«My pavinny ŭmieć kazać «nie». Ja kazaŭ — i ničoha nie było». Nastaŭnik Liceja BDU pra biełaruskuju adukacyju
Pakul čynoŭniki abmiarkoŭvajuć «ličbavuju transfarmacyju adukacyi», nastaŭnik Liceja BDU Viktar Małyščyc ličyć, što źmianić usio da lepšaha ŭ biełaruskaj adukacyi vielmi prosta i tanna — dać nastaŭnikam svabodu.
Dev.by pahutaryŭ z Viktaram ab tym, u jakich umovach pracujuć siońnia nastaŭniki, ci mnohija z ich pierachodziać u IT i što ŭvohule adbyvajecca z adukacyjaj.
— Zhodnyja, što adna z hałoŭnych prablem našaj adukacyi — heta matyvacyja nastaŭnikaŭ?
— Tak, u značnaj stupieni. Prafiesija nastaŭnika — adna z najmienš prestyžnych u nas, na žal. Tamu ŭ piedahohi iduć nie samyja lepšyja studenty.
Zapytajciesia ŭ tych, chto pracuje ŭ tym ža BDPU imia Maksima Tanka, jakija abituryjenty traplajuć da ich. Ciapier choć uviali minimalny bał dla pastupleńnia, ale ž byli vypadki niekalki hadoŭ tamu, kali na fakultety matematyčnaha profilu prychodzili z 2 bałami pa matematycy — i pastupali. Sami razumiejecie, kali raptam taki čałaviek patrapić u škołu, što ź jaho budzie za nastaŭnik.
Tamu, na žal, daloka nie ŭsie nastaŭniki majuć vialikuju matyvacyju da pracy, samarazvićcia, a taksama da pahłybleńnia viedaŭ svaich vučniaŭ. Ja nie kažu, što heta hałoŭnaja, ale ž adna z samych važnych prablem. Jość takoje.
— I kab jaje vyrašyć, treba pierš za ŭsio pavialičyć nastaŭnikam zarpłaty…
— Niekatoryja ekśpierty ličać, što zarpłata — heta nie hałoŭnaje. Ale ž jak nastaŭnik ja z imi nie zhodny.
My viedajem, što ŭ toj ža Finlandyi, naprykład, dzie škoły ličacca adnymi z najlepšych u śviecie, pamočnik nastaŭnika atrymlivaje pryblizna 2,5 tysiačy jeŭra, a sam nastaŭnik — kala 5 tysiač. Pa ichnich mierkach nie samyja vysokija zarobki, ale ž z takimi ŭžo možna narmalna isnavać i radavacca žyćciu. A ŭ nas atrymlivajecca, što navat tyja, chto haryć dušoj, chto sapraŭdy choča ŭ škołu, praź niekalki hod nie vytrymlivajuć i sychodziać. Nastaŭniki matematyki, infarmatyki, fiziki pierachodziać u IT. I navat nastaŭniki pracy z bolšaj radaściu pojduć na vytvorčaść, čym zastanucca vučyć dziaciej karystacca takarnym stankom.
Niekatoryja ekśpierty kažuć: «Pavysim zarobki — ničoha ž nie źmienicca». Praŭda, adrazu nie źmienicca. Źmienicca praź niekalki hod, kali ludzi nareŝcie zrazumiejuć, što nastaŭnikam być dobra. Tady razumnyja abituryjenty pojduć vučycca ŭ piedahahičnyja vnu. I moža, praz 5 hadoŭ u škoły pryjdzie bolš zacikaŭlenych ludziej i narešcie možna budzie padniać ŭzrovień biełaruskich škoł.
— Ci vializnaja ŭ škole ciakučka?
— Pa-roznamu. U Minsku nie chapaje nastaŭnikaŭ na roznych pazicyjach, ciakučka vialikaja, tamu što jość vializnyja pierśpiektyvy. Ale kali voźmiem rajony Biełarusi, tam praca nastaŭnika nie samaja horšaja, bo pracy ŭvohule mała i zarobki ŭ kałhasach mizernyja. Maja mama žyvie ŭ rajcentry, tam patrapić u škołu nie tak i lohka navat.
— Pierachod nastaŭnikaŭ matematyki i infarmatyki ŭ IT — heta paŭsiudnaja źjava?
— Kali jość, kudy pierajsci, nastaŭniki vykarystoŭvajuć hety šaniec. Napačatku vočy jašče harać, ale kali ŭ ludziej źjaŭlajucca siem'i, naradžajucca dzieci, mnohija pačynajuć šukać padpracoŭki ci sychodziać. Ja viedaju vielizarnuju kolkaść svaich byłych kaleh, jakija byli talenavitymi nastaŭnikami, a ciapier u tym liku talenavityja prahramisty.
— Kolki ŭ siarednim vytrymlivajuć u škołach maładyja nastaŭniki?
— Pa-roznamu. Niekatoryja zastajucca nazaŭsiody. Lubimy nastaŭnik astranomii z majoj škoły Ihar Jaŭhienavič Sasimovič kazaŭ, što pryjšoŭ u škołu paśla ŭniviersiteta ź ćviordaj metaj: 2 hady — i bolš ni chviliny. «I voś, — kaža jon, — dahetul sychodžu». U jaho ŭžo piensija blizka.
— Na kanferencyi pa ličbavaj transfarmacyi adukacyi prahučała pytańnie, čamu adny piedahohi, navat z 30-hadovym dośviedam, spakojna asvojvajuć novyja techničnyja rašeńni (tyja ž interaktyŭnyja paneli, elektronnyja srodki navučańnia), a inšyja ŭ hetym nie zacikaŭleny. Čamu tak?
— Na moj pohlad, kali b siarod nastaŭnikaŭ była vysokaja kankurencyja, asvoili b usie. Kali b jany viedali, što nie projduć jakuju atestacyju i na ich miescy prybiahuć novyja, jašče bolš kvalifikavanyja kadry,— usie b byli zacikaŭlenyja. A zaraz usie viedajuć, što «možna pracavać i tak». Ale ž heta tolki maja viersija.
— Płanujecca, što «da 2020 hoda 80% ustanoŭ adukacyi buduć brać udzieł u pracesie ličbavaj transfarmacyi». Heta realny scenar?
— Ščyra kažučy, ja nie viedaju, što jany razumiejuć pad słovami «ličbavaja transfarmacyja». Siońnia da mnohich padručnikaŭ vypuskajucca elektronnyja dadatki ci niejkija raździeły sajtaŭ z dadatkovymi materyjałami. Adzin z krytykaŭ isnujučaj sistemy adukacyi kazaŭ, što ŭ padručniku syna jaho siabra źjavilisia QR-kody, i toj lamantavaŭ: «Aj, mamački darahija, čamu ž heta zdaryłasia mienavita z maim dziciom?!» A na maju dumku, heta ŭsio stanoŭčaje. I niachaj heta ŭvodzicca.
Ja nie ŭ kursie, jaki biudžet adviedzieny na płany pa ličbavaj transfarmacyi, a taksama što ŭžo zroblena. Mahčyma, scenaryj realny.
— Darečy, vy sami ŭ adnym z pastoŭ u Facebook kazali, što biudžetaŭ u škołach niama i navat ramont viadziecca za košt baćkoŭ…
— Tut pytańnie nie tolki ŭ tym, kab usie škoły abviešać multymiedyjnymi doškami ci pastavić u kožny kabiniet prajektar. Idzie havorka pra stvareńnie kantentu, bo nam nie chapaje vialikaj kolkasci elektronnych padručnikaŭ z usimi mahčymaściami elektronnych farmataŭ, a nie prosta PDF-viersij. Ale ja viedaju, što praces hety idzie: niekatoryja maje kalehi zaraz pracujuć nad stvareńniem takich padručnikaŭ.
— Kažuć, što sučasnyja padručniki — heta asobny «hałaŭny bol». Ci zhodnyja vy z hetym?
— Ja biaskonca čuju ad kaleh, što «našyja padručniki — heta štości nievynosnaje, horš niama na śviecie». Časta kažuć: «Chacia b na rasiejskija hlańcie, jakoha jany ŭzroŭniu…» Tak, u Rasiei ŭziali kurs na palapšeńnie jakasci padručnikaŭ. Ale, ščyra kažučy, ja vialikaj trahiedyi nie baču: padručniki, ź jakimi pracuju ja — pa fizicy i astranomii, — mnie navat padabajucca. Ja bačyŭ rasiejskija anałahi: jany dobryja, ale nie skažu, što na hałavu vyšejšyja za našy.
Tak, časam sustrakajucca drobnyja niedachopy, dzieści i ja znachodžu niestykoŭki z inšymi kursami, ale ž ja znajomy ź niekatorymi aŭtarami peŭnych padručnikaŭ pa fizicy — jany adkrytyja da krytyki. Vielmi časta čuješ lamant: «Oj-jo-joj, aj-ja-jaj», — a kali zapytaješsia, u čym kankretna prablema, ludzi navat nie hatovyja jaje sfarmulavać. Ja b usich zaklikaŭ: źviartajciesia da aŭtaraŭ padručnikaŭ. Jany hatovyja pryniać ŭsie zaŭvahi, adkazać pa sutnasci i ŭniesci karektyvy ŭ novych vydańniach.
Ja sprabavaŭ roznyja padychody: i prahramu mianiaŭ, i navučalnyja srodki — i ŭ vyniku pryjšoŭ da biełaruskich padručnikaŭ. Mnie padajecca, što tam usio łahična i strojna, jak baza. A nad hetaj bazaj nastaŭniku možna j niejkuju nadbudovu rabić.
— Ale ž nadbudovu rabić davodzicca?
— Skažu tak: padručnik napisany dosyć scisła, tamu što treba źmiascić vialiki abjom infarmacyi ŭ maleńki materyjał. Isnujuć peŭnyja abmiežavanni i pa vazie, i navat pa kolkasci staronak i ilustracyj. Tamu, kaniešnie, kali niejkaja tema padajecca tabie asabliva važnaj ci vielmi padabajecca vučniam, i chočacca na joj zasiarodzicca, — možna pryciahnuť i dadatkovy materyjał. I my časta heta robim.
— Vy možacie akreslić asnoŭnyja prablemy biełaruskaj sistemy adukacyi?
— Samaja vialikaja prablema — heta ŭsia viertykal padparadkavańnia: toje, što idzie nie ad adziełaŭ adukacyi, navat nie ad ministra, a vyšej. Kali ŭ pryncypie ŭsprymać našu sistemu adukacyi ŭ tym varyjancie, u jakim jana jość na papiery, to jana nie takaja j drennaja. Kaniečnie, isnujuć i bolš cikavyja padychody, jakija realizujucca ŭ pieradavych krainach. Ale kali b my zajmalisia čysta adukacyjaj i tak, jak raspisana na papiery, było b dobra i tak. Pa fakcie ž nastaŭniki biaskonca zasypajucca papiarovaj pracaj, sami dzieci abmiežavanyja roznymi narmatyŭnymi aktami — ni kroku naleva, ni kroku naprava.
Ja, naprykład, naradziŭsia ŭ Ryzie i ŭ pieršy kłas pajšoŭ u Łatvii. Nastaŭnica skazała nam: «Pamiž kłasnaj i damašniaj rabotaj namalujcie što-niebudź pryhožaje: chočacie — kvietačku ci ŭzorčyk jakiści, chočacie — aplikacyju naklejcie». Nam za hetuju pryhažość jašče i adznaki stavili. A potym my pierajechali ŭ Biełaruś, i tut pačałosia: «Adstupicie stolki kletačak uniz, stolki naprava…» Tak, dzieci chutka navučvajucca, ale navošta z samaha pačatku abmiažoŭvać palot ich fantazii?
U dadatak našyja školniki, jak i armiejcy, źjaŭlajucca «zatyčkami» da ŭsiaho: jany zabiaśpiečvajuć chakiej, prybirajuć terytoryju, zbirajuć uradžaj, što supiarečyć usim zakonam, ale kaniešnie ž, «vy sami ŭsio razumiejecie…»
Jany zabiaśpiečvajuć vytvorčaść nikomu nie patrebnaj školnaj formy ad biełaruskich pradpryjemstvaŭ (i ja navat dumaju, što formu peŭnych standartaŭ uvodziać mienavita pad našy pradpryjemstvy), a taksama jaŭku ŭ muziei — samyja niecikavyja… Adusiul iduć łancuhi, jakija abmiažoŭvajuć žadańnie sprabavać, rabić niešta samastojna.
I jašče: u nas pastajanna mianiajucca ministry adukacyi. Pra ciapierašniaha mała što mahu skazać, bo drenna jaho viedaju, ale jaho papiaredniki ź pieršaha słova pačynali takija razumnyja rečy kazać: my i toje źmienim da lepšaha, i toje, Bałonskuju sistemu abiacali. Sapraŭdy było bačna, što adukavany, sumlenny čałaviek patrapiŭ na svajo miesca, i zaraz pačnie niešta mianiać. Ale prachodziŭ miesiac, i jon užo ničoha z hetaha nie kazaŭ, prachodziła dva — ničoha nie źmianiałasia, prachodziŭ hod — i tolki ministr mianiaŭsia na inšaha.
— Čamu čynoŭniki ad adukacyi vyšejšaha ranhu nie robiać tych kardynalnych rečaŭ, jakija sami ž abiacajuć?
— U hetaj sistemie prosta niama mahčymasci dziejničać. Bo časta źjaŭlajecca jaki-niebudź top-čynoŭnik, jaki moža być śpiecyjalistam zusim nie ŭ hetaj śfiery, ale ž jon niešta skaža: «Nie, hetaha nie treba!» — i čynoŭniki ad adukacyi pavinny jaho słuchacca. Pamiatajecie, jak uvodzili 12-hadovuju sistemu navučańnia: cełaja hrupa śpiecyjalistaŭ nie adzin hod prapracoŭvała miechanizmy pierachodu, i kali amal užo pierajšli — adzin ekśpiert vyrašyŭ usio admianić. I pačałosia: pierakremzali ŭsie prahramy, raptoŭna źjaviłasia cełyja dva 11-ja kłasy — zvyčajny i sa štrychom, i ŭ adnaho z ich pałova prahramy prosta vypała. A pastupali vypuskniki ŭ adzin hod i na adnolkavych umovach, darečy.
Pakolki čynoŭnikam ad adukacyi nie dajuć štości narmalnaje rabić, jany tolki imitujuć dziejnaść. Moža, čuli, zusim niadaŭna ŭsie ŭpraŭlenni adukacyi pierajmienavali va ŭpraŭlenni pa adukacyi. Ja dumaju, čałaviek, jaki prapanavaŭ takija źmieny, pavinny nie tolki pakinuć svaje pracoŭnaje miesca, ale jašče i pieraśledavacca pa kryminalnym artykule, tamu što na toje, kab pamianiać dźvie litary, pojduć kałasalnyja zatraty pracy ludziej i hrošaj. Tolki ŭjavicie, kolki treba pieraaformić błankaŭ, piačatak, sajtaŭ, vyviesak!.. Heta ž złačynstva ŭ asabliva vialikim pamiery.
— Pierad adkryćciom stadyjona «Dynama» ŭ Facebook źjavilisia pasty ab tym, što nastaŭnikaŭ sa svaimi viodrami zhaniajuć prybirać tam…
— Heta dla Minska — navinka, a vy pa rajonach zapytajciesia: tam nastaŭniki daŭno ŭžo moŭčki biaruć i strojem iduć pierad «Dažynkami» ci pryjezdam vysokaj čynušy prybirać horad. Heta paŭsiul, i heta narmalnaja źjava dla Biełarusi, na žal. I pryčyny tut dźvie: pieršaja — naša durackaja sistema, a druhaja — nastaŭniki ŭsio ž taki pavinny ŭmieć skazać: «Nie!»
— I što budzie, kali skažuć?
— Ja kazaŭ zaŭsiody: nie adpuskaŭ svaich dziaciej na chakiej, nie chadziŭ na subotniki. I viedajecie — ničoha nie było. Kaniešnie, u roznych škołach roznaja administracyja i roznyja padychody, ale daloka nie paŭsiul dyrektary hatovyja ciabie zvolnić prosta za toje, što ty nie pryjšoŭ ź viadrom na stadyjon. Ja dumaju, što heta pytańnie pavahi nastaŭnikaŭ da siabie. Vielmi drenna, što ich zvoziać na stadyjony, zhaniajuć razam z vučniami na chakiej, ale inicyjatyvy źvierchu nie budzie, kali jany sami nie pačnuć admaŭlacca isci.
— Nastaŭniki časta pracujuć jašče niedzie akramia škoł?
— Mnohija nastaŭniki, jakija lubiać pracavać u škołach i chočuć zastavacca ŭ prafiesii, na žal, časta vymušanyja padpracoŭvać. Naprykład, ja zarablaju fatahrafijaj, a ŭ licej chažu dla dušy, bo moj zarobak tam nie našmat bolšy za 200 rubloŭ, ale ž i nahruzka nievysokaja — mienš, čym paŭstaŭki.
— Ci šmat vašych kalehaŭ pracuje na 2 staŭki?
— Niekatorym davodzicca. A jak vyžyvać?
Ale ja adrazu skažu: ja nie vieru, što nastaŭnik moža narmalna pracavać na dźvie staŭki.
Mnohija kažuć, što nahruzka ŭ nastaŭnika 20 hadzin, a ŭ narmalnych ludziej — 40, tamu chaj biaruć sabie pa 2 staŭki i nie skardziacca. Ale ž akramia ŭroka jość jašče padrychtoŭka da jaho, a taksama napisańnie papierak. Ja, darečy, papierki taksama nikoli nie pisaŭ, i nichto mnie słova drennaha nie skazaŭ, ale ŭ niekatorych škołach kažuć, i jašče jak. A jašče treba pravodzić pravierku rabot — heta apłočvajecca, ale ž kapiejkami. Tamu na samaj spravie adnoj staŭki chapaje pad zaviazku, kali ty chočaš pracavać mienavita jakasna: kantralavać uvieś praces, rychtavacca, a nie prosta prychodzić i siadzieć.
— Ci praŭda, što ŭ škołach, dzie nastaŭniki viaduć elektronnyja dzionniki, papiarovaj pracy bolš u 2 razy?
— Biełaruskaje nou-chau — ja z hetym nie pieršy raz sustrakajusia, i nie tolki ŭ škołach: kali ŭvodziać elektronny dakumientaabarot, paralelna praciahvajecca viescisia i papiarovy. Kali ja ŭładkoŭvaŭsia na pracu va ŭniviersitet, treba było zapoŭnić ahramadny spis papierak — amal adny i tyja ž dadzienyja. Ja tak zdziviŭsia: «A navošta vam dźvie adnolkavyja papierki, heta ž stolki pisaniny?» A mnie kažuć: «Voś heta budzie ŭ hetaj šufladcy zachoŭvacca, a heta — u toj». Ja tady prapanuju: «Chaj by zrabili ŭsio ŭ elektronnym farmacie: zapoŭniŭ błank i nadrukavaŭ u dvuch ekzemplarach». A supracoŭnica adziełu kadraŭ mnie adkazvaje: «Nie pieražyvajcie, jość i elektronny dakumientaabarot, ja zaraz usio heta nabiaru».
Zapoŭnić elektronny dzionnik — nie vialikaja biada. Ź ciaham času, moža, ad papiarovych i admoviacca. Da taho ž jość mnoha inšych papierak, jakija davodzicca pisać nastaŭnikam, kštałtu płanaŭ, spravazdač i hetak dalej, — i heta zajmaje značna bolš času. Voś heta, pa-mojmu, zusim biazhłuzdaja reč: jaki płan, ty ž nie pieršy hod vykładaješ pradmiet i cudoŭna jaho viedaješ?!
Bolš za toje, časam treba z kankretnym kłasam dzieści zatrymacca, a dzieści paskorycca, i tvoj płan usio roŭna nie budzie adpaviadać tamu, što ty napišaš.
I hałoŭnaje, što aryjencirovačnyja płany pa ŭsich pradmietach daŭnym-daŭno apublikavanyja, ale ž čamuści ŭ škołach nastaŭnikaŭ prymušajuć razhornuta ix pierapisvać.
— Vy ličycie, što sučasnaja škoła daje vučniam mała svabody?
— Na žal, tak, bo im rehłamientujuć, kolki kletačak adstupić, i ŭ jakim farmacie datu napisać, jak sšytak padpisać… Podpis sšytka — heta ŭvohule trahiedyja, adno słova pieranios — i sšytak vykidajecca. Niekatoryja nastaŭnicy pierakreslivajuć usio čyrvonym koleram. Ale mnie padajecca, heta toje, što prosta razburaje škołu.
Ja liču, što źmianić ŭsio da lepšaha vielmi prosta i tanna — skazać nastaŭnikam: «Usie svabodnyja: u vas jość prahrama i vopyt, a my pravierym na ekzamienach ci tesciravanni». Ale ŭ našaj dziaržavie bajacca svabody: kažuć, daj choć kamu kryšačku svabody, i jana palezie va ŭsie ščyliny.
Ja pryviadu prykład z našym licejem: našym vučniam dajecca šmat svabody, ale zamiest taho, kab raźniesci ŭsiu škołu, pajsci ŭ zahuł i ŭvohule pierastać vučycca, dzieci naadvarot samaarhanizoŭvajucca, pačynajuć sami štości žadać, treści nastaŭnikaŭ, rabić dadatkovyja zadanni, rychtujučysia da ŭrokaŭ. Nie dajuć nam spakoju i paśla zaniatkaŭ, i navat na kanikułach. Siońnia ŭnačy jakraz jedziem za horad zdymać vysakachutkasnaj kamieraj zorki praz teleskop. Tak što, kali dać dzieciam bolš svabody, ja ŭpeŭnieny, heta nie pryviadzie da krachu. Naadvarot, jany stanuć lepšymi.
— A kali dać nastaŭnikam bolš svabody, jany adrazu źmieniać padychod da pracy?
— Skažu tak: kaniečnie, adrazu nastaŭniki nie pierastrojacca. Jany buduć jašče čakać, kali ich paprosiać bardziury pafarbavać ci kvietki na płoščy vysadzić. Maisiej svoj narod 40 hadoŭ vadziŭ pa pustyni, kab ludzi pazbavilisia ad svajho mientalitetu. Ale ja dumaju, što dosyć chutka ŭsio mahło b transfarmavacca. Nastaŭniki chutka pačuli b siabie patrebnymi, sapraŭdnymi prafiesijanałami. Bo zarobki na samoj spravie nie dla ŭsich vialikaja prablema, dla niekatorych značna bolšaja — łancuhi dy papierki.
Ja pryviadu prykład: ja čuŭ ad kaleh, što piednarada — heta jak minimum dvuchhadzinny schod, na jakim spačatku ŭstaje dyrektar, potym zavuč, i ŭsie kryčać, kryčać. «Tut u vas siaredni bał pa niejkim kłasie apusciŭsia nižej za plintus» (chacia na samoj spravie prosta niejkija nastaŭniki zavyšajuć bały — voś i ŭsio), «Tut u vas drenny achop haračym charčavańniem», «A ŭ vas adzin čałaviek nie chodzić u formie, jakaja pryniata ŭ himnazii» i jašče, jašče… I hetak biaskonca: kryk i lamant, bo tam stolki roznych pakazčykaŭ, što pa adnym z ich lubaja škoła budzie mieć pravalnyja pazicyi. A ŭ našym licei na piednaradach nichto ni razu nie vučyŭ nas, jak afarmlać sšytki ci pisać płany. Administracyja daviaraje nastaŭnikam: «Vy prafiesijanały, jość paračka pytańniaŭ, jakija my pavinny z vami abmierkavać, a ŭsio astatniaje vy sami viedajecie». I samaje cikavaje: ničoha drennaha nie adbyvajecca — usie pracujuć jakasna. Heta prykład taho, što nastaŭnikam možna dać svabodu, i ničoha nie ruchnie.
— Jak vy staviciesia da choŭmskulinhu?
— A ŭ mianie zaraz u samoha dumka była adpravić svaich dačok na chatniaje navučańnie. Ale heta bolš było źviazana z tym, što ŭ Biełarusi vielmi ciažka znajsci ŭstanovy, u jakich viaduć navučańnie na biełaruskaj movie. Ja staŭlusia da hetych idej stanoŭča, ale ja nie dumaju, što choŭmskulinh budzie pa ŭsich paramietrach lepšy, čym zvyčajnaja škoła. Napeŭna, kamuści lepš vučycca ŭ maleńkim kalektyvie ci ŭvohule doma, a kamuści — u vialikim kalektyvie. Ja ŭ sadok nie chadziŭ uvohule, byŭ da škoły doma, mnie heta padabałasia, potym vučyŭsia ŭ zvyčajnaj škole — i mnie heta taksama padabałasia.
— Što, pa-vašamu, horš: zanižeńnie ci zavyšeńnie adznaki?
— Pierastańcie, zanižeńnia niama nidzie! Tolki paniź adznaku — pryjdzie mama, vydzieŭbie ŭvieś mozh spačatku nastaŭniku, a potym administracyi. A taja baicca skarhaŭ, tamu vydzieŭbie jašče raz mozh nastaŭniku. A kali maci jašče napiša skarhu kudy vyšej, tam jašče niekalki razoŭ vydzieŭbuć mozh administracyi, a taja — iznoŭ nastaŭniku.
Nie, u nas adznaki nidzie nie zanižajucca, paŭsiul tolki zavyšajuć, i ja navat nie viedaju, jak zmahacca z hetym. Ciapier usie nosiacca ź siarednim bałam atestata, vučań prychodzić i kaža: «Mnie treba!» Potym prychodzić kłasny kiraŭnik, potym zavuč — i toje ž samaje kažuć. A kali admianić hety siaredni bał atestata, my taksama pojdziem u raznos, bo niechta skaža: «Mnie vaš pradmiet nie patrebny, ja nie budu zdavać jaho».
— Niekatoryja baćki vykazvajuć dumki, što školnyja prahramy treba sprascić, bo jany nadzvyčaj składanyja…
— Napeŭna, zhadžusia, miescami prahramy treba krychu sprascić. Ja, naprykład, viedaju, što siemiestrovy kurs pa astranomii va ŭniviersitecie i školny kurs za 11 kłas vielmi słaba adroznivajucca pa svajoj nahruzcy. Tamu ja skaračaju prahramu na dobruju tracinu i niekatoryja fakty prosta vykidaju, bo jakasna zasvoić usio nielha — lepš zasiarodzić uvahu na samym hałoŭnym.
Dobra było b, kaniešnie, kab u našych prahramach było kryšačku bolš niejkaj praktyčnaj aryjentavanasci, niejkich mižpradmietnych suviaziaŭ. Voś mnie u škole raskazvali pra intehrały, ale zusim nie kazali, dzie ich možna ŭžyvać. I ja nie razumieŭ hetaha, pakul nie pajšoŭ na fizfak. Tam mnie dali zrazumieć, što ŭ fizicy ŭvohule biez intehrałaŭ nie pražyvieš. A nam raskazvajuć pra ich jak pra niejkuju abstrakcyju.
— Jak vy staviciesia da admieny ekzamienaŭ u himnazii?
— Heta rabiłasia pad devizam «jak u Finlandyi, dzie ŭsie škoły adnolkavyja». Ale my da hetaha stvarali himnazii, i ŭ pieršuju čarhu buchali hrošy ŭ ich.
Na bazach himnazij stvaralisia hetak zvanyja resursnyja centry: naprykład, u niejkuju škołu chimičnych reaktyvaŭ nie patrapiła, ale ž u druhoj stvaryli cełuju łabaratoryju, kudy na fakultatyvy mahli pryjazdžać dzieci z usiaho Minska. U toj ža Finlandyi i škoły adnolkavyja, i abstalavańnie ŭ ich, a u nas vychodzić, što himnazii zusim nie takija, jak zvyčajnyja škoły. A pastupić tudy u mnohich dziaciej zaraz nijakich šansaŭ niama z-za admieny ekzamienaŭ. Tamu ja liču, što, kali my havorym pra roŭnaść, treba spačatku zabiaśpiečyć roŭnaść u materyjalnym, techničnym płanie i hetak dalej.
— Inšy raz hučać prapanovy pravodzić u nastaŭnikaŭ test na dabryniu. Jak ličycie, ci treba?
— Ja nie viedaju, jak zrabić test na dabryniu. Ale ž kali b takoje možna było, ja tolki za. Dabrynioj možna zrabić našmat bolš navat, čym viedami. Kali dzieci za taboju pojduć, ty biez asablivych vysiłkaŭ navučyš ich, čamu zachočaš. Asabliva heta tyčyć pačatkovych kłasaŭ. Ja z žacham čuju historyi, kali nastaŭnica ledźvie nie kožny ŭrok kryčyć: «Vy ŭsie debiły, vy ničoha nie dabjaciesia i budziecie vulicu miesci». Heta realnyja historyi, na dniach litaralna takuju čuŭ, i dla mianie heta žach.