя. Гэта пастаяннае нервовае напружанне. Не маеш права схадзіць у краму, выйсці ў цырульню. Аднойчы спатрэбілася тэрмінова ехаць з дзіцем у бальніцу, але я не магла без дазволу ўчастковага.
— Мяне правяралі праз дзень. Пасярод ночы маглі заявіцца некалькі амбалаў у масках, бронекамізэльках, са зброяй.
А прапусціць «званок» нельга. Інакш парушэнне. Тры парушэнні — і зноў на Акрэсціна (гэта не гіпатэтычная рызыка, а рэальная пагроза).
Фота інстаграм Наталлі
Па яе словах, начныя візіцёры не хавалі, што прыходзілі вышукваць парушэнні: «Гэта быў татальны начны кашмар».
Стала відавочна, што вытрымаць доўга ў такім рэжыме яна не зможа, і вялікая рызыка зноў апынуцца ў месцах несвабоды. Улады не хаваюць: адна з мэт такога ціску — выцясненне іншадумцаў з Беларусі.
— Муж пакінуў краіну першым, — распавядае Наталля. — Ён прафесійна займаўся пчалярствам. Калегі паклікалі яго ў Літву, зрабіўшы працоўную візу. А мы прыехалі следам.
Пасека. Шэлтар. Апатыя
Першы час муж і жонка з дачкой жылі на пасецы, дзе абсталявана жыллё для работнікаў. Калі паўстала пытанне пра неабходнасць уладкоўваць дзіця ў школу, Наталля Карнеева пераехала ў Вільню— дапамагла заснавальніца гуманітарнай арганізацыі «Дапамога» Наталля Калегава, пра якую кажуць рознае, але ў выпадку керамісткі яна сыграла важную ролю: паўгода экс-палітзняволеная з дачкой жылі ў шэлтары, дзе іх забяспечылі ўсім неабходным — ежай і адзеннем на першы час (мяжу яна перасекла з адным заплечнікам).
— У шэлтары былі ментары, якія літаральна вадзілі нас за ручку: дапамагалі рэгістравацца ў паліклініцы, вучылі карыстацца дадаткам для грамадскага транспарту, паказвалі, як арыентавацца на сайце Дэпартамента міграцыі, — пералічвае Наталля.
Фота інстаграм Наталлі
У эміграцыі напластоўваецца цяжкі псіхалагічны стан, калі страта звыклага жыцця спалучаецца з неабходнасцю тэрмінова выбудоўваць новае — без апоры і ясных арыенціраў. У такой сітуацыі людзі сутыкаюцца з апатыяй, дэпрэсіяй, і губляюць магчымасць вырашаць банальныя бытавыя праблемы. Вось чаму такая падтрымка становіцца жыццёва неабходнай.
Гэтую задачу бяруць на сябе арганізацыі грамадзянскай супольнасці і валанцёры — людзі, якія добра разумеюць стан і патрэбы былых палітвязняў, якія апынуліся ў чужой для сябе краіне.
Першыя месяцы ў Літве аказаліся найбольш складанымі: з аднаго боку — свабода, а з іншага — татальная невядомасць і неабходнасць пачынаць жыццё з нуля ў іншай краіне, дзе няма ні сацыяльных сувязяў, ні звыклай апоры: ні працы, ні адчування дома, ні разумення, як складзецца заўтрашні дзень.
— У мяне да гэтага часу няма дакументаў пра тое, што я, напрыклад, скончыла ўніверсітэт, — іранічна ўсміхаецца керамістка. — Калі б я запытала іх, то сілавікам бы стала зразумела, што я планую ад'езд.
«Мяжа нібыта абнуліла ўвесь вопыт»
Наталля Карнеева так апісвае ахопленыя яе адчуванні пасля перасячэння мяжы з Літвой: «У мяне, нарэшце, з'явілася раскоша ўбачыць адкрытае начное неба. У гэты момант здалося, што магу горы перакуліць. А потым успомніла, што ў Мінску засталася кватэра, праца. Мяжа нібыта абнуліла ўвесь вопыт. У мяне нават зменнай пары джынсаў не было».
Першыя самастойныя крокі па адаптацыі ў Літве Наталля стала рабіць, яшчэ знаходзячыся ў шэлтары, — брала падпрацоўкі, прыбірала кватэры, мыла падлогі.
— Ну а як інакш? Разумела, што трэба прывыкаць да новай рэальнасці, сядзець без справы не хацелася, — уздыхае жанчына.
Асвоіўшыся, муж і жонка вырашылі, што пара зняць кватэру і выбудоўваць самастойнае жыццё ў іншай краіне: цаглінка за цаглінкай яны вярталі кантроль над жыццём. Прайшлі бюракратычны працэс па легалізацыі — пасля афармлення бежанства ўключыліся ў праграму па інтэграцыі. На гэтым этапе важную ролю згуляла літоўская дзяржава.
— У Дэпартаменце міграцыі нам далі памятку з нумарам тэлефона, па якім трэба было звярнуцца для далейшай адаптацыі. Так мяне прыпісалі да Мальтыйскага Ордэна, дзе прызначылі куратара, — па словах нашай суразмоўніцы адчуваецца, якое палягчэнне яна адчула. — Таксама нам належыць штомесячная дапамога, што вельмі дарэчы ва ўмовах арэнднай кватэры і іншых расходаў.
Беларуска тлумачыць розніцу ў стаўленні ўладаў да людзей на канкрэтных прыкладах: у Літве дзіцячую дапамогу выплачваюць да 18 гадоў, у Беларусі — да трох; тут прызначаюць дапамогу па беспрацоўі, а ў Мінску існуе «падатак на дармаедства» (падвышаныя тарыфы за камунальныя плацяжы).
— Таксама нам належаць моўныя курсы — двойчы на тыдзень мы вучым літоўскую, — дапаўняе жанчына. — Аднойчы на пошце зразумела, што для мяне літоўская — ужо не белы шум, а я разумею размову дзвюх старых, якія абмяркоўваюць здароўе. Цяпер не проста абыходжуся ačiu labai (вялікі дзякуй), але магу выкарыстоўваць і больш складаныя выразы, хоць гаварыць усё яшчэ складанавата, але я працую над гэтым.
«Дачка тры месяцы ела пад коўдрай»
Калі заходзіць гаворка пра дачку, у голасе Наталлі з'яўляецца надлом. Яна прызнаецца: да гэтага часу не ведае, што прыйшлося перажыць Багдане ў дзіцячым доме, але пасля гэтага жыццярадасная раней дзяўчынка страціла ўсялякую цікавасць да вучобы, некалькі месяцаў не выходзіла з пакоя і ела пад коўдрай. Ужо ў Літве ў яе дыягнаставалі посттраўматычны стрэсавы разлад і сіндром дэфіцыту ўвагі і гіперактыўнасці.
— Спачатку поспехам было тое, што яна ў прынцыпе дайшла да школы, а якія атрымлівала адзнакі — я нават не звяртала ўвагі, — прызнаецца наша суразмоўніца. — Паступова яе стан стаў паляпшацца. У яе з'явілася цікавасць да хіміі, а на гэтай энергіі яна стала рабіць дамашкі і па іншых прадметах. Мы з мужам тады радасна пераглянуліся: «Багдана, ты робіш хатнія заданні?»
Фота Аляксандра Белавусава. Новая газета Балтыя
У дзяўчынкі, падлеткавы перыяд які прыйшоўся на эміграцыю, з'явіліся сябры і, падобна, намеціліся першыя рамантычныя адносіны.
— Цяпер у мяне ёсць магчымасць аплачваць паслугі яе псіхолага, і гэта таксама важны этап у пераадоленні перажытага ў Беларусі, — не хавае Наталля.
Як эмацыйны і творчы чалавек, яна сама таксама цяжка перажывае мінулы вопыт: «У апошні раз трыгернула, калі сюды прывезлі чарговую партыю вызваленых з беларускіх турмаў. Адна з жанчын сказала, што ёй заставалася даседзець месяц. А цяпер — дэпартацыя. Празмерная фраза «Я хачу дадому» падняла пласт эмоцый. Мы ж усе хочам дадому! Але ўжо ўсё, дома няма, і звыкнуцца з гэтым цяжка».
Былая палітзняволеная заклікае прытрымлівацца яе вопыту і звяртацца да прафесійнай псіхалагічнай дапамогі, шукаць камфортнага спецыяліста і не баяцца прызначэння лекаў, якія дазволілі перажыць ёй самыя цяжкія гады.
— Пакуль я прымала антыдэпрэсанты і нейралептыкі, настрой быў роўным — як падстрыжаны газон, — праводзіць параўнанне жанчына. — Ужо год я спраўляюся без іх, і хоць часам даводзіцца няпроста, гэта дае адчуванне, што я зноў жыву па-сапраўднаму.
Плясала ўсё ад печы для абпалу
Адным з найважнейшых этапаў вяртання да сябе ў новым жыцці Наталля называе аднаўленне любімай справы — заняткі керамікай.
У Беларусі яна была вядомым спецыялістам, вяла майстар-класы, якія карысталіся папулярнасцю. У яе быў акаўнт у Instagram з некалькімі тысячамі падпісчыкаў (доступ да яго ўдалося аднавіць).
Вырабы Наталлі Карнеевай. Фота: Аляксандр Белавусаў, Новая газета.Балтыя
У Літве фактычна ўсё прыйшлося пачынаць нанова: печ для абпалу, сэрца ўсяго працэсу, з велізарнымі складанасцямі ўдалося перавезці з Мінска ў Вільню. Гэта абышлося ў траціну яе рынкавага кошту. А потым яна без справы прастаяла два гады: не было падыходнага памяшкання, ды і да ўласнай справы Наталля тады яшчэ не была гатовая — шукала працу ў іншых майстэрнях.
— Я абышла ўсе керамічныя студыі ў Вільні і, у рэшце рэшт, гэта дало эфект: адна з іх прапанавала весці майстар-класы. У такім рэжыме я ў выніку прапрацавала паўтара года. Заробак невялікі, графік няроўны, але гэта была магчымасць не выпадаць з прафесіі, — кажа керамістка. — А ў вольны час вывучала рынак, шукала памяшканне, ну і працавала над сваімі вырабамі.
Цяпер у яе ўтульная майстэрня ў раёне Лаздзінай, якая хутчэй нагадвае музей. На паліцах расстаўлены кубкі і вазы, стылізаваныя пад вафельныя шкляначкі. Так і цягне надкусіць — як калісьці ў дзяцінстве марозіва.
Побач — рэшткі ад хэлоўінскай калекцыі, якія разметалі на кірмашах і ў сувенірных крамках, дзе можна купіць вырабы керамісткі.
— Прыйшлі некалькі заказаў ад кафэ і адной пякарні, якую адкрылі беларусы, — Наталля паказвае падстаўкі пад прыборы, соусніцы, кубкі для мексіканскага рэстарана, якія вось-вось павінен забраць кур'ер.
Працы стала так шмат, што яна нават прыцягнула дачку і мужа.
Муж сыграў важную ролю ў распрацоўцы новай і складанай калекцыі — керамістка вырашыла зрабіць серыю ёлачных цацак: «Мне казалі, што гэта практычна немагчыма. З аднаго боку цацка выглядае масіўнай, а з іншага — яна павінна быць лёгкай. Мы купілі 3D-прынтэр, распрацоўвалі формы больш за паўгода. І ў выніку дамагліся жаданага выніку».
— Прыходзяць розныя людзі. У літоўцаў заўсёды гатовыя ідэі, і яны не баяцца брацца за складаныя формы. А вось беларусы яшчэ могуць паспрачацца, будуць яны рабіць кубак ці вазачку, — Наталля зноў стала праводзіць майстар-класы, і, здаецца, здабыла душэўную раўнавагу і ўнутраную апору.
«Хопіць азірацца назад»
Наталля Карнеева кажа, што ўпершыню ў эміграцыі стала бачыць будучыню: «Я вельмі хачу з'ездзіць з мужам у адпачынак, якога ў нас не было ўжо тры гады. А яшчэ мы задумаліся аб куплі дома, і нават даведаліся, якія ёсць варыянты іпатэкі».
Яна называе гэта паваротным момантам, які падзяліў мінулае жыццё і цяперашняе.
— Я звязваю сваю будучыню з Літвой, мы вырашылі пусціць карані тут, і нават калі ў бліжэйшыя пару гадоў адбудуцца змены ў Беларусі, мой дом, хутчэй, у Вільні, а не ў Мінску, — падкрэслівае яна.
За апошні год у Беларусі пры садзейнічанні ЗША былі вызваленыя некалькі сотняў палітвязняў. Але пакуль адны радуюцца зняццю санкцый, а іншыя запісваюць сабе ў актыў чарговую перамогу, у цені застаецца, як даводзіцца людзям, якія ў адзін міг апынуліся за межамі роднай краіны ў турэмным адзенні, без дакументаў і з няяснымі перспектывамі.