Ščaślivy los biełaruskaha terarysta numar adzin
1 lutaha spoŭniłasia 100 hadoŭ ad naradžeńnia Siarhieja Prytyckaha.
«Ceły dzień błukaŭ pa vulicach Vilni ź pistaletami ŭ kišeniach, adčuvaŭ asałodu ad žyćcia i ŭsiaho, što mianie atačała.Chto viedaje, ci budu ja žyć zaŭtra. Dzień byŭ pachmurny i chałodny, ale jon padavaŭsia mnie cudoŭnym. Nikoli ja tak prahna nie ŭdychaŭ pavietra, nikoli dla mianie nie byli takimi cudoŭnymi nieba i vada ŭ Vialli, jak u toj dzień. I ŭsie ludzi zdavalisia mnie niezvyčajna dobrymi...
Ranicaj 27 studzienia ja nakiravaŭsia ŭ akruhovy sud... ...Narešcie staršynia suda abviaściŭ: «Zaprasić śviedku Jakuba Stralčuka».Raskrylisia dźviery, i z kabinieta prakurora vyjšaŭ jon, pravakatar.
Imhnienna vyniaŭšy z kišeniaŭ abodva pistalety, nakiravaŭsia da stała sudździ. Nakiravaŭšy adzin pistalet pad pravaje vucha, druhi ŭ śpinu, nacisnuŭ na abodva kurki adnačasova. Prahučała dva streły. Sudździa i prakuror paleźli pad stoł, publika kinułasia da vychadu. Dla bolšaj peŭnaści ja pasłaŭ jašče dźvie kuli...
Špiki vychapili pistalety i adkryli pa mnie ahoń... Pierastali stralać, kali paličyli, što ja ŭžo miortvy...»
Tak pačałasia lehienda 23-hadovaha Siarhieja Prytyckaha, siabra Kamunistyčnaj partyi Zachodniaj Biełarusi, čyje ŭspaminy my pracytavali.Jaho vylečyli i prysudzili da śmiarotnaj kary. Adnak kampanija salidarnaści, pačataja ŭ Polščy i za miažoj, zmusiła ŭłady zamianić śmiarotny prysud na pažyćciovaje źniavoleńnie. A praz try hady Prytyckaha vyzvalili z turmy saviety. I pačałasia jaho karjera.
Jany papłacilisia
«Historyjaj KPZB ciapier surjozna nie zajmajecca nichto, — kaža hrodzienski historyk Andrej Vaškievič.— Starejšyja daśledčyki adychodziać, maładyja napisali paru prac... Niepierapravieranymi zastajucca daśledavańni 1960—1970-ch, a tam KPZB padajecca tak, niby ŭsia jaje dziejnaść budavałasia vyklučna na zahadach z Maskvy. Miž tym ja pierakanany, što historyja KPZB — heta častka historyi nacyjanalna-vyzvolnaha ruchu. KPZBoŭcy byli ludzi pieravažna vielmi sumlennyja, ale padmanutyja. I jany papłacilisia za heta...»
KPZB nielha nazyvać nacyjanalnaj partyjaj, kaža historyk. Ale sproby stvaryć u 1936-m supolny Narodny Front ź Biełaruskaj chryścijanskaj demakratyjaj pakazvajuć, što zachodniebiełaruskija kamunisty adčuvali siabie častkaj nacyjanalnych siłaŭ.Mo tamu im paśla tak nie daviarali ŭ SSSR?
Navat Uładzimir Caruk, KPZBoviec, a paśla lehiendarny partyzanski kamandzir «Dziadzia Vałodzia», paśla vajny byŭ tolki rajonnym načalnikam. (Paraŭnajem z partyzanami Mazuravym i Mašeravym.)
«U KPZB byli ludzi našmat bolš adukavanyja, padrychtavanyja da dziaržaŭnaj dziejnaści, jak Mikałaj Arechva, Fani Cyhielnickaja, Maksim Tank, Valancin Taŭłaj, Urbanovič, Šydłoŭski, ale simvałam KPZB staŭ Prytycki. Jahonaja dobranadziejnaść nie vyklikała sumnievaŭ u Maskvy», — adznačaje A.Vaškievič.
Na samyja viaršyni ŭłady ŭźniaŭsia adzin Prytycki. Staršynia Minabłvykankama, Kamiteta dziaržkantrolu, vice-premjer, śpikier pałaty — tak pierakładajucca na siońniašniuju movu jaho pasady. Batracki syn z trochkłasnaj škołaj za plačyma staŭ čynoŭnikam uzroŭniu Batury, Jakabsona, Siamaški.
Pravakataraŭ stralali dziasiatkami
U ijerarchii KPZB Prytycki nie zajmaŭ zaŭvažnaj pazicyi,adznačaje A.Vaškievič. Jon kiravaŭ Słonimskim rajkamam, što składaŭsia z 10—15 viaskovych jačejek. Adsiedzieŭ za kamunistyčnuju dziejnaść, jak mnohija tady. «Schadziŭ» u Saviecki Sajuz — vučyŭsia ŭ partškole ŭ Minsku. U 1935 viarnuŭsia na radzimu — ščaśliva paśpieŭ da 1937-ha, kali ŭciekačoŭ u saviecki raj pačali rasstrelvać u Kurapatach.
Učynak Prytyckaha nie byŭ vyklučnym. «Nie adzin dziasiatak pravakataraŭ, sapraŭdnych i ŭjaŭnych, zahinuŭ u tyja časy, — kaža A.Vaškievič.— Naprykład, u 1928 Siamion Klincevič zabivaje Michasia Huryna, jaki śviedčyŭ suprać Taraškieviča i Rak-Michajłoŭskaha ŭ sudzie, a da taho, nasupierak dyrektyvam Maskvy, chacieŭ uźniać u Zachodniaj Biełarusi ŭzbrojenaje paŭstańnie. Klincevič zastreliŭ jaho prosta na vulicy ŭ Vilni.
Tadevuš Varanišča sa Smarhonščyny, zabiŭšy pravakatara, schavaŭsia až u Arhiencinie, vajavaŭ u Ispanii na baku respublikancaŭ, udzielničaŭ u francuzskim Supraciŭleńni, u Biełaruś viarnuŭsia tolki paśla vajny — i spakojna tut dažyŭ.
U 1927 zabili pravakatara Uładzimir Caruk i Pavał Žaleźniakovič. Ad 1927 i da 1939 — 12 hadoŭ — jany siadzieli ŭ turmie. Caruk paśla vajny staŭ rajonnym načalnikam, Žaleźniakovič — staršynioj kałhasa...»
«Dziejnaść bajevikoŭ KPZB była adkazam na depresiŭnuju situacyju ŭ biełaruskaj vioscy, — kaža A.Vaškievič.— Bieźziamielle, niemahčymaść atrymać adukacyju, pjanstva, bojki, strašnyja ŭ svajoj žorstkaści... Ci inśpiravała polskaja ŭłada tyja bojki, kab adciahvać moładź ad palityčnaj aktyŭnaści? Nieviadoma. Ale za zabojstva padčas bojki davali mienšy turemny termin, čym za kamunistyčnuju dziejnaść».
Stralčuk zastaŭsia žyvy
Kim byli pravakatary? Pa-roznamu, kaža historyk.Heta moh być, jak Huryn, čałaviek, jaki pajšoŭ suprać «linii partyi». Heta moh być abyłhany aktyvist. Palicyja vystrojvała takija kanstrukcyi, kab najčyściejšych, najsumleńniejšych chłopcaŭ vystavić zdradnikami. Naprykład, usich schapić, a adnaho vypuścić z turmy — kolki takich pahinuła ad ruk byłych tavaryšaŭ. Pravakataram moh stać toj, kaho palicyja katavańniami i šantažom zmusiła da sieksoctva. U polskaj palicyi byli i śpiecyjalisty pa «ručnoj pracy», i psichołahi byli dobryja.
Byli i takija, jak Jakub Stralčuk, — prafiesijnyja pravakatary, jakija za hrošy pracavali na śpiecsłužby ŭ apazicyjnym asiarodku.
Stralčuk byŭ rodam ź Bielskaha pavieta, Prytycki — z Sakolskaha, ź vioski Harkavičy. Heta adzin pravasłaŭny rehijon — toj samy, dzie Haradok, Suprasl, Bierastavica. Defienziva zavierbavała Stralčuka padčas słužby ŭ polskim vojsku. Pa zadańni śpiecsłužbaŭ ustupiŭ paśla ŭ kamsamoł, staŭ sakratarom akružkama, uvajšoŭ u CK, zładziŭ niekalki jaskravych moładzievych akcyj pratestu, kab zavajavać davier. Stralčuk uvieś čas skardziŭsia na sačeńnie palicyi, prasiŭ pieravieści jaho ŭ inšuju akruhu — i takim čynam zajmieŭ maksimalna šyrokija źviestki pra strukturu i siabroŭ KPZB, TBŠ.
Prydaŭsia i nacystam
Paśla pačalisia masavyja aryšty. Padazreńni adnosna Stralčuka raśli. Jon pačaŭ vystupać śviedkam na sudach, žyŭ pad achovaj palicyi. Likvidavać jaho možna było, pisaŭ va ŭspaminach Prytycki, tolki ŭ sudzie.
Cikava, što Prytycki nie byŭ kłasičnym bajevikom. Jon, pavodle ŭspaminaŭ, navat nie ŭmieŭ da taho stralać ź pistaleta. Tamu napiaredadni atrymaŭ zbroju i treniravaŭsia ŭ lesie.
Niespraktykavanaść, dy jašče chvalavańnie, adyhrali svaju rolu: Stralčuk nie zahinuŭ paśla strełaŭ Prytyckaha. Chadzili pra jaho paśla roznyja čutki: što jon mieŭ broniekamizelku, što zvarjacieŭ ad kuli ŭ hałavie i h.d. Nasamreč Stralčuka vylečyli i skiravali na zachad Polščy, u Poznań, «pracavać» siarod rabočych. Kali pryjšli nacysty, jon pierajšoŭ na słužbu da ich, viarnuŭsia ŭ Zachodniuju Biełaruś i pačaŭ zdavać aktyvistaŭ KPZB užo niemcam.
A pamior Stralčuk na emihracyi, až u Amierycy.
A Prytycki ŭsiaho praz hadoŭ dziesiać paśla svajho zamachu ledź sam nie staŭ achviaraj padobnaha terakta. Kali jon byŭ sakratarom Hrodzienskaha abkama Kampartyi SSSR, byccam by za sprobu jaho zabić u 1940-ja ŭ Hrodnie sudzili niekalki maładych ludziej, jakija žyli niedaloka ad jaho doma pa vulicy 17 Vieraśnia.
Ci spačuvali b Prytyckamu siońnia?
Terakt Prytyckaha pryjšoŭsia KPZB darečy. Kampanija «Prytycki musić žyć!» razam sa sprobaj stvareńnia Narodnaha Frontu była adnym z hałoŭnych kirunkaŭ dziejnaści partyi ŭ 1936-m. Kiraŭniki KPZB lubymi sposabami imknulisia adciahnuć chutkuju likvidacyju partyi pa rašeńni Stalina, prykmiety jakoj adčuvali...
Na prykładzie Prytyckaha možna pabačyć, što etyčnyja normy nie mianiajucca.I ŭ carskaj Rasii, i pry Polščy hramadstva ličyła nieprystojnym i vartym asudžeńnia, kali palicyja zasyłaje svajho ahienta ŭ šerahi revalucyjanieraŭ. Hramadstva časta było na baku zabojcaŭ ahienta, kaža historyk Anatol Sidarevič.
U siońniašnija časy ciažka ŭjavić akcyi salidarnaści z zabojcam, ale pahardžajuć ahientami pa-raniejšamu.
KPZBoŭcy nie pryjechali na pachavańnie
Vulica Prytyckaha ŭ Minsku — adna ź niešmatlikich u biełaruskaj stalicy, nazvanaja kanceptualna. Heta mahistralny šlach z Zachodniaj Biełarusi.
Ab Prytyckim źniali mastacki film «Čyrvonaje liście»...
Ci byŭ Prytycki, adziny «zachodnik» u vyšejšych ešałonach ułady ŭ paślavajennyja časy, nacyjanał-kamunistam? «Kali da Prytyckaha prychodzili z prośbami vystupić dzieści ŭ abaronu biełaruskaj movy, jon kazaŭ: hałoŭnaje, kab u biełarusaŭ byŭ chleb», — uspaminaje historyk kultury Arsień Lis. Choć sam Prytycki da kanca žyćcia pa-rasiejsku havaryć tak i nie navučyŭsia: łupiŭ na trasiancy.
«Ina Karpiuk raskazvała, što vieterany KPZB nie pajechali na pachavańnie Prytyckaha — kryŭdavali, što nie pamahaŭ, jak staŭ pry ŭładzie. Razam z tym, mienavita Prytycki paspryjaŭ, kab budučaha piśmieńnika, vieterana Alaksieja Karpiuka, u jakoha paśla ranieńnia na vajnie litaralna askołki tarčali sa śpiny, pakłali ŭ kancy 1940-ch u dobry špital, — kaža A.Vaškievič. — Značyć, Prytycki nie byŭ končanym kamunistyčnym dahmatykam. Byŭ tym, čaho patrabavała ad jaho savieckaja sistema».
Niespaviadzimyja šlachi
«Paradaksalna, ale Prytycki ŭratavaŭ sabie žyćcio dziakujučy tamu, što siadzieŭ u polskaj turmie, — praciahvaje A.Sidarevič. — Razhrom KPZB jon pravioŭ za kratami. Tamu jon vyjšaŭ čystym pierad savieckaj uładaj». Tym časam jahonyja paplečniki, jakija na toj čas byli «ŭ spakoi i biaśpiecy» ŭ krainie svaich mrojaŭ, SSSR, byli rasstralany ŭ Kurapatach.
KPZB, jak i Kampartyja Polščy, była likvidavanaja pa rašeńni Stalina ŭ 1938. Matyvavałasia heta nieabchodnaściu «ačyščeńnia ad infiltracyi ahientami polskaj vyviedki». Ale na spravie heta była prosta stalinskaja palityka kiravańnia praz teror. Vyžyła niašmat. U bolšaści tyja, chto znachodziŭsia ŭ polskich turmach abo zajmaŭsia niepasrednaj špijonskaj ci ahienturnaj dziejnaściu na karyść NKVD, jak budučy kiraŭnik kamunistyčnaj Polščy Bierut.
Kazali, što Prytyckaha pa vyzvaleńni z turmy ŭ 1939-m samalotam pavieźli ŭ Kreml, da Stalina na pryjom.
* * *
Siarhiej Prytycki
(1 lutaha 1913—13 červienia 1971) — palityčny dziejač Zachodniaj Biełarusi i BSSR. Nar. u vioscy Harkavičy (ciapier Padlaskaje vajavodstva, Polšča). U maładym vieku ŭstupiŭ u kamsamoł. Kiravaŭ zabastoŭkami lasnych rabočych. Aryštavany ŭ 1933. U 1934—1935 vučyŭsia ŭ partyjnaj škole KPZB u Minsku. Z 1935 — sakratar Słonimskaha akruhovaha kamiteta kamsamoła. 29 studzienia 1936 u zale Vilenskaha suda stralaŭ u pravakatara. Asudžany na śmierć, paśla prysud źmianili na pažyćciovaje źniavoleńnie. Vyzvaleny ŭ 1939. U BSSR zajmaŭ šerah partyjnych pasad. Pachavany na Uschodnich mohiłkach u Minsku.