Syn «futbolnaha hienija» Alaksandra Prakapienki znajšoŭ siabie ŭ ZŠA, ale zastaŭsia patryjotam Biełarusi
Hutarka Svabody z synam lehiendarnaha mienskaha futbalista Alaksandra Prakapienki Źmitrom, jaki ŭžo amal 20 hadoŭ žyvie ŭ ZŠA, ale apiakujecca spadčynaj i pamiaćciu pra baćku ŭ Biełarusi, cikavicca žyćciom na radzimie i havoryć pa-biełarusku.
17 červienia budzie adznačacca 90-hodździe futbolnaha klubu «Dynama» (Miensk) i 35 hadoŭ čempijonstva kalektyvu ŭ pieršynstvie SSSR. Na staličnym stadyjonie «Traktar» tavaryskuju sustreču zhulajuć veterany «Dynama» i maskoŭskaha «Spartaka» — u 1982 hodzie mienavita paśla pieramohi nad «Spartakom» biełarusy stali ŭładalnikami załatych medaloŭ čempijanatu SSSR.
Za dynamaŭcaŭ vystupiać zorki svajho času: Jury Kurbyka, Ludas Rumbucis, Siarhiej Baroŭski, Jury Pudyšaŭ, Andrej Zyhmantovič, Ihar Hurynovič, Viktar Sokał, Jury Truchan, Hieorhi Kandraćjeŭ, Michaił Marchiel, Uładzimier Žuraviel, Viktar Šyškin, Siarhiej Štaniuk dy inšyja.
U pieraliku lehiendarnych asobaŭ nie chapaje tolki ŭlubionca publiki 1980-ch Alaksandra Prakapienki.
Uźlot i zakat lehiendarnaha «Prakopa»
«Narodny futbalist» pajšoŭ z žyćcia ŭ 1989-m, jamu było ŭsiaho 35 hadoŭ. «Prakop», jak pa-siabroŭsku nazyvali jaho adnaklubniki, — adzin z samych uhanaravanych biełaruskich futbalistaŭ: majstar sportu mižnarodnaha klasu, bronzavy pryzer Alimpijskich hulniaŭ 1980 hodu, hulec zbornaj Savieckaha Sajuzu, čempijon SSSR 1982 hodu, № 1 u śpisie 33 najlepšych futbalistaŭ usiesajuznaha pieršynstva ŭ hod dynamaŭskaha tryjumfu.
Adnak maralny i psychalahičny hruz akazaŭsia zanadta ciažkim dla prostaha chłopca z Babrujsku. U 1983-m jaho adličyli z kamandy za «systematyčnaje parušeńnie režymu», dvojčy za nastupnyja piać hadoŭ źmiaščali ŭ tak zvany lačebna-pracoŭny prafilaktoryj. U pierapynkach «Prakop» vystupaŭ za mahiloŭski «Dniepr» i bakinski «Nieftčy», ale biez raniejšaha zapału. Kančatkova «zhareŭ» 29 sakavika 1989-ha, nieŭzabavie paśla viartańnia z mazyrskaha ŁTP. Pachavany na mohiłkach vioski Takary Babrujskaha rajonu.
Karotkaje, ale nasyčanaje žyćcio Alaksandra Prakapienki stała padstavaj, kab ušanavać jaho imia ŭ naźvie stadyjonu ŭ rodnym Babrujsku, vynošvajecca ideja pomnika na dynamaŭskaj arenie ŭ Miensku, źniaty dakumentalny film i rychtujecca da vychadu kniha. Hetymi dy inšymi memaryjalnymi prajektami apiakujecca Źmicier Prakapienka, syn lehiendarnaha futbalista. Jon budzie pradstaŭlać baćku i padčas imprezaŭ, źviazanych ź jubilejnymi datami ŭ žyćci klubu, jakomu Prakapienka-starejšy pryśviaciŭ 10 samych plonnych hadoŭ svajoj spartovaj bijahrafii.
Babrujsk — Miensk — Ńju-Jork
Biez małoha dva dziasiatki hadoŭ jon razam z maci žyvie ŭ Ńju-Jorku. Adjechali tudy praz 10 hadoŭ paśla śmierci baćki i muža. Uražvaje źniešniaje padabienstva Prakapienkaŭ starejšaha i małodšaha. Źmitra jano tolki raduje:
«My z maci atrymali «Zialonyja karty» i ŭ 1999-m źjechali, — kaža Źmicier. — Mnie było niapoŭnyja 22 hady, faktyčna staleńnie adbyvałasia ŭ ZŠA. Apošnim časam rehularna byvaju na Baćkaŭščynie. Pryjaždžaŭ na čempijanat śvietu pa chakiei-2014, a potym u źviazku z tym, što zaplanavaŭ vydać pra baćku knihu. Pastupova ideja pašyryłasia, vyrašyli rabić dakumentalnuju stužku, plus arhanizavać pad jubilej matč veteranaŭ — sabrać tych, z kim tata ŭ svoj čas hulaŭ u «Dynama». Takim čynam, letaś vydali film «Narodny futbalist», u hetym hodzie budziem prezentavać knihu, a taksama adbudziecca sustreča veteranaŭ «Dynama», zbornaj Biełarusi. Aproč taho, jość ideja ŭstalavać na stadyjonie pomnik, symbaličnuju fihuru futbalista».
Bližej da vosieni, kali budzie hatovaja da prezentacyi dakumentalnaja kniha pra Alaksandra Prakapienku, u Miensk ź Ńju-Jorku pryjedzie jahonaja ŭdava Natalla. Choć ad fatalnaha 1989-ha ŭžo minuła šmat času, siamiejnaja trahiedyja da siońnia pieražyvajecca baluča:
«Mama taksama časta byvaje ŭ Biełarusi, — praciahvaje Źmicier. — Bližej da vosieni znoŭ pryjedzie, zastaniecca na niekalki miesiacaŭ, budziem vydavać knihu… Viadoma, ciažka było: joj — stracić muža, mnie — baćku. Ja byŭ zusim mały, usiaho 12 hadoŭ, tak być nie pavinna… Bałazie, usie tyja siabry, jakija byli ŭ našaj siamji, jany zastalisia, kantakty padtrymlivajem pa siońnia».
Biełaruskaja identyčnaść praz akijan
Źmitru 40 hadoŭ, u jaho svoj reklamny biznes. Niepryviazanaść da žorstkaha hrafiku dazvalaje sumiaščać pracu z padarožžami pa śviecie dy ŭłasnymi prajektami ŭ Biełarusi:
«Ja maju ŭłasny biznes — heta reklama, markietynh i h.d. Pracuju całkam u režymie onłajn. Adpaviedna, nie pryviazany da niejkaha kankretnaha miesca, maju čas, kab byvać u roznych krainach i šmat času pravodzić na radzimie. To bok dziakujučy volnamu hrafiku padarožničaješ i adnačasova pracuješ. Sprava nia ŭ tym, Ameryka heta ci niejkaja inšaja dziaržava — sučasnyja technalohii dazvalajuć šmat što rabić dystancyjna. U mianie jość siabry ŭ Rasiei, va Ŭkrainie, u krainach Bałtyi, jany taksama jeździać pa ŭsim śviecie i pracujuć onłajn. Ciapier čas taki: z nadychodam ery internetu majem pryncypova novuju mahčymaść vykarystoŭvać vyhody cyvilizacyi».
Źmicier Prakapienka — prykład zachavańnia nacyjanalnaj identyčnaści na čužynie. Jon vydatna havoryć pa-biełarusku, udzielničaje ŭ žyćci biełaruskaj supołki, pry nahodzie naviedvaje publičnyja sustrečy ź Zianonam Paźniakom:
«Sprava ŭ tym, što babula — mama majho baćki — była vykładčycaj biełaruskaj movy ŭ Babrujsku. I zaŭsiody, kali pryjaždžaŭ da jaje, akunaŭsia ŭ biełaruskamoŭnaje asiarodździe — u siamji razmaŭlali vyklučna pa-biełarusku. Zrešty, u baćkoŭ pa maciarynskaj linii było toje ž samaje. Zrazumieła, što ŭ majoj mienskaj škole pieravažna była rasiejskaja mova, ale heta nie pieraškodziła dobra viedać biełaruskuju. U Amerycy šmat chto ź biełarusaŭ havoryć i tak, i inakš, jak kamu zručna. Asabista maja pazycyja takaja: čym bolš movaŭ ty viedaješ, tym bolš ty adukavany čałaviek».
Jak pryznajecca surazmoŭca, za apošnija hady ŭ jaho naźbiraŭsia salidny knihazbor — kožny pryjezd u Biełaruś abaviazkova supravadžajecca pachodami pa staličnych dy peryferyjnych kniharniach. A ŭ Ńju-Jorku namahajecca nie prapuścić cikavych ziemlakoŭ:
«Na žal, ciapier maju na heta ŭsio mienš času. Ale tak, byŭ peryjad, kali čaściakom byvaŭ na roznych imprezach. U bolšaj stupieni cikavić vydańnie i prezentacyja novych knižak, pracy pa architektury, teatralnyja pastanoŭki. Pieradusim kulturnyja padziei, jakija zdarajucca ŭ žyćci biełaruskaj supołki. Ja maju vialiki knihazbor — tut i mastackaja litaratura, i histaryčnaja, i navukova-papularnaja. Heta toje, što mianie sapraŭdy vielmi cikavić».
Futbolny hienij z Babrujsku
Dla Źmitra, adrozna ad znakamitaha baćki, futboł zakanservavaŭsia na amatarskim uzroŭni — choć biez hulni № 1 svajho žyćcia nie ŭjaŭlaje. Z adnaho boku, prahresu pieraškodziŭ rańni adjezd za miažu, ź inšaha — nievysoki status «sokiera» ŭ ZŠA:
«Futboł zaŭsiody byŭ, jon nikudy nie padzieŭsia i paśla adjezdu za miažu. Ja vychoŭvaŭsia ŭ dynamaŭskaj škole, potym — u vučelni alimpijskaha rezervu ŭ Juryja Pyšnika. Heta była baza našych junackich futbolnych zbornych. Mahčyma, sam niešta nia zmoh vyrašyć, kab prafesijna zamacavacca ŭ futbole, mahčyma, pieraškodzili novyja realii. Adbycca futbalistam u ZŠA było składana — sokiernaja liha i siońnia nia samaja mocnaja. Naturalna, hulaŭ, ale zbolšaha na amatarskim uzroŭni. Darečy, za samyja roznyja kamandy — i za italjanskuju, i za rasiejskamoŭnuju z Bruklinu. Udzielničali ŭ roznych turnirach, było cikava. Ale ŭzrovień, paŭtarusia, amatarski. Tym nia mieniej futboł zaŭsiody prysutničaŭ i zastajecca ŭ maim žyćci».
Siońnia mienski stadyjon «Dynama», ź jakim źviazanyja najlepšyja ŭspaminy futbalistaŭ pačatku 1980-ch, — prykład spartyŭnaha daŭhabudu. U źviazku z hetym pad chatnija matčy kamanda aranduje «Traktar». Tam ža 17 červienia projdzie i hulnia ŭ honar 90-hadovaha jubileju klubu. Doŭhi čas z budučyniaj areny naahuł nie było nijakaj peŭnaści, pakul nie spynilisia na varyjancie lohkaatletyčnaha kompleksu. Perspektyva čysta futbolnaha stadyjonu znoŭ adsunułasia:
«Biezumoŭna, kryŭdna, — kaža Źmicier Prakapienka. — Nacyjanalny futbolny stadyjon pavinien być, prosta sprava honaru. I jon źjavicca, pytańnie času. Viadoma, škada, što hadoŭ, mabyć, piać užo ciahniecca epapeja, užo možna było ŭsio zrabić. Jak ja viedaju, zhodna ź planami heta budzie lohkaatletyčny kompleks z pravam praviadzieńnia futbolnych matčaŭ na vyšejšym uzroŭni. Chočacca vieryć, što choć tak… Usio ž spadziajusia, što kali-niebudź u Miensku źjavicca čysta futbolny stadyjon, na jakim buduć hulać zbornaja Biełarusi i našy topavyja kluby. Było b cudoŭna».
10 hadoŭ tamu ŭpieršyniu była ahučanaja ideja, kab pastavić na stadyjonie «Dynama» pomnik Alaksandru Prakapienku. Praŭda, nieŭzabavie stała viadoma, što abjekt rychtujecca da tatalnaj pierabudovy, i daviałosia ŭziać paŭzu.
Ci ŭdasca realizavać zadumu hetym razam — prahnazavać składana. Jak pakazvaje dośvied, abyjści biurakratyčnyja pieraškody nialohka navat pry najaŭnaści łabistaŭ. Viadomaja historyja z namieram pastavić kala krytaj ladovaj placoŭki ŭ mienskim parku Horkaha skulpturu chakieista Rusłana Saleja, jaki trahična zahinuŭ u avijakatastrofie. Ad jahonaj hibieli minuła šeść hod, ale dalej za deklaracyi ničoha nie pajšło:
«Heta adpačatku była ideja BSB-banku, — kaža Źmicier. — Jany šmat hadoŭ uručajuć pryz imia Alaksandra Prakapienki «Za futbolny talent i samaaddaču ŭ hulniach za zbornuju Biełarusi». I voś ciapier, pracujučy nad kinastužkaj, pracujučy nad knihaj, vyrašyli abjadnać vysiłki — pojduć pa instancyjach listy z banku, ad našaj siamji. Tamu spadziajusia, što ideja narešcie zrušycca ź miesca. Tata 10 hadoŭ adhulaŭ za «Dynama», usie jahonyja dasiahnieńni nieparyŭna źviazanyja z hetym klubam, z hetaj arenaj. Na maju dumku, heta jakraz toje miesca, dzie možna było b ušanavać jahonuju pamiać».
A voś u Babrujsku, adkul vybitny futbalist rodam, pazaletaś jaho imiem nazvali stadyjon, dzie bazujecca «Biełšyna». Da pomnika sprava nie dajšła, jak udakładniaje Źmicier, — abmiežavalisia pamiatnaj šyldaj:
«Heta nievialiki stadyjon, tam hulaje «Biełšyna». Vialiki dziakuj miascovamu kiraŭnictvu, zaŭziataram za toje, što pamiatajuć, što šanujuć. Faktyčna heta była sumiesnaja ideja harvykankamu, kamandy. Padklučyli sponsaraŭ i realizavali prajekt. Pomnika, naturalna, niama, prosta šylda na stadyjonie».
Niepadjomnaje vyprabavańnie papularnaściu
Zaŭziatarskaja luboŭ da Alaksandra Prakapienki prosta zaškalvała — niezdarma žurnalisty achryścili jaho «narodnym futbalistam». Tamu raptoŭnaja śmierć u 35 hadoŭ ašałamiła. Dzie toj maralny, psychalahičny ci, moža, materyjalny barjer, jakoha nie ŭdałosia pieraadoleć?
«Pytańnie dakładna nia ŭ hrošach. Sprava, ja dumaju, jakraz u papularnaści. Jon staŭ adnym z samych viadomych na toj čas hulcoŭ, značyć, musiŭ adpaviadać peŭnym maralna-idealahičnym kryteram, być lusterkam dynamaŭskaha kalektyvu. Mabyć, papularnaść razam z adkaznaściu dzieści i nadłamili. Plus pastajanny psychalahičny, maralny presinh. A što da hrošaj, dyk nia stolki jany atrymlivali, kab nadta šykavać. Jak viedajem, hulali tady za ideju i za radzimu. Jakraz toj «ščyry futboł», jaki prapahandavaŭ Eduard Małafiejeŭ. Adpracoŭvali dušoj i sercam, heta ja viedaju dakładna».
«Ščyry futboł» pastupova pieratvarajecca ŭ anachranizm. Ci možna śćviardžać, što ciapierašnija hulcy najpierš dbajuć pra kamercyjny intares, a ŭžo potym matyvavanyja hulać dla zaŭziataraŭ?
«Ahułam nia skažaš, ale idzie čas, źmianiajecca futboł, jaho farmat, navakolny anturaž. Futboł pieratvarajecca ŭ vialiki biznes — tut i reklama, i transfery, i teletranślacyi. Biezumoŭna, adna z metaŭ, jakuju staviać pierad saboj futbalisty, — zarablańnie hrošaj. Heta tyčycca ŭsich ludziej, inšaja sprava, što ŭ futbole ciapier jość takija mahčymaści. U toj krainie — Savieckim Sajuzie — usim płacili pryblizna adnolkava, chiba futbalisty na niejki pracent mieli bolej. Tamu hulali ŭ asnoŭnym nie za hrošy. A ciapier, viadoma, kantrakty, reklama, usio astatniaje. I heta dobra, bo jość kankurencyja, stymuł da rostu. Adpaviedna, padvyšajecca ŭzrovień hulcoŭ, klubaŭ, čempijanataŭ. Ničoha drennaha ŭ kamercyjalizacyi niama».
Čamu mienskamu «Dynama» nie ŭdajecca viarnucca da svajoj lepšaj kandycyi i vyjhrać choć by pieršynstva Biełarusi — užo nia kažučy pra toje, kab niečym ździvić na mižnarodnym uzroŭni? Pradmietam kpinaŭ stali biaskoncyja perturbacyi trenerskaha składu, ciakučka kadraŭ. Źmicier Prakapienka jak patryjot klubu vieryć, što lepšyja časy napieradzie:
«U kožnaj kamandy jość i ciažki čas, i čas uźlotu, tryjumfu. Peŭna, ciapier «Dynama» jakraz na svaim spadzie, paśla pojdzie padjom. Usio ŭ śviecie cyklična. Kali zirnuć na inšyja kalektyvy, dyk i tam prablemy roznaha kštałtu — toj ža BATE sioleta raz-poraz prajhraje. Ničoha nie zastajecca, jak spadziavacca na advarotny praces. Pry lubym raskładzie klub na siońnia — samy lehiendarny ŭ Biełarusi, samy stary, akurat 90 hadoŭ budziem adznačać. Vieru, što ŭ budučyni «Dynama» ŭsio składziecca dobra, buduć i pieramohi, i kubki, i Liha čempijonaŭ. Kali ŭ kalektyvu jość kankretnyja mety, treba pracavać i nie źviartać uvahi na skandały, kanflikty. Jany adymajuć siły, enerhiju i čas. Maješ zadaču vystupać u topavych turnirach — treba prosta brać i pracavać».
Nakolki paŭnavartasnym padajecca čempijanat Biełarusi z-za akijanu? Dumka Źmitra Prakapienki:
«Nu, heta z čym paraŭnoŭvać, — kaža Źmicier Prakapienka. — Ale što paŭnavartasny — tak, biezumoŭna. Biełaruś maje futbolnuju federacyju, maje 16 klubaŭ u vyšejšym dyvizijonie, pieršuju i druhuju lihi. Praŭda, šmat u čym jašče treba raści. I toj ža federacyi, i na ŭzroŭni klubaŭ. Bahata pracy napieradzie, jakuju treba rabić usim razam: damaŭlacca nakont farmatu, źmianiać niešta zusim zastarełaje. Chaciełasia b, kab pry hetym było mienš roznych skandalnych i kanfliktnych sytuacyj — jany tolki źbivajuć z kirunku, jakim treba iści našaj futbolnaj haspadarcy».
Biełarusizacyja futbołu
Apošnim časam nacyjanalny futboł paddaŭsia biełarusizacyi. Źjavilisia kamandy, jakija adpačatku pazycyjanujuć siabie jak tutejšy prajekt, — tyja ž «Krumkačy». Źjavilisia biełaruskamoŭnyja nadpisy na futbołkach, staronki na sajtach i ŭ sacsietkach. Źmicier uściešany, što «Dynama» ŭ hetym ruchu — siarod pieršaprachodcaŭ:
«Spraviadliva budzie kazać, što kožny klub u nas pazycyjanuje siabie biełaruskim, prosta roznaja stupień samaidentyfikacyi. Ciešyć, što i ŭ našaha «Dynama» ŭžo šmat hadoŭ jość biełaruskamoŭnyja staronki, u tym ža Fejsbuku — tolki pa-biełarusku. Proźviščy na majkach, znoŭ ža, na rodnaj movie. Heta tyčycca i inšych kamandaŭ. Praca idzie — dzieści pavolna, dzieści chutka. Heta dobra, bo hałoŭnaje — sam fakt. Kab ničoha ŭ hetym kirunku nie rabiłasia, tady byŭ by tryvožny syhnał. A tak praces jość. Zdorava, što sami hulcy dobra da hetaha staviacca, biaruć udzieł u roznych fłešmobach, čytańniach vieršaŭ i h.d. Zrešty, nia tolki futbalisty, a i baskietbalisty, chakieisty. Jość vyniki, i heta cudoŭna».
Pa fatazdymkach, jakija Źmicier Prakapienka vykładvaje ŭ sacsietkach, bačna, što jon aktyŭna kantaktuje ź biełaruskimi spartoŭcami, jany razam achvotna pazirujuć na fonie paznavalnych ńju-jorskich admietnaściaŭ:
«Tak, heta abaviazkova, — uśmichajecca Źmicier. — Kali chto sa spartoŭcaŭ byvaje za akijanam, ja abaviazkova starajusia sustrecca. I nie abaviazkova heta futbalisty — z baraćby chłopcy, chakieisty, handbalisty. My ž adna vialikaja siamja, ja sam u takoj vyras! U svaju čarhu, kali pryjaždžaju siudy, u Biełaruś, zaŭsiody naviedvaju samyja roznyja spabornictvy — boks, baraćba, baskietboł. Znoŭ ža, chakiej — z zadavalnieńniem padtrymlivaju mienskaje «Dynama». Tamu siabrujem, raz-poraz navat realizujem niejkija prajekty».
Adzin z čarhovych prajektaŭ dziela ŭšanavańnia pamiaci vybitnaha futbalista Alaksandra Prakapienki maje być prezentavany ŭžo ŭ ahladnaj budučyni:
«Jak ja ŭžo kazaŭ, heta budzie kniha, pryśviečanaja majmu baćku. Planuju prezentacyju na kaniec leta ci pačatak vosieni. Da taho ŭvieś čas budu ŭ Miensku, bo šmat jašče roznych mierapryjemstvaŭ — i spartovych, i sacyjalnych. Taksama treba paśpieć, jak kažuć, zapaścisia intelektualnaj pradukcyjaj, bo, paŭtarusia, maju ŭ Amerycy vialiki knihazbor. Ja stały naviednik kniharni «Łohvinaŭ», mianie cikaviać usie navinki. Dumaju, praha da knižak pieradałasia ad babuli».
Adkazvajučy na pytańnie pra siamiejny status, Źmicier Prakapienka adžartavaŭsia, što na hety momant u pošuku — maŭlaŭ, usiamu svoj čas.
Kamientary