Być biełaruskaj, albo Pa‑za miežami tutejšaści
Volha Šparaha adkazvaje Piatru Rudkoŭskamu.
Volha Šparaha adkazvaje Piatru Rudkoŭskamu.
Žadańnie napisać hety tekst naradziłasia ŭ mianie jak adkaz na abvieščańnie Piotram Rudkoŭskim taho, što «tutejšyja byli, jość i buduć!», jakoje, u svaju čarhu, uźnikła jak peŭny krok ŭ dyskusii «vakoł tutejšaści», spravakavanaj pieršym seminaram supołki «Novaj Eŭropy». Pryniać udzieł u dyskusii mnie zachaciełasia na padstavie troch rečaŭ.
Pa‑pieršaje, heta źviazana z tym, što sama siabie tutejšaj ja nie liču, tamu što liču siabie biełaruskaj. Pa‑druhoje, nazyvajučy siabie biełaruskaj, ja razumieju, što adnoj tolki nazvy tut niedastatkova, što havorka pra biełaruskaje patrabuje siońnia tłumačeńnia. Pra toje śviedčać samyja roznyja dyskusii, albo dyskusii pa samych roznych pytańniach, jakija tak ci inakš viartajucca da prablemy biełaruskaje identyčnaści. U hetym sensie ŭźnikaje pytańnie, jak suadnosiacca tutejšaść i identyčnaść, z adnaho boku, i tutejšaść i mienavita biełaruskaja identyčnaść, z druhoha? Ci vyklučaje biełaruskaja identyčnaść tutejšaść u tym sensie, što apošniaja jość peŭnaj umovaj identyfikacyi, jakaja ź ciaham času zastupaje na miesca tutejšaści? Tut mnie chaciełasia b pierajści da treciaha momantu, jaki abumoviŭ napisańnie hetaha tekstu.
Havorka pra tutejšaść zaminaje mnie ŭ pošukach biełaruskaje samatojesnaści tamu, što hetaja pazycyja zdajecca mnie toju, jakaja vyklučaje samoha moŭcu, albo, kali być zusim karektnym, taho, chto piša ab joj. Kali Piotra Rudkoŭski piša pra biełarusaŭ, jakija nazyvajuć siabie tutejšymi, a, heta značyć, pa jahonych słovach, znachodziacca ŭ prepalityčnym, albo prahramadzianskim stanie (1), jakoj charaktaryzujecca embryjanalnaściu jak isnavańniem unutry inšaha cieła (2), stychijnym układam žyćcia (3) i biazmoŭjem (pra movu tutejšyja havorać «naša mova prostaja») (4), to ŭsie hetyja vykazvańni ciažka adnieści da samoha Piotry, jak i da inšych aŭtaraŭ, jakija pišuć pra tutejšaść. Da hetych apošnich možna adnieści, naprykład, i Alenu Hapavu, jakaja ŭ svaim šmatcytavanym tekście adznačaje, što biełaruskija viaskoŭcy majuć svaje pytańni da apazycyi, na jakija apazicyja pakul što nia maje adkazaŭ. Jany havorać (Paŭłu Sieviaryncu): «Kankretna, jakaja ŭ vas prahrama? Voś pa punktach: što prapanujecie? Pra ściah i movu viedajem. Dobra, što dalej?» .
Pieraličanyja Piotram charaktarystyki tutejšaści nie supiarečać vyznačeńniu hetaha paniatka i jahonym «stvaralnikam» ‑‑ Jankam Kupałam. Viadoma, što hałoŭny hieroj jahonaje pjesy «Tutejšyja» (1922) pra svaju identyčnaść havoryć nastupnaje: «Pryroda naša, panie vučonyja, pryrodnaja. Majem pole i les, hory i daliny, rečki i vaziory, navat mora mieli – nazyvałasia Pinskaje, ‑‑ ale akupanty źmiašali jaho z hrazioj, dyk zastałosia tolki Pinskaje bałota. A hranic palityčnych nie majem, bo i palityki svajej nie majem – na čužoj palitycy pakul što jeździm». Pryrodnaja pryroda i adsutnaść svajoj palityki vyznačajuć tut taŭtalahičnaść «tutejšaha» žyćcia, jakoje źjaŭlajecca žyćciem u samim siabie, kali samoha siabie jašče niama, u vyniku čaho tutejšy tatalna zaležyć ad inšaha, jakoha nie vyznačaje (pryroda pryrodnaja) i jakim prymityŭna karystajecca.
Kali viarnucca da našaha pytańnia, chto havoryć i piša ad «asoby» tutejšaha, to va ŭsich pieraličanych vypadkach hetym niechta akazvajecca nia sam tutejšy, a toj, chto stavicca da jaho ź inšaj pazycyi – z «pazatutejšaj» pazycyi. Adnak ci maje taki niechta prava na padobnuju havorku? Ci nie akazvajecca jon u sytuacyi, jakuju krytykujuć siońniašnija postkałanijalnyja i hiendernyja tearetyki jak pazycyju padparadkavańnia, albo takuju, pry jakoj my pazbaŭlajem hołasu taho, chto nia viedaja, jak jamu havaryć, kab jaho pačuli? Inakš kažučy, zamiest taho, kab adkazać na pytańnie da nas: «Kankretna, jakaja ŭ vas prahrama?», my sprabujem spačatku zaniać pazycyju taho, chto zadaje hetaje pytańnie, i tolki paśla na jaho adkazać. Ale heta tupik! Tamu što toj, chto havoryć, nia moža tak prosta pakinuć miesca svajho maŭleńnia: adkazvajučy na pytańnie inšaha, jon apytvaje svajo ŭłasnaje miesca, «vychodziačy na jaho miažu», kab sustrecca tam ź inšym . Heta značyć, što my čujem i razumiejem tyja pytańni, jakija ŭžo prysutničajuć na dalahladzie našaha žyćcia, kab pašyryć hety dalahlad i kab nie zastacca ŭ adzinocie biez taho inšaha (čałavieka), u razmovie ź jakim kožny tolki i stanovicca saboj.
Heta značyć, što kali my bačym vakoł nas «tutejšych», to nam užo jość što im kazać, tolki nie pra ich, a pra nas samich. A jany, u svaju čarhu, źviartajucca da nas, tamu što bačać miežy svajoj tutejšaści i nas na hetych miežach, jakija ich cikaviać i jakim im taksama jość čaho adkazać, kali pačniecca sapraŭdnaja razmova.
Takaja sytuacyja adbyvajecca nia tolki pamiž «tutejšymi» i «nietutejšymi», ale i pamiž usimi sacyjalnymi hrupami, jakija, majučy roznyja vyznačeńni, suisnujuć u ahulnym śviecie. I kali my nia chočam zaniać pazycyju padparadkavalnikaŭ ci padparadkavanych, my pavinny havaryć sa svajho miesca ŭ kirunku inšych miescaŭ, ź jakimi my ŭžo sutykajemsia, kali nie žyviem u iluzii solus ipse, albo svajoj vyklučnaj Ibicy.
Abapirajučysia na pieraličanyja vyšej tezy, ja raspačnu razvažańni pra svajo ŭłasnaje «byćcio biełaruskaj», ‑‑ jakoje ja prapanuju inšym u jakaści mahčymaj madeli biełaruskaje kalektyŭnaje identyčnaści, ‑‑ z deskrypcyi, jakaja pavinna stvaryć vobraz albo mietafaru hetaha byćcia. U druhim raździele tekstu ja razhledžu hety vobraz u suviazi z paniaćciami etnasu i nacyi. U apošnim, trecim raździele ja sfarmuluju «biełaruskaje pytańnie» ŭ kantekście «sučasnaje Eŭropy», źviartańnie da jakoha zdajecca mnie nieabchodnym u hutarcy pra «biełaruskuju identyčnaść».
U lusterku deskrypcyi (častka I)
Zvarot da vobrazu «byćcia biełaruskaj» źviazany z tym, što, pa‑pieršaje, mienavita z hetaha zvarotu pačynajecca amal što kožnaje znajomstva pradstaŭnikoŭ roznych krainaŭ i kultur, a, pa‑druhoje, tamu, što mienavita vobraz my nosim u našym sercy, kab nie zastacca ŭ poŭnaj adzinocie ŭ momant, kali adryvajemsia ad miesca, dzie naradzilisia albo zvyčajna žyviem. Kažučy bolš tearetyčna, našaja ŭłasnaja identyfikacyja zaŭsiody adbyvajecca ŭ vyznačanym miescy adnosna vyznačanych inšych, ci vyznačanaj supolnaści, i ŭ vyznačany čas, adnosna jakich my i stanovimsia saboj . Pry hetym vyznačeńnie svajho miesca, svajoj supolnaści i svajho času nie patrabuje tearetyčnaha kanstrujavańnia, jano zaŭsiody ŭžo isnuje, albo dadziena mnie jak moj lakalny vobraz supolnaha žyćciovaha śvietu, jaki źjaŭlajecca hlebaj asensavańnia hetaha śvietu i majho žyćcia ŭ im. Mienavita ŭ hetym sensie – u sensie majho vobrazu supolnaha žyćciovaha śvietu – i mahčyma havaryć pra «vobraz Biełarusi», jaki dazvalaje mnie adroźnivać, ale nie izalavać siabie ad inšych asob. Taksama zrazumieła, što hety vobraz najbolš vyrazna manifestuje siabie tady, kali my zastajemsia ź im sam‑nasam, h.zn. kali my adryvajemsia ad miesca našaha zvyčajnaha žyćcia i apynajemsia ŭ novym miescy, naprykład, u inšaj krainie. Što ja mahu kazać pra moj «vobraz Biełarusi»? Kali ja adčuła jaho ŭ pieršyniu, i ab čym jon śviedčyć?
Pierš za ŭsie heta vobraz architekturny: heta architektura, jakaja spałučaje biełaruski pryrodny łandšaft z kulturaj i historyjaj. Uvasablajecca jon dla mianie ŭ biełaruskim ci vilenskim baroka i neabaroka, prykłady jakoha raskidanyja pa samych roznych haradach i miastečkach Biełarusi, Litvy, Polščy i Ŭkrainy. Kali ja źviartajusia da hetych prykładaŭ, pierad maimi vačyma ŭźnikaje kaścieł Sv. Michaiła Archanhieła ŭ Ašmianach ź jahonymi tonkimi i lohkimi, ledź nie prazrystymi, viežami. Nahadvajučy svaim imknieńniem uvierch i unutranaj napružanaściu, adroznaj ad łahodnaj pravasłaŭnaj statycy , ahulnaeŭrapiejski styl, jon sastupaje svajmu starejšamu zachodnieeŭrapiejskamu bratu pamierami i bolš ścipłym albo askietyčnym vyhladam. Jak i biełaruski pryrodny łandšaft, hety chram jak by ruchajecca napierad małymi krokami, majučy vakoł siabie prastoru, jakuju jašče treba zasvoić.
Mahčyma, što takoje adčuvańnie siońnia nadaje hetym sakralnym pabudovam ichniaje razburanaje navakolle: niekali pobač z katalickimi i/albo ŭnijackimi chramami ŭ hetym styli mieścilisia pravasłaŭnyja chramy i administracyjnyja pabudovy, ratuša i handlovyja rady, jakija nadavali prastoru horada albo miastečka dadatkovuju dynamiku. Hledziačy siońnia na biełaruskaje baroka, nielha nie ŭjavić sabie jahonaje navakolle: plac, na jakim mieściŭsia chram (kultavy plac), pobač ź jakim jašče dźvie placoŭki – hałoŭnaja rynkavaja i habrejskaja – plac pierad sinahohaj . Spałučeńnie hetych troch placovak i stvarała atmasferu bolšaści biełaruskich haradoŭ i symbalizavała ich palityčnuju samastojnaść, z adnaho boku, i polikanfiesijnaść i polikulturnaść z druhoha.
I kali hledziačy na siońniašnija biełaruskija harady i miastečki my bačym tolki ślady byłoha spałučeńnia, to dla mianie heta pierš za ŭsio značyć, što kulturny i histaryčny łandšaft Biełarusi patrabuje, bolš čym inšyja eŭrapiejskija łandšafty, pracy ŭjaŭleńnia hetaha łandšaftu. U hetym sensie, ujaŭleńnie kulturna‑histaryčnaha łandšaftu ci ŭjaŭleny kulturna‑histaryčny łandšaft źjaŭlajecca dla mianie nastupnym składnikam vobrazu Biełarusi, jaki ź nieabchodnaściu i nastojlivaściu źjaŭlajecca tam i tady, kali my nie zadavalniajemsia bačnymi śladami i adčuvajem patrebu ŭ rekanstrujavańni niabačnaha, ale ŭsio jašče isnaha i zachaplalnaha kantekstu raznastajnaj i raskołataj historyi i kultury Biełarusi . Jak piša ŭ suviazi ź inšym Valer Bułhakaŭ: «Historyja Biełarusi – heta historyja ŭjaŭleńnia. My ŭjaŭlajem biełaruskuju historyju tady i tam, kali i dzie nijakaj Biełarusi jašče nie isnavała. Sama historyja paniaćcia naličvaje mienš za dzieviać stahodździaŭ, a historyja jahonych błukańniaŭ pa ziemlach Uschodniaj Eŭropy, jak i (adnosna poźniaha) zamacavańnie za častkaj, a potym i ŭsioj biełaruskaj terytoryjaj, składaje zachaplalny intelektualny siužet» .
Nastupny składnik «vobrazu Biełarusi» źjaŭlajecca albo ŭžo źjaviŭsia ŭ pracesie ŭdaskanalvańnia architekturna‑łandšaftnaha vobrazu. Hety składnik uźnikaje, jak tolki my pačynajem apisvać i analizavać (strukturavać) bačnaje, pierachodziačy da niabačnaha – da dumak i idej ab im. Albo, pieravodziačy bačnaje na inšy ŭzrovień, na jakim mahčyma karystacca novymi srodkami asensavańnia svajoj identyčnaści.
Havorka idzie tut, zrazumieła, pra movu. Zrazumieła taksama, što ŭ hetym kankretnym vypadku havorka idzie pra biełaruskuju movu. Ale tut uźnikaje nastupnaje pytańnie: nakolki nieabchodnym źjaŭlajecca tut zvarot mienavita da biełaruskaje movy, inakš kažučy, jak źmienicca sytuacyja deskrypcyi pryviedzienych składnikaŭ «vobrazu Biełarusi», kali my budziem pisać pra ich na ruskaj movie? U hetaj suviazi mahčyma spytać jašče ab tym, jak kankretna biełaruskaja mova źviazana z pradstaŭlenym vobrazam Biełarusi?
Lahčej za ŭsio pačać z apošniaha aśpiektu «moŭnaha pytańnia». Biełaruskaja mova samym niepasrednym čynam źviazanaja z tymi kulturnicka‑histaryčnymi formami i płastami, ab jakich išła havorka vyšej. Pabudova (i pierabudova) biełaruskich haradoŭ i miastečak u 14‑18 stahodździach była abumoŭlenaja atrymańniem Mahdeburhskaha prava, zamacavańnie jakoha razam z zamacavańniem inšych dakumientaŭ taho času ažyćciaŭlałasia pry dapamozie biełaruskaje movy. Na sprečki ab tym, što hetaja mova jašče nie była biełaruskaj, a była starasłavianskaj, ruskaj, starabiełaruskaj i h.d., mahčyma adkazać, što, havoračy pra movu, my majem na ŭvazie nia tolki jaje arfahrafičny ci fanetyčny skład, ale ž i palityčnuju, sacyjalnuju i kulturnickuju rolu – mahčymaść strukturavańnia palityčnaha, sacyjalnaha j kulturnaha žyćcia. Toje, jak starabiełaruskaja albo starasłavianskaja mova strukturavała hetaje žyćcio mienavita na terytoryi sučasnaje Biełarusi ŭ akreśleny peryjad, i źjaŭlajecca biełaruskaj movaj.
Ale heta, u svaju čarhu, nia značyć, što, karystajučysia biełaruskaj movaj siońnia, my aŭtamatyčna atrymlivajem toj palityčny i kulturny paradak, jaki isnavaŭ niekali na «Biełarusi». Tamu što kanstrujavać ź jaje dapamohaj nieabchodna siońniašniuju sytuacyju, jakaja na ŭsich uzroŭniach – palityčnym, ekanamičnym, kulturnym i h.d. ‑‑ adroźnivajecca ad minułaha. U hetym sensie zvarot da minułaha moža lehitymizavać našaje kanstrujavańnie, nadać našym adčuvańniam, dumkam i ŭčynkam bolš hruntoŭny kantekst, ale nia moža padmianić razumieńnia sučasnaha kanteksta, u jakim nam i nieabchodna dziejničać.
Dyk nakolki ŭ hetaj suviazi źjaŭlajecca nieabchodnym dla kanstrujavańnia sučasnaje biełaruskaje identyčnaści karystańnie mienavita biełaruskaje movaj? Inakš kažučy, nakolki mienavita biełaruskaja mova spryjaje raspracavańniu raznastajnych «vobrazaŭ Biełarusi»?
Adkaz na hetaje pytańnie źjaŭlajecca bolš składanym, čym adkaz na papiaredniaje pytańnie. Pa‑pieršaje, isnuje peŭny praces kanstrujavańnia «Biełarusi» na biełaruskaj movie – biełaruskamoŭnymi intelektuałami, piśmieńnikami, historykami i h.d., ale ž taki praces adbyvajecca i na ruskaj movie .
Pa‑druhoje, havoračy pra sučasnaść, my nia možam nie źviartacca da minułaha, i ŭ hetym sensie mienavita ŭ maim prykładzie – prykładzie majho «vobrazu Biełarusi» – zvarot da biełaruskaje movy paśladoŭna lahičny: biełaruskaja mova jość jaho paśladoŭnaj častkaj. I ŭsio ž taki što tyčycca hetaha ci inšych histaryčnych peryjadaŭ, biełaruskaja mova nia moža razhladacca jak adziny ci vyklučny symbaličny reprezientant sacyjalna‑palityčnych ci kulturnych pracesaŭ na «Biełarusi»: značnaja rola naležyć tut taksama polskaj i ruskaj movam, suisnavańnie jakich ź biełaruskaj źjaŭlajecca samastojnaj historyjaj baraćby i padparadkavańnia.
Pa‑treciaje, treba mieć na ŭvazie toje, što sučasny supraciŭ biełaruskaj movie mahčyma razhladać jak prajavu kompleksu niepaŭnavartaści (P. Rudkoŭski) byłoj «małoj nacyi» Polskaje, Rasiejskaje, a zatym Savieckaje imperyjaŭ, jakija miakkimi i žorstkimi srodkami spryjali tamu, što adroznaja ad ich kultura pieratvarałasia ŭ kulturu pieryfieryjnuju, nizavuju albo sialanskuju (a zatym kałhasnuju). U hetym apošnim sensie biełaruskaja mova moža adyhrać rolu peŭnaj praktyki vyzvaleńnia, jakaja nieabchodna siońnia aktyŭnym i śviadomym biełarusam, pierš za ŭsio – dziela ich ekzistencyjnaj samarealizacyi.
Pa‑čaćviertaje, naadvarot, pamiatajučy pra padziei pačatku 90‑ch, biełaruskaja mova źjaŭlajecca dla niekatorych nasielnikaŭ znakam prymusu – kali atajesamlajecca z kanservatyŭnym (rańniemadernym) nacyjanalnym prajektam Paźniaka, jaki nie adpaviadaje ni času – hlabalizmu i kanstrujavańniu nacyjaŭ na ŭmovach racyjalnaha spałučeńnia raznastajnaha, a ni ŭmovam demakratyi, što zabaraniaje ŭsialakija prymusy.
U hetaj suviazi najbolš aktualnym i adekvatnym sučasnym biełaruskim sacyjalna‑palityčnym umovam źjaŭlajecca pazicyja «demakratyčnaha dźviuchmoŭja», niekali sfarmulavanaja Piotram Rudkoŭskim, jakaja praduhledžvaje zabaronu na prymus da karystańnia tolki toj ci inšaj – biełaruskaj ci ruskaj ‑‑ movaj i patrabuje pavahi karystalnikaŭ (nośbitaŭ) roznych movaŭ da movy adzin adnaho . Toje, jak u kožnym vypadku biełaruskaja albo ruskaja mova spryjaje identyfikacyi, pavinna dyskutavacca ŭ kožnym dadzienym vypadku. I kali mnie zdajecca, čto biełaruskaja mova, bolš, čym, napr., ruskaja dapamahaje kanstrujavańniu lakalna‑hlabalnaj, h.zn. sučasnaje identyčnaści, tamu što abapirajecca, z adnaho boku, na zachavańnie svajho adroźnieńnia, a, z druhoha boku, na nieabchodnaść jaho suadniasieńnia ź inšymi svojeasablivaściami, jak by pierakładu svajoj movy na movy inšych, ‑‑ to i hetaja pazycyja patrabuje dalejšaha abhruntavańnia i artykulacyi i, h.zn., nie zrazumiełaja sama saboj i nie maje prava na vyklučeńnie ruskaje movy z pracesu kanstrujavańnia našaje sučasnaje identyčnaści.
Z hetaj majoj pazycyi mahčyma taksama zrabić vysnovu, što biełaruskaja ŭłada nie pierachodzić na biełaruskuju movu mienavita tamu, što žyćcio biełaruskaj movy razhortvajecca ŭ bolšaści svajoj u inšym kantekście, čym kantekst ułady, naprykład, u kantekście eŭrapiejskaj «małoj nacyi», jakaja maje svaju movu i vałodaje movaj inšych, bo maje svaju ŭłasnuju samaść i zacikaŭlena ŭ razmovie (dyjalohu) ź inšymi. Tyja, chto razumieje i pryznaje tolki «ahulnyja» movy (nakštałt anhielskaj albo ruskaj), tatalna zaležyć ad «ahulnych» abstavin i «praviłaŭ hulni», albo parazytuje na ich. Nieabchodnaść u svajoj movie, jakaja razhladajecca jak suisnujučaja z mnostvam inšych, a, h.zn., patrabuje pierakładu i vyvučeńnia inšych moŭ, jość u hetym sensie śviedčańniem stałaści asoby i supolnaści – jaje samaści ŭ precesie ažećciaŭleńnia. Ale, padkreślu jašče raz, usie hetyja tezy pavinny dyskutavacca, bo jany nie zrazumiełyja sami saboj. Praktyka aktyŭnaha dźvuchmoŭja – asobaŭ i supolnaściaŭ ‑‑ zdajecca mnie siońnia najbolš udałym spałučeńniem biełaruskaje raznastajnaści i moža dać prykład kankretnaj lakalnaj mahčymaści ździejśnieńnia demakratyi na Biełarusi.
Takim čynam, abapirajučysia na pieraličanyja składniki «vobrazu Biełarusi» – architekturny vobraz, jaki spałučaje ŭ sabie biełaruski pryrodny i kulturna‑histaryčny łandšaft i strukturujecca, vykarystoŭvajučy roznyja, pierš za ŭsie moŭnyja, srodki, ‑‑ mahčyma pierajści da schavanaj za im supolnaści, ‑‑ jakoj ja jaje baču i prapanuju ŭbačyć inšym.