Jašče pra mahiłu Kalinoŭskaha — kampietentna
Na tym tydni ŭ Vilni na hary Hiedymina archieołahi adkryli pachavańni — mierkavana pakaranych śmierciu paŭstancaŭ 1864 hoda. Mistyčny momant: heta adbyłosia 2 lutaha, u dzień naradžeńnia Kalinoŭskaha. Ci jość siarod znojdzienych kostak pareštki samoha Kalinoŭskaha? I dzie mienavita taja mahiła? Pra heta my pahutaryli z mastactvaznaŭcam Siarhiejem Chareŭskim.
Jon u 2001-m apublikavaŭ u «Našaj Nivie» artykuł-viersiju pra miesca pachavańnia načalnika paŭstańnia, jakaja ciapier moža znajści paćvierdžańnie.
«Raskopki na hary Hiedymina, — raskazvaje Chareŭski, — pačalisia, kali paśla navahodniaj adlihi ssunuŭsia hrunt i adkrylisia čałaviečyja kostki.
Dzie mienavita hetaja mahiła? Jak padymaješsia ściežkaj na haru, abychodziačy jaje pa śpirali, pry samym uvachodzie ŭ nizkija zamkavyja ścieny, z boku raki, z pravaha boku ad ściežki.
Miarkujučy pa padjomnym materyjale — huzikach, ćvičkach i h.d., tyja ludzi, što lažać u mahile, pamierli ŭ 1860—70-ja.
Jašče, pavodle archieołahaŭ, možna vyznačyć, što jany byli rasstralanyja. Taksama pry ich znajšlisia katalickija kryžyki i miedaljon. To bok heta mahli być aficery rasijskaha vojska tutejšaha pachodžańnia, jakija prymknuli da paŭstańnia. Bo rasstrelvali vajskoŭcaŭ, a paŭstancaŭ-cyvilnych — viešali, jak Kalinoŭskaha».
Značyć, całkam mahčyma, što navahodniaja adliha adkryła tuju samuju bratniuju mahiłu 15 paŭstancaŭ, u raskopkach jakoj u 1915-m udzielničaŭ Ivan Łuckievič. I, całkam mahčyma, što, pry dalejšych raskopkach, buduć znojdzienyja i pareštki samoha Kalinoŭskaha.
Tady, u pačatku XX stahodździa, ich «paznali» pa skuranym abutku — pastałach (polskija krynicy napisali «makasiny») — tady jašče žyli śviedki, jakija pamiatali, u čym byŭ Kalinoŭski ŭ dzień straty.
Ale ni tady, ni ciapier, kaža Chareŭski, daśledčyki nie mieli peŭnaści, što mienavita ŭ hetaj mahile pachavali Kalinoŭskaha. A śviedčańni praz 50 hadoŭ — dosyć niapeŭnaja krynica.
«Paŭstaje i inšaje pytańnie: kamu heta treba? —
kaža Chareŭski. — Dalejšyja raskopki, mahčymaja hienietyčnaja ekśpiertyza — usio heta kaštuje hrošaj. Ci musić za heta płacić litoŭskaja dziaržava?
Dla litoŭcaŭ Kalinoŭski — šarahovy histaryčny dziajač. Heta dla biełarusaŭ jon pieršy publicyst, aŭtar dvuch vieršaŭ na movie, nacyjanalny simvał.
I navat kali ŭdasca vyjavić pareštki Kalinoŭskaha. Što ź imi rabić? Pierazachoŭvać u Biełarusi?
«Heta niejkaja manija: usich pierapachavać, — kaža Chareŭski. — Niekali chacieli Bahdanoviča, ciapier iduć pahałoski, što vypraviacca ŭ Prahu šukać Skarynu…
Što źmienicca ad pierapachavańnia?
Nam pierš treba dasiahnuć hramadskaha kansensusu pa ŭsprymańni hetych asob, dasiahnuć situacyi, kali b usio hramadstva pryniało biełarusacentryčnuju viersiju historyi.
Tamu dla mianie hetaja znachodka na hary Hiedymina — nahoda padumać nie pra kostki, a pra śled čałavieka na ziamli. A kostki čapać — heta navat niejak nie pa-chryścijansku».
Mahiła Kalinoŭskaha (Artykuł, apublikavany ŭ NN u 2001-m)
Kastuś Kalinoŭski — pieršaje imia našaha histaryčnaha panteonu, jakoje adhukajecca na słovy «nacyjanalny hieroj Biełarusi». Vializnaja kolkaść vieršaŭ i cełych ramanaŭ, teatralnych spektaklaŭ i mastackich pałotnaŭ pryśviečanaja hetamu čałavieku — hieroju, što zasłužyŭ sabie imia Spraviadlivaha.
Ale nidzie ja nie znachodziŭ źviestak pra jahony apošni spačyn.
I voś na Dziady, dziakujučy dapamozie najbolš aŭtarytetnaha ŭ Litvie daśledčyka paŭstańnia Kalinoŭskaha, historyka j žurnalista Ŭładzisłava Bikuliča, žurnalistu NN udałosia rasšukać jahonuju mahiłu.
«Paśla taho jak kiraŭnik antyrasiejskaha paŭstańnia 26-hadovy Kastuś Kalinoŭski byŭ schopleny na kanśpiratyŭnaj kvatery ŭ Vilni, jaho zasadzili ŭ Daminikanski klaštar, dzie tady była zroblenaja turma. Adsiul 10 sakavika jaho pryviali na Łukiški — znakamity vilenski plac. Tut Kalinoŭskaha jak «dziaržaŭnaha złačynca» paviesili. Za časami paŭstańnia 1863 h. rasiejskija akupacyjnyja ŭłady na čale z hrafam Muraŭjovym bajalisia paŭtaryć svaju pamyłku 1839 h., kali jany paśla ekzekucyi addali cieła rasstralanaha imi paŭstanca Symona Kanarskaha vilenčukam. Mahiła Kanarskaha adrazu stała miescam pałomnictva i ŭsia patanała ŭ žyvych kvietkach i śviečkach. A ź jahonych kajdanoŭ patryjoty parabili sabie «čornuju bižuteryju» — piarścionki j branzalety.
Pakaranych śmierciu paŭstancaŭ 1863 h., u tym liku Kalinoŭskaha, Sierakoŭskaha dy inšych, vyrašana było chavać patajemna. Paśla straty na šybienicy ich cieły zvozili na Zamkavuju haru, dzie tady stajaŭ rasiejski harnizon. Tut ich i zakopvali pad staradaŭnimi murami, u bratniaj mahile. Uvieś čas mahiłu vartavali maskali, i nivodzin cyvilny vilančuk ciaham paŭstahodździa nia mieŭ prava tudy zajści. Bolš za toje, rasiejcy zrabili na mahile paŭstancaŭ placoŭku dla hulni ŭ krykiet, pra što śviedčać tahačasnyja fatazdymki.
Kali ž u 1915 h. rasiejcy pakinuli Vilniu, tutejšaja hramadzkaść adrazu pačała pošuk słavutaje mahiły. I praŭda, archieolaham, siarod jakich byŭ i biełarus Ivan Łuckievič, paščaściła znajści dakładnaje miesca pachavańnia. Bałazie, žyvy byŭ jašče dvornik, što pracavaŭ koliś u rasiejskim forcie na hary. Padčas raskopak byli znojdzienyja ludzkija pareštki, frahmenty paŭstanckich čamarak, spražki, abutak. Samy vybitny tahačasny vilenski dojlid Anton Vivulski vyrabiŭ vielizarny admysłovy kryž, u narodnym kštałcie, ź vialikich brusoŭ dreva. Ale nieŭzabavie rasiejskich akupantaŭ źmianili niamieckija. Na zahad kamendanta Vilni hrafa Instenburha fon Bernštejna niemcy złamili kryž i zakapali jaho tamsama.
Kali ž u 1921 h. Vilnia adyšła da Polščy, memaryjał byŭ adnoŭleny. Hetym razam jon składaŭsia z kryžoŭ i pryhožaj marmurovaj šyldy, na jakoj byli vysiečanyja imiony paŭstancaŭ, jakija znajšli tut svoj viečny spačyn, —Kalinoŭskaha, Sierakoŭskaha, Branisłava Kałyški, ksiandza Stanisłava Išory. Usiaho kala piatnaccaci čałaviek. Ale paśla taho, jak Stalin pieradaŭ Vilniu Litvie, u 1940 h. kryžy byli spalenyja, a šylda źnikła biaź śledu.
Vilenski žurnalist i litaratar Vojciech Piatrovič raspaviadaŭ: «Draŭlany kryž, raźbiany kryž, składzieny ź niekalkich častak, byŭ trochi padobny na žmudzka-litoŭskija kryžy (sprava ŭ tym, što siamja Vivulskich pachodzić sa Žmudzi, tamu jon, peŭna, i mieŭ sentyment da žmudzkich kryžoŭ). Jon stajaŭ akurat tam, dzie ciapier lažyć kamień, pryśviečany Hrunvaldzkaj bitvie, roŭna pasiaredzinie, naviersie, na Zamkavaj hary». Hienryk Sasnoŭski, supracoŭnik tutejšaj Fundacyi polskaj kultury imia Mantviła, padaje i inšyja padrabiaznaści: «Kali polskija archieolahi vyvučali tyja mahiły, dyk znajšli makasyny Kalinoŭskaha j inšyja rečy… I Kalinoŭski, i Sierakoŭski byli pachavanyja mienavita tam. Ich paznali pa botach, huzikach… Litoŭcy staviacca da hetaj hary jak indusy da śviatoj karovy. Maŭlaŭ, heta hara Hiedymina j ničoha tam nie pavinna bolej być… Pierad vajnoju kryž zvalili, padpalili… Tam ciapier niama zhadak pra paŭstancaŭ 1863 h. A niekali ž ludzi zrabili tam placyk, u 1923 h. navat uźnieśli maleńki fantančyk, była pryhožaja marmurovaja tablica ź imionami pachavanych tam hierojaŭ».
Ideja adnavić memaryjał nad mahiłaju paŭstancaŭ raz-poraz uźnikała pa vajnie. Eskiz pomnika stvaryŭ budučy akademik Kanstancinas Bohdanas. Ale ŭłady hetaj spravy nie padtrymali. Ciapier hetaja skulpturnaja kampazycyja staić u Mastackim muzei — zroblenaja vielmi tradycyjnym, ramantyčnym kštałtam, u duchu Antakolskaha. Suprać memaryjału paŭstancam Kalinoŭskaha na Zamkavaj hary rezka zapiarečyŭ Antanas Žuhžda, namieśnik prezydenta litoŭskaj Akademii navuk, dyrektar Instytutu historyi. Padstavu prydumali prostuju: na tym miescy staić kamień, pryśviečany bitvie pad Hrunvaldam. Vieža staić, kamień lažyć. Jašče adzin pomnik nia «ŭpišacca» ŭ haru. Jašče adna vertykal dla hary budzie zališniaju. Syšlisia na tym, što Try kryžy jość ahulnym pomnikam usim paŭstancam (bo chavali paŭstancaŭ i na Trochkryžovaj hary, dzie stajała inšaja rasiejskaja fartecyja)», — pisaŭ Siarhiej Chareŭski.