«Ён змяніў тое, як чалавецтва глядзіць на Сусвет». Легендарны тэлескоп «Хабл» падае на Зямлю — НАСА тэрмінова шукае тых, хто яго выратуе або затопіць
Амаль чатыры дзесяцігоддзі гэтая абсерваторыя была нашым галоўным акном у Сусвет: цэлыя пакаленні людзей выраслі на яе яркіх здымках далёкіх туманнасцяў і галактык. Цяпер жа апарат без уласнага рухавіка павольна цягне да Зямлі, дзе яго некантраляванае падзенне пагражае абрынуць тоны абломкаў на жылыя раёны.
Касмічны тэлескоп «Хабл» вяртаецца да працы пасля другой экспедыцыі па абслугоўванні ў лютым 1997 года. Фота: НАСА
Нацыянальнае ўпраўленне па аэранаўтыцы і даследаванні касмічнай прасторы ЗША — НАСА — афіцыйна звярнулася да прыватных касмічных кампаній з прапановай распрацаваць місію па выратаванні або бяспечнай утылізацыі арбітальнага тэлескопа «Хабл». Як паведамляецца на сайце НАСА, збор заявак працягнецца да 30 лістапада 2026 года, а сама экспедыцыя павінна адбыцца не пазней за 2032 год.
Ведамства разглядае тры сцэнарыі: узняцце абсерваторыі на больш высокую арбіту для падаўжэння тэрміну яе навуковай службы, рамонт і мадэрнізацыю бартавога абсталявання непасрэдна ў космасе альбо прымусовае кантраляванае звядзенне апарата ў атмасферу над акіянам пасля завяршэння яго працы.
Як піша выданне Ars Technica, калі прыватны буксір здолее падняць «Хабл» да патрэбнай НАСА вышыні ў 600 кіламетраў, знакаміты тэлескоп зможа заставацца на арбіце яшчэ прынамсі 25 гадоў. Адміністратар агенцтва Джарэд Айзекман заявіў, што наперадзе ў абсерваторыі яшчэ шмат важных адкрыццяў, таму дзяржава абавязаная перад падаткаплацельшчыкамі і навуковай супольнасцю вывучыць усе эканамічна апраўданыя спосабы падоўжыць яе жыццё.
Чаму «Хабл» падае хутчэй за прагнозы
Тэлескоп быў выведзены на арбіту шатлам «Дыскаверы» ў красавіку 1990 года на вышыню каля 612 кіламетраў. За 36 гадоў працы ён здзейсніў больш за 1,7 мільёна назіранняў, якія леглі ў аснову 23 тысяч навуковых прац, а 19 верасня 2026 года, паводле партала KeepTrack, завяршыў свой двухсоттысячны віток вакол планеты.
Аднак «Хабл» ад самага пачатку праектаваўся без уласнага ракетнага рухавіка. Стваральнікі разлічвалі, што яго будуць рэгулярна наведваць астранаўты на касмічных чаўнаках, якія падчас рамонту будуць падымаць тэлескоп вышэй сваімі рухавікамі.
З 1993 па 2009 год да абсерваторыі злёталі пяць такіх экспедыцый, прычым апошні раз арбіту «Хабла» падымалі яшчэ ў 2002 годзе падчас місіі шатла «Калумбія». Пасля закрыцця праграмы шатлаў у 2011 годзе апарат застаўся сам-насам з верхнімі слаямі атмасферы, якія паступова тармозяць яго і цягнуць уніз.
«Слупы Тварэння» — адзін з самых вядомых здымкаў, атрыманых тэлескопам. Нараджэнне новых зорак у Туманнасці Арол. Фота: Wikimedia Commons
Цяпер тэлескоп апусціўся ўжо да адзнакі каля 470 кіламетраў. Сітуацыю пагоршыў 25‑ы цыкл сонечнай актыўнасці, які аказаўся значна больш магутным за прагнозы: Сонца мацней разагрэла верхнюю атмасферу Зямлі, яна пашырылася і паскорыла тармажэнне спадарожнікаў.
Паводле разлікаў Інстытута касмічнага тэлескопа ў Балтымары, без умяшання «Хабл» увойдзе ў шчыльныя слаі атмасферы ў 2033 або 2034 годзе.
Астраном Гарвард-Смітсанаўскага цэнтра астрафізікі Джонатан Мак-Даўэл у лютым 2026 года папярэдзіў, што пры высокай сонечнай актыўнасці падзенне можа адбыцца яшчэ раней — ужо ў 2028 годзе.
Як адзначае выданне TechTimes, некантраляванае вяртанне «Хабла» нясе прамую пагрозу для людзей на Зямлі. Тэлескоп важыць каля 13 тон і не разлічаны на поўнае згаранне ў паветры. Даследаванне, прадстаўленае на канферэнцыі Еўрапейскага касмічнага агенцтва па касмічным смецці, паказала, што каля 20 % масы канструкцыі — прыкладна 2,6 тоны тугаплаўкіх дэталяў і люстэрка — даляцяць да паверхні планеты і рассыплюцца паласой даўжынёй ад 350 да 800 кіламетраў.
Паколькі арбіта тэлескопа мае нахіл 28,5 градуса, траекторыя яго падзення праходзіць над аднымі з самых густанаселеных рэгіёнаў свету: Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Азіяй, Цэнтральнай Амерыкай і Карыбскім басейнам.
Імавернасць гібелі ці ранення чалавека пры некіраваным падзенні «Хабла» ў 2033 годзе ацэньваецца як 1 да 330. Гэта ў 30 разоў перавышае ўласны стандарт бяспекі НАСА, які дапускае рызыку не вышэйшую за 1 да 10 тысяч. У найгоршым сцэнарыі пры падзенні абломкаў на такія мегаполісы, як Макаа, Ганконг або Сінгапур, прагназуецца ад адной да чатырох чалавечых ахвяр.
Тэлескоп «Хабл» на фоне Зямлі. Фота: НАСА
Адзіны працоўны гіраскоп
Акрамя страты вышыні, абсерваторыя пакутуе ад зносу сістэмы арыентацыі, пра што нагадвае часопіс Wired.
Каб надзвычай дакладна ўтрымліваць у фокусе далёкія зоркі, «Хабл» павінен выкарыстоўваць адначасова тры гіраскопы з шасці, устаноўленых астранаўтамі ў 2009 годзе. Да вясны 2024 года тры прыборы цалкам выйшлі з ладу, а чацвёрты пачаў выдаваць памылкі.
У выніку ў чэрвені 2024 года інжынеры перавялі тэлескоп у эканомны рэжым працы на адным гіраскопе, пакінуўшы апошні спраўны асобнік у рэзерве. Праз гэта эфектыўнасць назіранняў скарацілася амаль на чвэрць, затое спецыялісты даюць больш за 70 % гарантыі, што ў такім рэжыме «Хабл» праслужыць як мінімум да 2035 года.
Пры гэтым новыя касмічныя тэлескопы, уключаючы запушчаны «Джэймс Уэб» і будучую абсерваторыю імя Нэнсі Грэйс Роман, не здольныя замяніць «Хабл»: яны працуюць у інфрачырвоным дыяпазоне, тады як «Хабл» застаецца адзіным флагманам, які бачыць Сусвет у бачным і ўльтрафіялетавым святле.
Яго паўнавартасны наступнік — абсерваторыя Habitable Worlds Observatory — паляціць у космас не раней за 2040‑я гады, а заяўкі астраномаў на працу з «Хаблам» і сёння ў сем разоў перавышаюць даступны час назіранняў.
Тэлескоп «Хабл» на фоне Зямлі. Фота: НАСА
Тэхнічную задачу для выратавальнікаў спрашчае адна дэталь: у маі 2009 года экіпаж шатла «Атлантыс» падчас развітальнай місіі загадзя прымацаваў да кармы тэлескопа спецыяльнае стыковачнае кальцо дыяметрам 76 сантыметраў — сістэму мяккага захопу SCRS. Дзякуючы ёй будучаму касмічнаму буксіру не давядзецца лавіць 13‑тонны цыліндр за выпадковыя выступы, бо на корпусе ўжо ёсць стандартны вузел для стыкоўкі.
Няўдача са спадарожнікам Swift
Гісторыя з выратаваннем «Хабла» мае і палітычную інтрыгу. У верасні 2022 года мільярдэр і прыватны астранаўт Джарэд Айзекман разам з кампаніяй SpaceX сам прапанаваў НАСА бясплатна для бюджэту падняць арбіту тэлескопа на 50 кіламетраў і замяніць яму гіраскопы падчас пілатуемай місіі на караблі Crew Dragon у межах сваёй праграмы Polaris. Аднак у чэрвені 2024 года кіраўніцтва НАСА адхіліла гэты план. Тагачасны дырэктар астрафізічнага падраздзялення агенцтва Марк Клэмпін патлумачыў адмову тым, што выхлапныя газы і лятучыя арганічныя злучэнні ад карабля з экіпажам могуць асесці найтанчэйшай плёнкай на галоўным люстэрку і назаўжды сапсаваць ультрафіялетавую оптыку тэлескопа.
У снежні 2025 года Сенат ЗША зацвердзіў самога Джарэда Айзекмана на пасадзе кіраўніка НАСА, і цяпер мільярдэр вярнуўся да ідэі выратавання «Хабла» ўжо ў крэсле адміністратара агенцтва.
Праўда, сам ён у сацсетцы X удакладніў, што гэтым разам разлічвае пераважна на аўтаматычныя робатызаваныя апараты, тым больш што SpaceX плануе вывесці караблі Crew Dragon з эксплуатацыі да 2030 года.
Сёлета індустрыя касмічных буксіраў зрабіла некалькі крокаў наперад: у ліпені 2026 года карпарацыя Northrop Grumman сумесна з Пентагонам запусціла першы аўтаматычны рамонтны спадарожнік з робатызаванай рукой для геастацыянарнай арбіты, а стартапы Astroscale і Starfish Space выпрабоўваюць сістэмы стыкоўкі на нізкай калязямной арбіце.
Разам з тым апошні практычны эксперымент НАСА па выратаванні навуковага спадарожніка скончыўся правалам. У верасні 2025 года агенцтва выдзеліла 30 мільёнаў даляраў стартапу Katalyst Space Technologies, каб той за дзевяць месяцаў стварыў апарат LINK і падняў арбіту касмічнай абсерваторыі Swift, якая хутка падала. Буксір стартаваў 3 ліпеня 2026 года, але праз тры тыдні страціў кіраванне арыентацыяй і пачаў куляцца. Інжынеры змаглі толькі правесці яго за 10—15 кіламетраў ад мэты, пасля чаго місію спынілі. У выніку 4 лістапада 2026 года тэлескоп Swift увайшоў у атмасферу і згарэў над Інданезіяй.
Дадатковай перашкодай для выратавання «Хабла» застаюцца фінансы. Бюджэт на штогадовае абслугоўванне самога тэлескопа нядаўна ўрэзалі на 20 % — да 83—87,8 мільёна даляраў, а асобных грошай на куплю выратавальнай місіі ў каштарысе НАСА пакуль увогуле не закладзена. Калі пасля аналізу заявак высветліцца, што ўзняцце і ўтрыманне ветэрана каштуе занадта дорага, агенцтву давядзецца выбраць трэці варыянт з тэндара — адправіць да «Хабла» буксір, які прыстыкуецца да кальца і прымусова накіруе легендарны тэлескоп у бязлюдны раён Ціхага акіяна.