Słavamir Adamovič. Res publica Femina
№ 34 (95) 1 śniežnia 1997 h.
Słavamir Adamovič
Res publica Femina*
U Biełarusi katastrafična nie chapaje Mužčynaŭ. Mužčynaŭ ź vialikaj litary, sapraŭdnych. Tamu, vidać, niama i sapraŭdnaj Svabody. Tamu i havaryć ja budu pra našych biełaruskich žančyn, samych roznych, ale jakija vielmi časta akazvajucca macniejšymi za tutejšych mužyčkoŭ.
Mater familias**
Jana — i nam nikudy ad hetaj praŭdy nia dziecca, dy j nia chočam my hetaha, — jana jość vytokam i hruntam, spravaj i sensam usiaho našaha isnavańnia. I jak by ciažka joj ni prychodziłasia — jana vystojvaje. I kolki b mužčynskaje plemia ni havaryła pra jaje brutto, jana zastajecca netto. Bajusia tolki, što straciŭšy Matku našu adzinuju Biełaruś, my stracim i matak našych u siemjach, i siostraŭ našych rodnych i nazvanych, i žonak našych u šlubie bohapryznanym... Stracim, jak mnohija ŭžo dahetul.
Niuta
Nikoli nie zabudu momant, kali mnie vypała być śviedkam taho, jak maci čakaje syna. Ja maju na ŭvazie maju siastru, maju trajuradnuju siastru Niutu Kratovič (proźvišča, viadoma, dziavočaje). A historyja zdaryłasia nastupnaja. U siaredzinie siamidziasiatych dźvie siastryčki, dźvie pryhožyja biełaruski, Ania i Tamara, jak i tysiačy ichnych ravieśnic, źjechali ŭ Miensk šukać svajo ščaściejka. Abiedźvie vyjšli zamuž, u abiedźviuch pa dvoje dziaciej: u starejšaj dački, u Niuty — dačka j syn. Dziesiać hadoŭ adpracavała siastryca ŭ liciejnym cechu mienskaha traktarnaha — adrablała trochpakajovuju kvateru, nabytuju razam z mužam, darečy, patomnym mienčukom. Praca ŭ liciejcy padarvała zdaroŭje, choć joj niama jašče j saraka. A muž akazaŭsia tym banalnym mužyčkom, jaki śpiŭsia i pierastaŭ z hetaje pryčyny być, choć, što praŭda, jašče dzieś isnuje. Hady dva tamu traktarny prastojvaŭ asabliva časta, pakolki prezydent, jak i abiacaŭ, zavody «zapuściŭ». Ja tady čas ad času najaždžaŭ da siastry, kab niejak padtrymać jaje ŭ zmahańni ź losam, a zaadno — što tut kazać — i lišni raz palubavacca nieźniščalnaj pryhažościu majoj kuzyny.
Niuta — adno ź pieršych maich, jašče dziacinych, zachapleńniaŭ. Nia ciažka zdahadacca, što mnie asabliva baluča było nazirać krach jejnaha zamustva. Ale, na ščaście, ź Niutaj zastalisia jaje cudoŭnyja dzieci. Chutka jany stanuć paŭnaletnimi. Dačka vyjdzie zamuž, a syn budzie pry joj, adziny j samy vierny. Tamu, kali niejak nadviečar ja zajechaŭ da Niuty, to nie sustreŭ asablivaj radaści ŭ jejnych vačach. Ja pryjechaŭ raniej za jaje syna. Tady mnie paščaściła ŭbačyć adnu z samych kranalnych scenaŭ u našym teatry žyćcia: ja bačyŭ, JAK Maci čakaje Syna. Paety sapraŭdy nia chłusiać, kali pišuć pra Maci-ptušku, jakaja imknie nasustrač svajmu dziciaci, Maci-ilvicu, Maci-patryjotku...
Siedziačy za stałom na kuchni i nazirajučy, jak Niuta vyhladaje za šybaju — ci nia jdzie ŭžo jaje syn z trenirovak paśla zaniatkaŭ u vučelni, ja dumaŭ, što hetaje čakańnie j nazyvajecca «prahledzieć vočy».
Vala
Nie mahu nie napisać pra jaje. Adna z sapraŭdnych zachavalnic biełaruskaj tradycyi. Rodam z adnaho vajaŭničaha i volnalubivaha miastečka, sa Słuččyny. Jašče ŭ 70-ch u miastečku tym isnavaŭ niepisany zakon: vychodzić zamuž tolki za svajho miestačkovaha chłopca, žanicca tolki sa svajoj miestačkovaj dziaŭčynaj. Vala tak i zrabiła — vyjšła za adnaklaśnika, naradziła dačku, skončyła medinstytut, usio žyćcio chodzić na słužbu, letam vychadnymi prapadaje na leciščy. Šyje, vyšyvaje, abmyvaje muža, jaki chodzić na staranu.
U Vali dačka ad mužčyny, za jakoha jana vyjšła pa tradycyi, pavodle «zakonu», nie ź vialikaj lubovi, ale j nia ź niechaci. Jana cicha i ŭparta ciahnie svoj vazok, svaju kałamažku losu pamiž pracaj i dvuchpakajoŭkaj u Sierabrancy-mienskaj. Adzinokaja pry žyvym mužy, pryhožaja, hordaja, raŭnivaja, mužnaja, cichaja nacyjanalistka, rabotnica.
Daruj, što my raźminulisia ŭ časie i nie zmahli parušyć tradycyju!..
Hela
Helena Dziśko, aŭtarka «Našaj Nivy». Rodnaja siastra Vitolda Dziśko, zakatavanaha hebistami ŭ 64-m, pra što ŭžo pisałasia.
Hela maje dačku (pracuje razam z maci na fermie) i syna (słužyć u vojsku). U svoj čas jana ź dziećmi viarnułasia na Baćkaŭščynu z-pad Śviancianaŭ, jakija ciapier pad sučasnaj Litvoj. Viedaje akramia litaraturnaj biełaruskaj polskuju i litoŭskuju movy. Paśla škoły vielmi chacieła pajści vučycca, dy los rasparadziŭsia inačaj. Lubić i čakaje z vojska syna. Daŭno zabyłasia, što takoje mužčynskaja piaščota. Narmalnyja mužčyny ŭ pravincyi zaniatyja, a svoj śpiŭsia i adpaŭ, jak sčarnieły asinavy list-trapiatun.
U čarhovym liście na majo imia Hela piša: «... Jašče pieradaj maju padziaku za pieravod, jaki pryjšoŭ jakraz darečy. Hrošy zaŭsiody byvajuć darečy, asabliva ŭ nas. Ja za ich vypisała hazety na nastupny hod... Samaja hałoŭnaja padzieja: Vicia byŭ doma ažno try dni. Jon tam dobra zmajstravaŭ płot i jašče niešta rabiŭ, tamu jaho adpuścili na troje sutak... Vicia dumaŭ, što ŭ nas što-niebudź źmianiłasia. Ale ŭsio pa-staromu: pjanstva, debilizm i poŭnaja abyjakavaść da ŭsiaho ŭ śviecie.
Vicia maryć zrabić ramont i tady pajechać da ciabie ŭ Miensk, bo, kaža, tut jon atupieje i sapjecca.
Siońnia ŭ nas u kałhasie było śviata. Davali premiju amal što ŭsim, chto dobra pracavaŭ. Ludzi ŭ nas amal usie dobra pracujuć, i staršynia ŭ nas ciapier ništo čałaviek, nie balšavik, jak byŭ toj. Zośka maja atrymała 700 tysiačaŭ... Ja zaniała 2-je miesca pa małace, dali dvoch parasiat.
Što z tymi chłopcami, što siadziać u turmie? Hety zaraza ŭžo, jak i Stalin, dziaciej u turmu sadzić. Pieradaj ad mianie słovy padtrymki i spačuvańnia dla maci Vadzima Łabkoviča...»
A jašče Helena Dziśko razam z dačkoju padpisałasia pad «Chartyjaj-97». I listy jana piša pavodle «taraškievicy» z taho času, jak stała čytać «NN».
Maryja
Maryja Ŭładzimieraŭna. Dzietdomaŭka. Jašče piacidziesiaci niama. Lubimaha muža pachavała. Adychod jahony pieražyvała tak mocna, što j sama zachvareła — zaščapiła nerv u pazvanočniku. Kaža, nietradycyjnaja medycyna dapamahła. Ale pracuje ciapier na spakojnaj i lohkaj rabocie.
Znajšoŭsia byŭ čałaviek, ź jakim dumała viek daviekavać, dy nie atrymałasia. Čałaviek hety pačaŭ pić i chutka dapiŭsia da biełaj harački. Urešcie pad čas čarhovaha prystupu ŭsadziŭ sabie nož u serca. A nažom-tki jon lubiŭ razmachvać. Zrešty, jak kaža Maryja, dzieci taksama mahli dapamahčy baćku pajści na toj śviet. Časta jany jaho taŭkli, časta jon prychodziŭ da svajoj Maryi źbity, u kryvi. Ale nie dla Maryi jon byŭ...
U svaje sorak siem jana zusim sivaja. Nosić karotkuju stryžku, ale nie farbujecca. Jeść časnyk i ŭžo nie spadziajecca spatkać svajho mužčynu. Maje, miž inšym, niamieckija karani ŭ rodzie, muž byŭ rasiejcam. A voś z zamužniaj dačkoj u jaje nia skłalisia adnosiny, nastolki, što jana dumaje adpisać svaju trochpakajovuju kvateru zusim starońniamu čałavieku. Maryja vieryć svajmu novamu znajomamu, viaža jamu švedar i piša ŭ padaravanym jamu ž natatniku: «Žiełaju sčasťja očień mnoho i vsie nievzhody iźbiežať, jeŝio lubvi tiebie žiełaju, chorošiej, čistoj kak śleza...»
Ni druhoj dački, ni syna ŭ Maryi niama. U cełym śviecie inšaj radni jana nia maje.
Bahusłava
Užo daŭno adna. U svaju dvuchpakajoŭku paśla muža tak nikoha j nie pryviała. Nie, u jaje niama prablemaŭ, što da mužčynskaje ŭvahi. Prosta druhoje kachańnie tak i nie pryjšło. Zatoje jość luby syn, jaki ad jaje daloka, u Rasiei, zajmajecca biznesam. A voś unuka jašče nie padaryŭ.
Bahusłava taksama kaža, što maje kroplu niamieckaje kryvi. Ale najpierš jana biełaruska, navat nacyjanalistka. Ź vialikaje siam'i jana adna zmahła vybracca ŭ horad i atrymać adukacyju. I heta dziakujučy starejšaj siatry, jakaja była dla mienšaj i za baćku, i za matku.
Bahusłava pracuje pedahoham, śpiavaje ŭ folk-hurcie i nie hublaje žyćciovaha aptymizmu. Ale, jak i ŭsie žančyny, jana nie curajecca ni ślozaŭ žalu da samoj siabie, ni pačućciaŭ reŭnaści, ni hatoŭnaści pavieryć lubimamu čałavieku biezahladna, biespavarotna.
Čatyry Iryny
Iryna Mikałajeŭna
Maje 34 hady. Vyhladaje na svoj uzrost. Pracuje ŭ medyčnaj ustanovie, da niadaŭniaha času brała dadatkovuju rabotu ŭ «chutkaj dapamozie»... Lubimamu synu Siarhieju, narodžanamu ad lubimaha niekali pieršaha muža, spoŭniłasia trynaccać. Iryna Mikałajeŭna z zachapleńniem raskazvaje, jak lohka jana vynasiła svajho pieršynca, jak chacieła naradzić jaho. «Žyvata» nie było vidać nastolki, što, kali ciažarnaja zajaviłasia ŭ raddom i skazała: «Ja pryjšła naradžać», daktary joj nie pavieryli. Pryjšłosia pakazać dakumenty.
Syn Siarhiej — heta ŭsio, što zastałosia ad pieršaha ŭ žyćci Iryny Mikałajeŭny mužčyny j muža. Jana ŭspaminaje, jak družna, u jakoj lubovi žyli jany svaje pieršyja piać hadoŭ. U domie zaŭsiody było viesieła, častymi haściami ŭ im byli siabry i znajomyja. Muž byŭ zaŭziatym palaŭničym i rybałovam, razvodziŭ kaktusy i akvaryjumnych rybak, a adnojčy padabraŭ u tralejbusie badziažnaha kata. Iryna Mikałajeŭna musiła potym vychadžvać toje božaje stvareńnie. A voś druhoha dzicia jejny mužčyna tak i nie zachacieŭ. I ci nia z hetaj niechaci pačałosia potym toje, što pačałosia: muž pačaŭ pić, niešta ŭ im nadłamiłasia. Niby čałaviek daterminova vykanaŭ svaju čałaviečuju prahramu na ziamli. A toje, što jašče pieramiaščajecca pa pavierchni fizyčnaja abałonka byłoha muža Iryny, dyk ciapier heta prosta farmalnaść, bo ČAŁAVIEK jejny źnik, prapaŭ nazaŭsiody. I navat los ułasnaha syna jaho nie cikavić.
A syn, syn sapraŭdy pryhožy, vidać, što narodžany ŭ lubovi. Siarhiej zajmajecca balnymi tancami, viadzie svoj junačy dyjaryjuš i zachoŭvaje ŭ svaim spalnym pakoi fatahrafiju, na jakoj jon maleńki, a pobač mama i tata. Čas ad času Siarhiej dastaje fota i hladzić na takoje dobraje, maładoje i vusataje abličča baćki. U dziońniku Siarhiej niekali zapisaŭ: «Kohda mama prichodit s raboty, ja stariuś jejo raźviesieliť. Papa opiať ṕjanyj. Ja jeho nienavižu...»
Druhi raz Iryna Mikałajeŭna vyjšła zamuž za mužčynu, maładziejšaha za jaje hadoŭ na piać. Ź im jana pražyła jašče mienš, čym ź pieršym. Hetym letam jany źbiralisia raźvieścisia. Ale zdaryłasia tak, što druhi mužčyna vyjechaŭ za miažu, jak jon kazaŭ, na zarobki. A potym pryjšła pozva ź milicyi. Irynu Mikałajeŭnu dapytvajuć, dzie i pry jakich abstavinach jana apošni raz bačyła muža, jaki pravaachoŭnymi orhanami padazrajecca ŭ złačynstvie.
Irena
Sorak hadoŭ. Kali jana zatrymlivajecca ŭ siabroŭki Iryny Mikałajeŭny, syn Źmicier telefanuje synu Siarhieju i prosić paklikać mamu.
Dzima ŭžo amal darosły i vučycca ŭ vučyliščy. 23 listapada jon razam z mamaj i ciociaj Irynaj byŭ na apazycyjnym mitynhu i ad dušy vykrykvaŭ antyrežymnyja lozunhi.
Mama Irena šukaje novuju rabotu i muža. Pieršy jejny mužčyna, jakoha jana tak kachała jašče sa škoły, taksama śpiŭsia, śpiŭsia i pamior u niapoŭnyja sorak. Śpiŭsia jon paśla taho, jak staŭ zajmacca harełačnym biznesam. A da hetaj pary jany ŭdvaich słužyli ŭ savieckim VMF, u horadzie Bałtyjsku. Potym raspaŭsia SSSR, muž, žonka i syn viarnulisia na Baćkaŭščynu... Ciapier Irena pracuje domaŭparadčycaj trochpaviarchovaj budyniny, jakaja naležyć «novamu biełaruskamu». «Novy» spłočvaje spadaryni Irenie za pryborku troch pavierchaŭ dva z pałovaj miljony j tym samym padtrymlivaje ŭ Krainie sytuacyju «a-la 1917»...
Ira-sabačnica
Sabačnica, bo lubić sabak. A jašče — svajho syna, jaki zastaŭsia ad muža. Hora-tata zrabiŭ dźvie chodki na turmu i dzie ciapier znachodzicca — skazać ciažka. Ira bolš nie pieražyvaje: jana maje pracu ŭ kramie, syna, sabaku, jakoha treba kožny dzień vyhulvać, i hetkich ža adzinokich siabrovak, ź jakimi možna sustrecca i razam družna papłakać nad svajoj babskaj dolaj.
Irusia
Irusia medyk, chirurh. Hadkoŭ tryccaci piaci. Jana ŭvohule nie była zamužam. Nie skazać, što nia brali, chutčej sama nia jšła, usio chaciełasia «pahulać». Duža panikavała, kali daviedałasia, što stała ciažarnaju. Ale Iryna Mikałajeŭna adnaznačna paradziła: naradžaj, siabroŭka, kali nia chočaš zastacca viekavuchaj.
Naradziłasia dačka. Baćka dziaŭčynki daŭ joj svajo proźvišča, choć mamu zamuž jašče nia ŭziaŭ. Adnojčy da Irusi viarnulisia paničnyja nastroi, pačała paprakać siabroŭku tym, što taja dała joj drennuju paradu. Iryna Mikałajeŭna padumała tady, ci nie zabrać novanarodžanuju sabie...
Pakul što hadavałaja Luba zastajecca z rodnaju mamaj. Dačku Irusia nazvała ŭ honar svajoj maci, jakoj daŭno ŭžo niama pobač.
Jadzia
Jadviha Jazepaŭna Łabkovič, maci Vadzima Łabkoviča (hł. №31 «NN» za 20 kastryčnika 1997 h.).
Ex toto***
Možna było b jašče doŭha raspaviadać pra našych žančyn, siarod jakich jość nia tolki zachavalnicy siamiejnaha ahmieniu, ale j talenavityja hietery, banalnyja raspuśnicy, isteryčnyja durnicy... Adnak skazana dastatkova, kab zadumacca nad prablemaju, jakim čynam Biełaruskaja Nacyja dvaccać pieršaha stahodździa zmoža arhanizavać supraciŭ ułasnamu fizyčnamu j duchoŭnamu vymirańniu. I zapomnić nastupnaje: Quod non licet feminis, aeque non licet viris****.
* Respublika Žančyna (łac.).
** Maci siamiejstva (łac.).
*** Całkam, poŭnaściu, biaz rešty (łac.).
**** Što nie dazvalajecca žančynam, toje samaje nie dazvalajecca i mužčynam (łac.).