«І ўпершыню прагучала: фашысты-лукашысты». Чарнобыльскі Шлях — 1996 ва ўспамінах відавочцаў, якія праз дзесяцігоддзі пасля таго дня сталі мужам і жонкаю

«Чарнобыльскі Шлях» 1996 года, які прайшоў пад лозунгам абароны незалежнасці, сабраў у цэнтры Мінска дзясяткі тысяч людзей. На ім адбыўся апошні публічны выступ Зянона Пазняка на Радзіме. Пра перажытае ў той дзень згадваюць сведкі тых падзей — Алесь Кот, на той час 42‑гадовы мужчына, і Ірына Мартусевіч, 19‑гадовая студэнтка. Тады яны нават не былі знаёмыя. Але праз тры дзясяткі гадоў той гістарычны шлях звёў іх адзін да аднаго.

Чарнобыльскі шлях-1996. Фота: vytoki.net

26 красавіка 1996 г. Чарнобыльскі Шлях. Успаміны ўдзельнікаў

Алесь Кот

Мы з сынам Алесем спяшаліся. З працы мне трэба было спачатку дахаты, а потым ужо разам праз увесь Партызанскі праспект — да чыгуначнага вакзала і далей на метро да станцыі «Кастрычніцкая». Калі выйшлі на прастору плошчы — на сэрцы зайграла ад відовішча шматлікіх бел-чырвона-белых сцягоў, што луналі ў паветры, лозунгаў, харугваў. Ну што ні кажыце, але наш — самы прыгожы ў свеце.

— Тата, чаму так хочацца заплакаць?

Паглядзеў на хлапца — і ў самога вільгаць у вачах… Як проста зрабіць дзень святочным.

Асноўная калона фармавалася недзе ля Акадэміі навук. Людзі з Захаду, Паўднёвага Захаду збіраліся на Кастрычніцкай плошчы ля Палаца Белсаўпрафа, каб потым уз’яднацца на праспекце Скарыны.

Чуваць было размовы, што Пазняка ў Мінску няма і, напэўна, мерапрыемства адбудзецца без яго. Шкада. На мітынгі ішлі, каб паслухаць яго жывую мову. Больш палымянага і натхнёнага прамоўцы я не ведаў.

Падышлі бліжэй да палаца, каб зверху паглядзець, што робіцца на праспекце ў бок вуліцы Янкі Купалы. Бачна да будынка цырка і нават да плошчы Перамогі.

Матухна родная… Уся прастора галоўнай магістралі ад помніка і да вуліцы Янкі Купалы запоўненая дзесяткамі тысяч людзей са сцягамі і транспарантамі. Мора людское. І… разбівалася яно аб скалу АМАПа. Адразу за вуліцаю Янкі Купалы праспект быў перагароджаны аўтобусамі. Далей — пустая прастора метраў трыццаць. І яшчэ далей — у некалькі шарэнгаў шэра-зялёная сцяна ўнутраных войскаў. Было відавочна: сабраліся не для фармальнасці. Далей не прапусцяць.

Пасля кароткага супрацьстаяння калона павярнула на вуліцу Янкі Купалы і рушыла ў кірунку вуліцы Максіма Багдановіча. Калі тысячы людзей з Кастрычніцкай плошчы пачалі ўлівацца ў калону, раптам данеслася:

— Хлопцы, Пазняк!.. Зянон Пазняк з намі!

Людскую масу нібы токам пранізала.

— Дзе? Дзе Пазняк?

Ён з’явіўся літаральна ў некалькіх метрах ад нас. Маладыя хлапцы, узяўшыся за рукі, утваралі жывое кола вакол яго. Я выхапіў свой «Кодак» і, трымаючы камеру на ўзнятых уверх руках, пачаў здымаць. Некалькі чалавек паднялі яго над людзьмі. Ягоная хударлявая постаць, спакойны твар, высокі лоб…

Зянон Пазняк з мітынгоўцамі на Чарнобыльскім шляху. Фота: vytoki.net

«Апостал. Апостал нацыі…» І сам здрыгануўся ад нечакана ўзгаданага выказвання Васіля Быкава.

Уздоўж тратуараў — машыны з вайскоўцамі. Спрабаваў прыўзняць брызент ззаду аднаго з аўтафургонаў. Сцяна металічных шчытоў. Забарыкадаваліся.

З калоны заклікаюць: «Хлопцы, вылазьце і хадземце з намі…» Нярухома-маўклівы метал шчытоў…

Дэманстрацыя вылівалася налева на вуліцу Максіма Багдановіча. Пад мостам ля Дома мадэляў ізноў бар’ер з металічных шчытоў. Трэба заварочваць направа да Палаца спорту.

І тут пачулася лязганне чагосьці па метале. То хлопцы пачалі закідваць каменнем міліцыянтаў, што стаялі металічнаю сцяною пад мостам над Нямігаю.

Хадыка, кіруючы рэдкім ланцужком дружыннікаў БНФ, спрабаваў спыніць маладзёнаў, не правакаваць АМАП на контратаку. Марна. Каменне працягвала ляцець у бок людзей у шлемах са шчытамі.

Калона ўсё ж пачала павольна паварочваць на Паркавую магістраль, падпарадкоўваючыся арганізатарам шэсця. І раптам шматгалосыя крыкі дзесьці з сярэдзіны калоны прыцягнулі нашую ўвагу. Мы азірнуліся…

Карціна ўбачанага ўражвала. Некалькі сотняў чалавек, аддзяліўшыся ад асноўнай масы дэманстрантаў, раптоўна кінуліся па зялёным узгорку правей Свята-Духава храма ў напрамку Верхняга горада. Над галовамі рэялі шматлікія чырвона-чорныя сцягі. Ізноў УНА-УНСО! Відовішча найноўшай гісторыі…

Гэтых украінскіх хлапцоў мне ўжо даводзілася бачыць у Мінску. Аднойчы мы ішлі на мітынг-сустрэчу з кандыдатам у народныя дэпутаты Будзінасам, які павінен быў адбыцца ля будынка штаба БВА. Па дарозе дагналі купку з 7—10 маладзёнаў з чырвона-чорнымі сцягамі.

Адзін з іх крыху прастуджаным голасам раз за разам выкрыкваў: «Слава Украіне!», а астатнія кожны раз хорам адказвалі: «Провалыся, Москва!»

На гэты раз украінцаў і тых, каго яны павялі за сабою, ужо чакалі. Густыя ланцугі амапаўцаў са шчытамі і дубінкамі, што нечакана з’явіліся з боку вуліцы Леніна, пайшлі ў контратаку.

Іх сустрэў град камення — такі густы, што іх руханне запаволілася. А ўкраінцы са сцягамі несліся наперад, нібы шалёныя, нікога не баючыся. І раптам адкуль ні вазьміся з’явіліся людзі ў плямістай уніформе з аўчаркамі на доўгіх павадках. Не чакаўшы такога павароту, маладзёны спачатку спыніліся, а потым гэтак жа шпарка кінуліся наўцёкі. Нешта ірэальнае, фантасмагарычнае адбывалася на нашых вачах. Старажытны Рым: легіянеры са шчытамі ў дзве траціны чалавечага росту, шлемы, цкаванне хрысціян звярамі…

Мітынг ля Палаца спорту. Ясная, даходлівая, натхнёная прамова Зянона Пазняка. Сказаў усё, што трэба было сказаць і што хацелі пачуць людзі.

Уразіла цішыня шматтысячнай грамады, у якую апускаліся ягоныя ўпэўненыя, узважаныя словы.

З мітынгу разыходзіліся, не адчуваючы небяспекі. Рухаліся па Паркавай магістралі ў кірунку ГУМа.

Міналі Дом мадэляў. З абодвух бакоў — міліцыянты са шчытамі. У ачапленні зусім яшчэ маладыя хлапчукі. За імі нервова хадзілі афіцэры і, лаючыся, аддавалі загады:

— Не падымаць галовы! Не размаўляць!

Я падышоў да аднаго, што ў ачапленні. Твар яго быў бачны праз адтуліны ў шчыце.

— Хлопчыку, колькі табе гадоў? Чаму ты тут?

Той ад нечаканасці ўзняў галаву. Божа мой — зусім яшчэ дзіця. Я, як трымаў «Кодак», так і пстрыкнуў. Успышка прыцягнула ўвагу афіцэра — той, вылаяўшыся, рушыў у наш бок. Мы адбеглі.

Пакуль яшчэ нікога не чапалі. Падымаліся па прыступках уздоўж будынка праектнага інстытута. Падняў вочы — і анямеў: наверсе нас чакала такая ж сцяна шчытоў. Пастку захлопнулі. Мы ўпершыню па-сапраўднаму спужаліся. Людзі вакол таксама спыніліся, разгублена глядзелі адзін на аднаго. Было ясна: зараз нешта будзе.

Раптам па чыімсьці загадзе сцяна наверсе разышлася. Людзі інстынктыўна кінуліся наперад — да праспекта. Там здавалася больш бяспечна.

Да надыходу цемры хапалі тых, хто нёс сцягі, транспаранты, чорныя палотны з назвамі пацярпелых раёнаў. Як сцямнела, пачаўся агульны хапун. За слова, за позірк. Сталага мужчыну груба цягнулі ўніз па прыступках у падземны пераход. Насупраць ГУМа стаялі аўтобусы — у іх запіхвалі, уцягвалі, проста закідвалі людзей. Не верылася, што свае ж, беларусы, могуць так абыходзіцца са сваімі суродзічамі. Мінакі спыняліся, саромелі іх. У адказ — хапалі ўжо і іх.

Звярнуўся да аднаго капітана:

— За што вы іх хапаеце?

— Ідзі дахаты.

— Я дома. Гэта вам лепш у казармы.

— Ты таксама хочаш у аўтобус?

І тут жа загадаў схапіць нас з сынам. Мы кінуліся бегчы да «Лакамкі», потым да Цэнтральнай кніжнай крамы. Здавалася, адчапіліся. Мы не ведалі, што нас ужо «вядуць» па радыё.

Рушылі да паштамта, каб праз Валадарскага дайсці да вуліцы Ленінградскай і сесці на тралейбус №3. На рагу — натоўпы людзей, «уазікі» стаяць «ялінкай», у іх запіхваюць затрыманых. Спыніліся на святлафоры. На наш бок перайшоў паўнаваты лысы мужчына ў цывільным з рацыяй, у суправаджэнні міліцыянтаў. Яго позірк хадзіў па людзях, як пражэктар.

— Гэтых… гэтых… і гэтых…

З рацыі даносіцца:

— Двое. Разам. Адзін у блакітнай куртцы.

Я аж знямеў. Гэта ж пра нас. І тут нашыя позіркі сустрэліся. Лысы зірнуў на сына, на блакітную куртку — і рэзка:

— Узяць і гэтых. Абодвух.

Яшчэ імгненне — і нас, падхапіўшы пад рукі, пацягнулі да «уазікаў». Каля машын — валтузня. Мы схапіліся адзін за аднаго, каб не раз’ядналі. Я спрабаваў дамовіцца адпусціць сына. Маўляў, малы, назаўтра школа. Пасля некалькіх просьбаў адзін у званні капітана недаверліва паглядзеў на нас і загадаў адпусціць яго.

Мы стаялі сціснутыя з усіх бакоў, і ў гэтай мітусні мне ўдалося незаўважана перадаць яму пластыкавую торбу — там быў «Кодак» з амаль поўнасцю адзнятай плёнкай і дзённік. Мяне ўпіхнулі ў задняе аддзяленне «уазіка» і замкнулі дзверы.

Праз некалькі хвілін у першы адсек заштурхнулі некалькіх маладзёнаў. Адзін — зусім хлапчук, гадоў 14—15 — пачаў прасіць, каб яго адпусцілі. Зноў бразнулі дзверы. Дадаўся яшчэ адзін мужчына, гадоў пяцьдзясят. Спакойна сказаў, што супраціву не аказвае і ўвойдзе сам. Дзверы зачыніліся.

Пазнаёміліся. Мужчына даў сваю візітку: Дзюба Уладзімір Барысавіч, галоўны рэдактар радыёканала «Радыё-2» нацыянальнай дзяржаўнай тэлерадыёкампаніі.

Думкі пра сына не адпускалі. Ці дабярэцца дадому. Ці не зачэпяць ізноў. У горадзе — амапаўскія «касталомы». Нарэшце — рух. Мы паехалі. Цэнтральны РАУС быў непадалёк. Хутка нас выгрузілі з «уазіка» і павялі ўнутр. Пакой нагадваў школьны клас. Затрыманых, як потым палічыў, васямнаццаць чалавек.

Міліцыянты запаўнялі паперы, часам пісалі проста на сценах.

Невысокі тлусты маёр прыстаў да студэнта:

— Гэта я ў цябе манціроўку забраў? Твар знаёмы.

— Не, не ў мяне…

— Пакажы кішэні! Я б цябе інвалідам зрабіў…

Лаянка. Падышла наша чарга. Запыталі прозвішча, імя, імя па бацьку. Праверка па тэлефоне. Усё супала. Тое ж самае — з Дзюбам.

Пасля нашыя імёны ўпісвалі ў тыя ж самыя аркушы папер, што пісалі на сценах. На пытанне, што гэта за дакументы, адказу не было. Толькі адзін кінуў:

— Хутка даведаецеся.

Потым нас з Дзюбам паклікалі ў асобны пакой. Зайшоў малады чалавек у цывільным.

Паведаміў, што з РАУС Цэнтральнага раёна паступілі заявы: мы нібыта парушалі грамадскі парадак.

Першым разглядалі мяне. Абвінавачанне: брудная лаянка, хапанне за форму, ігнараванне заўваг. Я запытаўся пра сведак. Ён паказаў паперу — паказанні двух афіцэраў. І я адразу зразумеў, як гэта працавала: загадзя падрыхтаваныя шаблоны, куды проста ўпісвалі прозвішчы. Нахабная канвеерная фабрыкацыя.

— Было гэта? — спыталі.

— Было. Але ўсё наадварот. Гэта мяне супрацоўнікі міліцыі хапалі за адзенне, цягнулі, лаяліся.

— Падпішаце?

— Падпішу, але з заўвагай.

Я запісаў унізе аркуша паперы сваю версію і падпісаў. Дзюбу абвінавацілі яшчэ і ў тым, што ён нібыта збіваў супрацоўнікаў МУС. Пасля гэтага нас адпусцілі, папярэдзіўшы, што справа пойдзе ў суд.

З вулічнага аўтамата я адразу патэлефанаваў дадому. Жонка сказала, што сына няма. Як няма?! І ўнутры ўсё абарвалася. Я проста сеў на асфальт.

Праз колькі гадзін позна ўвечары я вярнуўся дадому. Сын ужо прыбыў.

Ён маўкліва ляжаў на ложку і амаль не адказваў на пытанні. Стан быў цяжкі — і псіхалагічна, і фізічна. Балела спіна. Ён сказаў, што яго біў гумовым дручком міліцыянт і што на наступны дзень ён не зможа пайсці ў школу. Больш у той вечар мы яго не распытвалі.

На наступны дзень ён сам расказаў, што адбылося пасля таго, як яго адпусцілі на рагу Валадарскага і праспекта Скарыны, ля гатэля «Мінск». Ён перайшоў праспект, спусціўся да вуліцы Ленінградскай, дзе хацеў сесці на тралейбус №3. Але на тым баку яго зноў пазналі.

Міліцыянты, якія ўжо шукалі хлопца ў блакітнай куртцы, кінуліся за ім. Ён уцякаў, увесь час азіраючыся. Спатыкнуўся і ўпаў. Міліцыянт падбег і пачаў біць яго ляжачага дручком.

Людзі вакол спачатку моўчкі назіралі. Потым адна з жанчын заступілася — казала, што хлопец малы, што ён нічога не зрабіў. На момант гэта нібыта спыніла нападніка, адцягнула ягоную ўвагу. Сын скарыстаў момант, падняўся і наўцёкі.

Яго зноў пачалі пераследаваць. Ён змог прашмыгнуць у натоўп на прыпынку і сесці ў тралейбус.

Там ён быў у стане моцнага страху. Баяўся ўсіх ва ўніформе. Зняў блакітную куртку, схаваў яе. Потым схаваўся пад сядзенне і доўга не вылазіў. Калі тралейбус заехаў у парк, кіроўца знайшоў яго і дапамог вярнуцца — сказаў, на які тралейбус сесці, каб даехаць дадому.

На наступны дзень у школу ён пайсці не змог. Балела спіна, асабліва ў вобласці паясніцы. Сядзець было цяжка — ён еў стоячы, мог толькі стаяць або ляжаць не згінаючыся. Казаў, што страх як быццам аддае ў ногі.

Праз некаторы час, у траўні, я атрымаў позву ў суд. 11 чэрвеня — пасяджэнне.

Прысутнічалі суддзя Павел Іванавіч Коршунаў, сакратарка і я. Зачыталі заяву з міліцыі: парушэнне грамадскага парадку. Мяне спыталі, ці прызнаю.

Я адказаў, што гэта няпраўда, што нічога з гэтага не было, грамадскі парадак не парушаў. Суддзя, не падымаючы вачэй, сказаў:

— На першы раз вы папярэджаны.

Я перапытаў:

— За што папярэджаны?

Суддзя, апусціўшы галаву, прамаўчаў.

24 чэрвеня 1996 года мяне выклікалі ў пракуратуру Заводскага раёна. Следчы Пасько Сяргей Міраслававіч паведаміў, што ў пракуратуру перададзены спісы затрыманых 26 красавіка 1996 года і што заведзена крымінальная справа па факце арганізацыі мітынгаў. Мяне выклікалі як сведку. Пыталіся, ці ёсць у мяне прэтэнзіі да супрацоўнікаў МУС. Я адказаў, што прэтэнзіяў не маю.

Пазней мяне выклікалі яшчэ раз і паведамілі, што вядзецца праверка дзеянняў супрацоўнікаў МУС і што могуць спатрэбіцца дадатковыя паказанні.

Я зразумеў, што гэта можа быць унутраная гульня структур і што мяне хочуць выкарыстаць як сведку супраць аднаго з бакоў.

Я адмовіўся даваць паказанні. Сказаў, што нічога дадаць не маю.

***

31 ліпеня 1996 года каля поўдня я рухаўся на сваім самаходзе па Партызанскім праспекце.

Непадалёк ад універмага «Беларусь» мяне абагнаў джып «Mitsubishi» з нумарам 2668 КЕ і, рэзка падсёкшы злева, пачаў тармазіць перада мной.

Я спрабаваў аб’ехаць яго, але ён паўтараў манеўры, зніжаючы хуткасць да мінімуму. Урэшце я спыніўся.

З машыны выйшаў высокі мужчына і з пагрозамі накінуўся на мяне:

— Цябе што, навучыць ездзіць?

Потым ён дастаў пасведчанне ў пластыкавым пакеце. Праз плёнку я прачытаў: «Рэспубліка Беларусь. Камітэт дзяржаўнай бяспекі». Калі ён хаваў яго назад, я ўбачыў пад жакеткаю пісталет у кабуры. Пасля гэтага ён паспрабаваў стукнуць мяне кулаком па твары. Удар прыйшоўся па сківіцы ўскос, бо я паспеў крыху адхіліцца. У гэты час кіроўца аўто стаяў побач, трымаючы правую руку ў кішэні, і маўчаў. Яны яшчэ нешта сказалі, пагразілі і вярнуліся ў машыну.

Было зразумела, што гэтая сцэна не выпадковая.

Ірына Мартусевіч, у 1996 г. студэнтка гуманітарна-эканамічнага недзяржаўнага інстытута

На занятках у той дзень сядзець было немагчыма. Словы выкладчыкаў расплываліся, гублялі сэнс, нібыта гаворка ішла не пра права, а пра нешта цалкам адарванае ад рэчаіснасці. Мы ўсе ведалі, што адбываецца ў горадзе — пра гэта яшчэ ўчора гаварылі дома, за вячэрай. Бацькі абмяркоўвалі будучае шэсце, «Чарнобыльскі шлях», гаварылі ціха, але з тым асаблівым напружаннем, якое ні з чым не пераблытаеш.

І вось мы сядзім на лекцыі па канстытуцыйным праве. Канстытуцыйным! У краіне, дзе гэтае права ўжо тады было вывернутае навыварат. Слухаць гэта здавалася амаль крывадушнасцю — быццам мы робім выгляд, што ўсё нармальна.

Мы пераглянуліся. Рашэнне было відавочным. Зліняць з заняткаў.

Наш інстытут знаходзіўся ў будынку Ін’яза на плошчы Перамогі, і мы паспрабавалі ціха, незаўважна выслізнуць з будынка. Але ўжо на выхадзе літаральна сутыкнуліся з намеснікам дэкана — Уладзімірам Нікіцічам.

Ён паглядзеў на нас і адразу ўсё зразумеў:

— Вы гэта куды?

Нас было пяць чалавек. Плюс яшчэ трое чакалі ў двары інстытута. Відавочна, што не ў прыбіральню.

— Уладзімір Нікіціч… Ну вы ж разумееце. Там жа цяпер адбываецца… Гісторыя…

Ён вытрымаў паўзу, паглядзеў на нас — ужо не строга, а амаль па-змоўніцку.

— Добра. Я вас не бачыў.

І гэтым ён нібыта не проста нас адпусціў — ён адкрыў нам дарогу туды, дзе ўсё сапраўды адбывалася. Мы выбеглі на вуліцу, спусціліся ў метро, даехалі да Акадэміі навук і выйшлі чакаць калону. Хацелася ўліцца ў пачатак — ісці ў хвасце здавалася бессэнсоўным.

Здалёк, ад парку Чалюскінцаў, ужо цягнуліся людзі. Над натоўпам калыхаліся бел-чырвона-белыя сцягі. Ішоў гул — шматгалосы, жывы. Выкрыкі каціліся хвалямі. Мы чакалі свайго моманту. Дзень быў сонечны, цёплы. Усё вакол здавалася лёгкім, амаль святочным. Мы стаялі сярод незнаёмых людзей і адчувалі іх як сваіх. Мы былі акрыленыя. Нават абцасы, у якіх я прыйшла, не бянтэжылі.

Калі калона падышла, мы далучыліся амаль у самым пачатку і пайшлі разам з усімі — шчыльнай, жывой ракой. Ад Акадэміі навук да плошчы Якуба Коласа прайшлі на гэтым узлёце, амаль не адчуваючы стомы.

І там упершыню ўбачылі міліцыю. Заслон — ланцуг людзей у форме, са шчытамі і дручкамі. І супраць іх — натоўп. Тысячы людзей. Гэты націск было немагчыма спыніць. Міліцыянтаў пачалі цясніць, літаральна ўціскаць у сцены дамоў. Яны адступалі, не ведаючы, што рабіць — па тварах было бачна: не чакалі гэткай рашучасці ад звычайных людзей.

Калі мы праходзілі міма «Лянка», нехта крыкнуў:

— Фашысты!

Натоўп падхапіў. А потым іншы голас, ужо з іроніяй:

— Ды якія фашысты… Лукашысты!

І раптам — смех, што пракаціўся па ўсёй калоне. І слова замацавалася. Лукашысты.

Міліцыянеры ў касках, са шчытамі, стаялі ўздоўж дамоў, прыціснутыя натоўпам, і выглядалі разгубленымі. Мы пайшлі далей — з адчуваннем дзіўнай, амаль лёгкай перамогі. Калі падыходзілі да плошчы Перамогі, вырашылі абысці стэлу справа. І раптам я адчула, як нехта крануў мяне за плячо. Я азірнулася.

Гэта быў мой дзядзька з Акадэміі навук. Яшчэ ўчора мама казала, што ён, хутчэй за ўсё, пойдзе на мітынг. Перажывала. І менавіта гэтая размова мяне і падштурхнула — пайсці.

Ён паглядзеў на мяне крыху вінавата:

— Ты мяне не бачыла. І я цябе не бачыў.

Мы, усміхнуўшыся, кіўнулі адзін аднаму. Літаральна з першага тэлефоннага аўтамата я дазванілася дахаты:

— Мам, я на мітынгу! І я дзядзьку сустрэла!

Мама спакойна адказала:

— Так, ён толькі што званіў. Сказаў, што сустрэўся з табой.

Мы, два «канспіратары», здалі адзін аднаго імгненна…

Калі мы падыходзілі бліжэй да цырка, усё змянілася. Спачатку мы не зразумелі, што адбываецца, а потым убачылі новы заслон.

І гэта былі ўжо не тыя міліцыянеры, што раней. Гэтыя стаялі жорстка, сабрана. Рух запаволіўся, людзі губляліся, не ведалі, што рабіць. Стала ясна: на гэты раз проста натоўпам іх не ўзяць.

Мы стаялі амаль каля самага ланцуга міліцыянераў, шукалі вачыма хоць кагосьці, хто скажа, што рабіць далей. Але ў той момант мы ўжо амаль не думалі. Калі б нехта крыкнуў «на барыкады» — мы б пайшлі. Хаця ўся нашая «зброя» — тоненькая кніжка па канстытуцыйным праве ў сумцы.

І раптам я заўважыла людзей, што стаялі колам, трымаючыся за рукі. Унутры стаяў чалавек. Вакол ужо фармавалася другое кола.

— Пазняк… Хлопцы, гэта Пазняк!

Я схапіла сваіх:

— Пайшлі! Трэцім колам станем!

Мы пабеглі ў той бок. Але не паспелі.

Пачуўся голас:

— Да Палаца спорту! Згортвайце на Янкі Купалы!

І натоўп разгарнуўся, пацёк з праспекта ўправа. І менавіта ў гэты момант, калі мы павярнулі на Янкі Купалы, у паток пачалі ўлівацца людзі, што чакалі каля палаца Прафсаюзаў. Яны сыходзілі да нас праз праход паміж музеем вайны і палацам. Іх станавілася ўсё больш, шчыльнасць павялічвалася. Хтосьці побач увесь час шчоўкаў фотаапаратам, трымаючы яго на выцягнутых угару руках. Здымаў, амаль не апускаючы камеру, нібыта таксама адчуваў — гэта гісторыя, і яе трэба зафіксаваць. Мы спрабавалі трымацца бліжэй, але паток быў мацнейшы. Звярнулі налева на Максіма Багдановіча.

Да Нямігі мы дайшлі без прыгодаў. Направа на Паркавую магістраль. На прыступках Палаца спорту ўжо збіраўся мітынг. У гэтай мітусні мы пачалі губляцца. Нас было восем — стала меней.

Але гэта ўжо не мела значэння.

Мы прабіраліся бліжэй да выступоўцаў. Гэта быў наш першы мітынг. Гісторыя — не ў падручніку, а перад вачыма. Мне здавалася, што другога такога шанцу можа не быць. Я ўлоўлівала кожнае слова, кожны жэст.

Сонца садзілася, асвятляючы сцэну, твары, сцягі. Блакітнае неба, бел-чырвона-белыя палотнішчы, галасы, воклічы. Гэта было моцна.

Калі мітынг скончыўся, натоўп пачаў разыходзіцца. Большасць пайшла да станцыі метро «Няміга». Да таго моманту нас засталося двое. Мы з Валодзькам стаялі і глядзелі на гэтую раку людзей. Было зразумела — у падземным пераходзе будзе цісканіна. Не хацелася туды. Ён паглядзеў на мяне:

— Дойдзеш пешшу?

— Вядома.

І мы пайшлі. Далёка. Па Максіма Багдановіча, да Бангалора, да універсама «Рыга», далей. Ішлі доўга. І размаўлялі. Пра ўсё. Пра выкладчыкаў, пра Пазняка, пра тое, які гэта быў дзень. Якая энергія. Які вайб. Мы ўжо тады вырашылі — будзем хадзіць яшчэ. Дадому дайшлі за поўнач. Мама адчыніла дзверы. Валодзька адрапартаваў:

— Здаю з рук у рукі.

І пайшоў. Мама маўкліва паказала на тэлефон:

— Сама адказвай на званкі.

А той разрываўся без супынку. Гэта спрабавалі датэлефанавацца хлопцы. Каб даведацца, што я ў парадку.

Пакуль мы ішлі дадому, мы прапусцілі самае жорсткае. Як бралі людзей. На Нямізе. Каля ГУМа. Усюды. Хапун. Мы проста прайшлі міма. А іншых — затрымлівалі. Некаторыя ўжо вырашылі, што мяне таксама ўзялі. І, ведаючы мой характар, былі ўпэўненыя — я там адна з першых. Праз колькі дзён казалі, што 26‑га затрымалі блізу 250 чалавек.

Фота: vytoki.net

Да гадзіны ночы я адказвала на званкі, распавядаючы, як усё было. І як гэта было… класна!

На наступны дзень у навінах казалі: «Група п’яных студэнтаў і кучка пенсіянераў учынілі беспарадкі». Мы слухалі і смяяліся. Бо мы ўсё бачылі. І ведалі, што ў Мінску было насамрэч.

Пасляслоўе

Тэкст пра падзеі 26 красавіка 1996 года стаўся складзеным мною літаральна на працягу першых двух тыдняў пасля Чарнобыльскага шляху. Пазней у яго ўключаліся нататкі пра іншыя падзеі: суд, пракуратура, інцыдэнт з удзелам КДБ на Партызанскім праспекце. Усё гэта дадавалася паступова, і толькі бліжэй у жніўні 1996 года тэкст канчаткова набыў тую форму, у якой ён існуе цяпер.

Напярэдадні 30‑й гадавіны таго Чарнобыльскага Шляху, ужо ў Канадзе, гэты тэкст быў паказаны адной асобе. Пасля прачытання яна сказала, што мусіць адлучыцца, і зачынілася ў офісе. Праз гадзіну яна прапанавала прачытаць у тэлефоне тэкст, які толькі што даслала мне.

Калі я азнаёміўся з напісаным, мы зноў стрэліся вачыма і абодва зразумелі: тое, што было перажыта, не знікла і не растварылася ў часе. Больш таго, гісторыя дзіўным чынам абышлася з намі. Тэкст быў пра 26 красавіка 1996 года вачыма мае суразмоўцы.

У той дзень з розных канцоў Мінска мы рухаліся ў адно месца: я з вуліцы Ангарская, яна — ад Акадэміі навук.

Мы не былі знаёмыя і нават нічога не ведалі адзін пра другога. Проста два мінчукі. Сышліся ў калоне Чарнобыльскага Шляху. Амаль сустрэліся ля Зянона Пазняка: я ў васьмі метраў ад яго, яна — у трох, знаходзячыся ў коле маладых людзей, якія ахоўвалі старшыню БНФ.

Нашы жыццёвыя шляхі пасля 1996 года разышліся на дзесяцігоддзі. У 1998 годзе мы абое са сваімі сем’ямі выехалі ў Канаду.

Прайшлі праз выпрабаванні, страты і ўдары лёсу і зноў сустрэліся: у Лондане ў беларускай Бібліятэцы імя Францыска Скарыны. І тая сустрэча стала вырашальнай для нас абаіх.

Праз 30 год двое ўдзельнікаў Чарнобыльскага Шляху'96, якія сталі сведкамі апошняга публічнага выступу Зянона Пазняка ў Беларусі 26 красавіка 1996 года, спецыяльна прыехалі з Таронта ў Нью-Ёрк, каб паслухаць ягоны выступ на Дне Волі — 2026 у Кафедральным Саборы БАПЦ. 

Сёння гэтыя дзве асобы рознага паходжання і розных жыццёвых шляхоў зноў апынуліся разам. Тады на Чарнобыльскім Шляху ў 1996 г. ёй было дзевятнаццаць, мне — сорак два.

Ірына Мартусевіч — мая жонка з 2025 года.

Каментары да артыкула