Šancy na padzieńnie dyktatury
aceńvajuć Andrej Kazakievič, Vital Silicki i Valer Karbalevič.
Alaksandra Łukašenku ŭ śviecie nazyvajuć apošnim dyktaturam Eŭropy. Kali abrynuŭsia niedemakratyčny režym va Ŭkrainie, mnohija prahnazavali, što nastupnaj u čaradzie budzie Biełaruś. Paśla eŭfaryja źmianiłasia pesymizmam. Ale paśpiešlivaje pryznačeńnie daterminovych vybaraŭ na 19 sakavika zbłytała ŭsie raźliki. Pra imaviernaść mahčymych pieramienaŭ i ich pieradumovy razvažajuć palitolahi Vital Silicki, Valer Karbalevič i Andrej Kazakievič.
Alaksandra Łukašenku ŭ śviecie nazyvajuć apošnim dyktaturam Eŭropy. Kali abrynuŭsia niedemakratyčny režym va Ŭkrainie, mnohija prahnazavali, što nastupnaj u čaradzie budzie Biełaruś. Paśla eŭfaryja źmianiłasia pesymizmam. Ale paśpiešlivaje pryznačeńnie daterminovych vybaraŭ na 19 sakavika zbłytała ŭsie raźliki. Pra imaviernaść mahčymych pieramienaŭ i ich pieradumovy razvažajuć palitolahi Vital Silicki, Valer Karbalevič i Andrej Kazakievič.
«Naša Niva»: Ci bačycie Vy ŭ biełaruskim hramadztvie pieradumovy dla pierachodu da demakratyi?
Vital Silicki: Pra heta my z peŭnaściu daviedajemsia, kali pieramieny adbuducca. Ale adna pieradumova dla radykalnych źmienaŭ zakładzienaja ŭ samu kanstrukcyju ŭłady. U systemie, zasnavanaj na nieabsiažnaj uładzie adnaho čałavieka, zaŭždy adbyvajucca radykalnyja źmieny, kali jon sychodzić. A Jon nia viečny.
Valer Karbalevič: Dla radykalnych źmienaŭ nieabchodny kryzis, u nas pakul niama ni sacyjalna-ekanamičnaha, ni palityčnaha. Stvoranaja Łukašenkam madel pakazvaje svaju žyćciazdolnaść. Jana zabiaśpiečvaje ŭzrovień žyćcia, jaki pałova nasielnictva ličyć prymalnym. Uzamien hramadzianie hatovyja ciarpieć parušeńnie svaich hramadzianskich pravoŭ. Hetuju vysnovu paćviardžaje vysoki rejtynh Łukašenki: zvyš 50% pavodle niezaležnych sacyjolahaŭ. Heta bolš, čym za try miesiacy da prezydenckich vybaraŭ 2001 h. Histaryčny dośvied śviedčyć: aŭtarytarnyja režymy levaha typu cierpiać krach u vyniku ekanamičnaj nieefektyŭnaści. Mienavita z hetaj pryčyny zhinuŭ saclahier.
Andrej Kazakievič: Musić być adčuvańnie nieabchodnaści pieramienaŭ. Inšaja sprava, kali razmova idzie pra «najaŭnaść abjektyŭnaj kryzisnaj ekanamičnaj ci palityčnaj sytuacyi». Pieršaje — heta realnaja enerhija pieramienaŭ, druhoje — tolki patencyjnaja. Padajecca, što «žadańnie» i «nieabchodnaść» pakul nie dastatkova artykulavanyja ŭ masavaj hramadzkaj śviadomaści.
«NN»: Ci jość imaviernaść padzieńnia režymu ŭ najbližejšy čas i pry jakich abstavinach?
Vital Silicki: Źmiena ŭłady ŭ Biełarusi tearetyčna mahčymaja pry dźviuch akaličnaściach: strata kantrolu za specsłužbami i antahanizavańnie ŭładaj bolš šyrokich kołaŭ nasielnictva, čym ciapier — kali ŭsie represii padajuć na hałovy vuzkaj sacyjalnaj prasłojki. I da pieršaha, i da druhoha, zdajecca, jašče daloka.
Valer Karbalevič: Takaja imaviernaść nievialikaja. U Biełarusi režym asabistaj ułady. Jon moža isnavać, tolki pakul na čale jaho staić sam Łukašenka. Asoba kiraŭnika tut niezamiennaja. Lubaja sproba jahonaj zamieny (naprykład, u vypadku realizacyi prajektu «Pierajemnik») pryviadzie da razbureńnia režymu. Asablivaść stvoranaj u Biełarusi sacyjalnaj madeli palahaje ŭ tym, što ŭsie jaje elementy i strukturnyja častki žorstka sčepleny adna z adnoj. Heta zakon funkcyjanavańnia ŭsich aŭtarytarnych i tatalitarnych system. U hetym ich moc i ŭ hetym ich i słabaść. U niedemakratyčnych systemach vypadzieńnie adnaho kubika razburaje ŭsiu piramidu. Takim kubikam moža być što zaŭhodna: chvalavańni na bujnym zavodzie, pavyšeńnie cenaŭ na haz, mižnarodnyja sankcyi. Krach kamunistyčnaha režymu ŭ Polščy pačaŭsia z strajku na Hdańskaj sudnaverfi.
Andrej Kazakievič: Pavinna być padzieja, jakaja parušyła b manalitnaść systemy i jaje «symbaličny paradak» i mieła b nastupstvami stratu ŭładami lehitymnaści. Pad lehitymnaściu ja maju na ŭvazie hatoŭnaść padparadkoŭvacca isnym praviłam palityčnaje hulni i elektaralnaha pracesu. Takuju padzieju — vybary, strajk, represii — ciažka sprahnazavać. Hetamu pavinna papiaredničać ahulnaja erozija systemy. Ale jość adčuvańnie, što zaraz my znachodzimsia na piku jaje kansalidacyi.
«NN»: Ci mohuć pieramieny adbycca šlacham vybaraŭ?
Vital Silicki: Kali raptam spatrebiłasia pravodzić vybary ŭ pažarnym paradku, to, mabyć, i takoje mahčyma.
Valer Karbalevič: Dośvied kalarovych revalucyj dazvalaje vyvieści formułu pieramohi demakratyi: zavajova pieramohi na vybarach plus vuličnyja akcyi. Prava na ŭładu patrebna lehitymizavać. Nijakich inšych sposabaŭ lehitymizacyi, akramia vybaraŭ, nie isnuje. Tut cikavy dośvied Ukrainy. Paśla «kasetnaha skandału», zabojstva Hii Hanhadze tam prajšli masavyja manifestacyi pad lozunham «Ukraina biaz Kučmy». Ale jany nie zmahli zrušyć režymu. A voś kali kandydat abjadnanaj apazycyi V.Juščanka atrymaŭ bolšaść na vybarach i infarmacyja była daniesienaja da nasielnictva, ludzi vyjšli na Majdan i adstajali pieramohu. Kab abaraniać pieramohu, hetaja pieramoha pavinna być. Kali apazycyjny kandydat nie atrymaje bolšaści na vybarach, ludzi nia pojduć na biełaruski Majdan. Tak było ŭ 2001 h.
Andrej Kazakievič: Jość dva scenary. Pieršy: apazycyja maje pieravahu ŭ elektaralnaj padtrymcy, i vybary majuć prazrysty charaktar. Ale heta nie scenar dla 2006 h. Druhi: vybary vykarystoŭvajucca jak nahoda ci «padzieja» dla delehitymizacyi systemy i «prasoŭvańnia» źmiena. Takaja padzieja zdolnaja źmianić palityku ŭłady, ale niama harantyj, što takija źmieny buduć da lepšaha. Kansalidavanyja aŭtarytarnyja režymy redka źmianiajucca narodam — dla hetaha nieabchodny źbieh unutranych i źniešnich abstavinaŭ — u tym liku i peŭny dośvied «erozii».