Шымпанзэ ў джунглях Уганды вядуць самую крывавую вайну за ўсю гісторыю назіранняў. Ніхто не ведае чаму

У лясах Нацыянальнага парку Кібале, што ва Угандзе, разгортваецца драма, якая прымушае навукоўцаў перагледзець свае ўяўленні аб вытоках чалавечай агрэсіі.

Шымпанзэ Нацыянальнага парку Кібале. Фота: Danita Delimont / Getty Images

Калі ў 1995 годзе прыматолагі пачалі працу ў Кібале, іх уразіла колькасць шымпанзэ: больш за 100 асобін на тэрыторыі каля 26 квадратных кіламетраў. З гадамі група працягвала расці і ў выніку павялічылася да 200 жывёл. Шматгадовыя назіранні за гэтай папуляцыяй, якую назвалі групай Нгога — у гонар пагорка, вакол якога яны жывуць, прынеслі глыбокае разуменне жыцця нашых найбліжэйшых сваякоў.

Адной з навуковых сенсацый стала адкрыццё таго, што самкі Нгога перажываюць менапаўзу — з’яву, якая раней ніколі не фіксавалася ў прыматаў, акрамя чалавека. Гэта падкрэслівае ўнікальнасць дадзенай групы і яе велізарную каштоўнасць для навукі.

Гэтая супольнасць існавала ў выглядзе невялікіх груп, якія блукалі па лесе ў пошуках ежы. Сацыяльныя межы паміж імі былі вельмі празрыстымі: жывёла магла пакінуць адну групу і далучыцца да іншай па некалькі разоў на дзень. Калі ж дзве такія групы сустракаліся, гэта заўсёды было прыемнае ўз'яднанне — малпы пачыналі чысціць поўсць адна адной, камунікаваць і дзейнічаць як адзінае цэлае.

Нягледзячы на такую мабільнасць, кожная асобіна мела найбольш трывалыя сувязі з адной з трох умоўных груп — Заходнім, Цэнтральным або Усходнім кластарамі. Аднак доўгі час яны заставаліся часткай адзінага сацыяльнага арганізму: самцы і самкі з розных кластараў вольна спарваліся, а ўсе самцы разам выходзілі на паляванне і фармавалі агульныя патрулі. Яны нават сумеснымі сіламі ваявалі супраць знешніх суседзяў, праганяючы чужынцаў і пашыраючы агульную тэрыторыю Нгога.

Нечаканы раскол

Сітуацыя радыкальна змянілася ў чэрвені 2015 года. Даследчыкі ўпершыню сталі сведкамі адкрытага гвалтоўнага сутыкнення паміж дзвюма часткамі супольнасці — Цэнтральнай і Заходняй. Замест звычайнай радаснай сустрэчы шымпанзэ пачалі крычаць, нападаць адна на адну і ўступілі ў жорсткую бойку. У выніку Заходняя група адступіла, а Цэнтральная пачала яе пераслед. З падрабязнасцямі знаёміць The New York Times.

Спачатку навукоўцы палічылі гэта выпадковасцю. Але ў наступныя гады канфлікты сталі рэгулярнымі. Напружанне нарастала настолькі, што маладыя шымпанзэ пачыналі нервавацца, проста чуючы ўдалечыні крыкі дарослых самцоў. Да 2018 года супрацьстаянне перайшло ў смяротную фазу.

Фота: imageBROKER / Moritz Wolf / Getty Images

«Грамадзянская вайна» ў свеце прыматаў

Паступова навукоўцы прыйшлі да трывожнай высновы: перад імі не шэраг выпадковых сутычак, а сапраўдны зацяжны канфлікт. На сёння зафіксавана як мінімум 28 загінулых шымпанзэ, сярод якіх 19 дзіцянят. Для назіранняў за гэтымі жывёламі гэта беспрэцэдэнтны ўзровень гвалту.

Да гэтага выпадку толькі аднойчы, у сярэдзіне 1970‑х гадоў, у танзанійскім Нацыянальным парку Гомбе, легендарная Джэйн Гудал і яе калегі задакументавалі падобны жорсткі раскол у групе шымпанзэ. Аднак доўгі час даследчыкі сумняваліся ў натуральнасці тых падзей. Некаторыя лічылі, што «вайна» была справакавана чалавекам, бо Гудал гадамі давала жывёлам бананы.

Навукоўцы выказвалі здагадку, што малпы ваявалі за ежу, чаго не здарылася б у натуральных умовах. Канфлікт у Нгога, аднак, даказаў, што Джэйн Гудал не памылялася: шымпанзэ здольныя на арганізаванае кровапраліцце без ніякага ўмяшання чалавека і ў значна большым маштабе.

Асаблівасць гэтай вайны ў яе відавочнай несіметрычнасці. Ініцыятарамі агрэсіі сталі шымпанзэ з Заходняга кластара: хоць першапачаткова іх група была меншай па колькасці, яны пачалі паводзіць сябе значна больш жорстка і нападаць першымі. У выніку канфлікт прыняў характар аднабаковага знішчэння — абсалютна ўсе зафіксаваныя ахвяры належаць менавіта да больш шматлікага Цэнтральнага кластара, які так і не змог супрацьстаяць націску «заходнікаў».

Пры гэтым існуе яшчэ і трэці бок — Усходні кластар. Хоць яны і застаюцца саюзнікамі пацярпелай Цэнтральнай групы, у самі баі яны не ўступаюць і фактычна займаюць пазіцыю назіральнікаў. Навукоўцы не ведаюць, калі сціхнуць сутыкненні, і не выключаюць, што Заходняя група можа ўрэшце цалкам знішчыць Цэнтральную.

Фота: Danita Delimont / Getty Images

Што запусціла канфлікт?

Галоўная загадка застаецца без адказу: як здарылася, што яшчэ ўчорашнія сябры ператварыліся ў смяротных ворагаў. Паводле назіранняў, першыя трывожныя сігналы з’явіліся яшчэ ў 2014 годзе. Сувязі паміж групамі пачалі павольна распадацца: кантакты станавіліся ўсё радзейшымі, спарванне адбывалася ўжо пераважна ўнутры сваіх кластараў, а самі групы паступова разыходзіліся і замацоўваліся ў розных частках лесу.

Адна з ключавых гіпотэз звязвае гэты пералом з гібеллю пяці дарослых самцоў у тым жа годзе — магчыма, у выніку хваробы. Менавіта яны маглі быць тымі «сацыяльнымі мастамі», якія злучалі розныя часткі вялікай супольнасці. Калі гэтыя масты зніклі, унутраная раўнавага была парушаная — і лакальныя напружанні пачалі перарастаць у адкрыты канфлікт.

Гэтыя назіранні маюць каласальнае значэнне для разумення чалавечай прыроды. Яны даказваюць, што вытокі вайны могуць ляжаць не ў ідэалогіі, мове ці культурных адрозненнях, а ў самой структуры сацыяльных узаемаадносін. Шымпанзэ Нгога паказалі, як нашы продкі маглі быць уцягнутыя ў гады смяротных баёў без аніякіх перакананняў ці культурнай ідэнтычнасці — для гэтага аказалася дастаткова толькі змены сацыяльных сувязяў.

Гэта дае чалавецтву важны ўрок: клопат пра сацыяльныя сувязі можа дапамагчы супрацьстаяць гвалту. Па словах вучоных, калі менавіта сяброўства і «масткі» паміж групамі стрымліваюць агрэсію, то кіраванне канфліктамі ў нашым уласным жыцці становіцца грамадзянскім абавязкам дзеля стварэння больш мірнага свету.

Каментары да артыкула