Žurba ŭ krainie samurajaŭ: jak sialanski syn z-pad Oršy staŭ dypłamatam i špijonam u Japonii
Jon prajšoŭ imklivy šlach ad viaskovaha chłopca da dypłamata i načalnika vyviedki. Ale savieckaja ŭłada, jakaja lohka dazvoliła sielaninu zrabić niejmaviernuju karjeru, hetak ža lohka i pazbaviła jaho žyćcia.
Z cahielnikaŭ — u sałdaty, z sałdataŭ — u čekisty
28 sakavika 1896 hoda ŭ vialikaj viaskovaj siamji Šabiekaŭ ź vioski Smarodzinka Aršanskaha pavieta (ciapier heta Krupski rajon) naradziŭsia čarhovy syn. Jaho nazvali ŭ honar baćki i dzieda — Ivanam. Vialikaja siamja — Ivan Ivanavič i Makryda Michajłaŭna Šabieki, a taksama try dački i try syny — žyła niabłaha. U baćki była cahielnia: jon vyrablaŭ cehłu, ź jakoj pa ŭsioj akruzie składvali piečy.
Dzieci padraśli — i spakojnyja časy skončylisia. Pačałasia Pieršaja suśvietnaja.
Pryzyŭnym uzrostam u Rasijskaj Impieryi byŭ 21 hod, ale ŭ vajenny čas brali i maładziejšych. Kali pačałasia mabilizacyja, to pryjšli i pa Ivana Šabieku. U žniŭni 1915 hoda chłopca pryzyvajuć u vojska. Jamu — 19 hadoŭ. Šabieka paśpieŭ pabyvać na froncie, vajnu prajšoŭ šarahoŭcam.
Paśla vajny Šabieka vybiraje karjeru siłavika. U 1917—1918 hadach Ivan słužyć pamočnikam načalnika vałasnoj milicyi ŭ miastečku Abčuha Viciebskaj hubierni. Ale ŭžo paśla revalucyi jon całkam padtrymlivaje balšavikoŭ. Ivan stanovicca tahačasnym «amapaŭcam»: sa studzienia pa krasavik 1919 hoda słužyć u Čyrvonaj Armii, pracuje bajcom uzvoda asobaha pryznačeńnia pry hubkamie VKP (b) u Siańnie.
U krasaviku 1919 Šabieka ŭstupaje ŭ partyju. Užo ŭ mai taho ž hoda traplaje na słužbu va Usierasijskuju nadzvyčajnuju kamisiju pa baraćbie z kontrrevalucyjaj i sabatažam.
Tak 24-hadovy sialanski syn pačaŭ svaju karjeru čekista.
Pryčym, miarkujučy pa ŭsim, karjera była kryvavaj. Jakraz u 1919 hodzie čekisty atrymlivajuć prava rasstrelvać dyviersantaŭ i kontrrevalucyjanieraŭ. U studzieni 1920 hoda hetaje prava prypyniać, ale šerahi kamitetaŭ znoŭ atrymajuć jaho ŭžo praz 8 dzion. U tym liku dazvolać rasstreły i čekistam, jakija pracujuć u Turkiestanie.
Jakraz tudy i nakirujuć Ivana Šabieku. Niekalki hadoŭ jon prapracuje ŭ Asobym adździele Turkiestanskaha frontu.
Zmahar z basmačami
Turkiestanski front dziejničaŭ na poŭdni Rasii. Asnoŭnymi zadačami było zmahańnie ź biełahvardziejcami i kazakami, a taksama likvidacyja basmačoŭ — niezadavolenych balšavikami žycharoŭ Siaredniaj Azii, jakija nie bajalisia supraćstajać Savietam sa zbrojaj u rukach.
Asnoŭnaj metaj maładoha čekista Šabieki była baraćba sa špijonami.
Spačatku Šabieka byŭ upaŭnavažanym pa ahientury asablivaha adździeła 1-j armii Turkiestanskaha frontu. A ŭ 1922 hodzie jon słužyć u Dziaržaŭnym palityčnym upraŭleńni HPU. Pracuje ŭ kontrraźviedvalnym adździele, uznačalvaje adno z adździaleńniaŭ.
Kontrraźviedvalny adździeł (KRA) zajmaŭsia baraćboj z zamiežnymi špijonami i kontrrevalucyjanierami siarod cyvilnaha nasielnictva. Zvyčajna kontrraźviedka mieła šyrokuju ahienturu siarod miascovych — amal usie bolš-mienš adkaznyja pasady byli zaniatyja ludźmi, jakija dobraachvotna ci prymusova źlivali infarmacyju kontrraźviedčykam. Akramia taho, pry patrebie na pasady kiroŭcaŭ u čynoŭnikaŭ, absłuhi ŭ restaranach i hatelach KRA ŭładkoŭvaŭ svaich ahientaŭ.
U Turkmienii ž KRA pilna sačyŭ i za miascovymi kamunistami. U kampartyi Turkiestana karystalisia papularnaściu nacyjanalistyčnyja nastroi, što nie padabałasia Savietam.
Akramia taho, ličycca, što basmačam aktyŭna dapamahali zamiežniki. Va ŭsiakim vypadku, viadomaja dapamoha Anhlii, jakaja padtrymlivała biełahvardziejcaŭ. Praz «biełych» anhličanie pieradavali basmačam hrošy, dapamahali zbrojaj.
Supraćstajańnie basmačoŭ z balšavikami aficyjna skončyłasia ŭ pačatku 1930-ch pieramohaj «čyrvonych». Ale asobnyja hrupoŭki dziejničali až da 1940-ch hadoŭ.
Padrabiaznaściaŭ pracy Šabieki ŭ Turkmienistanie niama. Ale možna zrabić vysnovy, što rabotnikam jon byŭ zaŭvažnym, bo ŭ 1923 hodzie Šabieka nakiroŭvajecca na vučobu ŭ Maskvu. Jon pastupaje na uschodni fakultet Vajennaj akademii Čyrvonaj Armii.
Na fakultecie vyvučalisia jak vajskovyja dyscypliny, tak i — abaviazkova — movy. Šabieka vyvučaŭ japonskuju i anhlijskuju. Cikava, što ŭ akademii vykładaŭ japonskuju Sen Katajama, staršynia kampartyi Japonii, člen vykankama Kaminterna.
Nieviadoma, ci Šabieka sam paprasiŭsia na ŭschodni fakultet, ci byŭ nakiravany tudy. Druhi varyjant bolš vierahodny, bo paźniej kalehi buduć stavić Šabieku ŭ vinu lanotu i kiepskaje viedańnie japonskaj movy. Ale pašyrać kolkaść savieckich ahientaŭ u Japonii było nieabchodna — japonskija śpiecsłužby aktyŭna raźvivali pracu ŭ SSSR i rychtavalisia da vajny z kamunistami. Tamu maładoha i pierśpiektyŭnaha čekista ź vialikim dośviedam apieratyŭnaj pracy i vyrašyli nakiravać u źniešniuju vyviedku.
Niebiaśpieka z Uschodu
Adnosiny pamiž maładoj savieckaj dziaržavaj i Japonijaj byli napružanymi. Adrazu paśla Kastryčnickaj revalucyi Japonija ŭdzielničała ŭ interviencyi na Dalokim Uschodzie. U krasaviku dvuch japoncaŭ zabili va Uładzivastoku (jość viersija, što zabojstva było pravakacyjaj japonskich śpiecsłužbaŭ). Paśla ŭ horad vysadzilisia japonskija vojski: nibyta kab zabiaśpiečyć achovu paradku.
Paśla japoncy źviazvalisia z kazakami, jakija vystupali suprać balšavikoŭ, navat pradstaŭlali kazakam vojski dla ŭdziełu ŭ bajach. Metaj Japonii byli terytoryi Dalokaha Uschodu, jakija jany spadziavalisia adchapić, pakul Saviecki Sajuz zaniaty hramadzianskaj vajnoj i šmatlikimi ŭnutranymi kanfliktami.
Praŭda, z Uładzivastoka japoncaŭ prymusili syści, a ŭ 1925 hodzie pamiž Japonijaj i SSSR naładzilisia dypłamatyčnyja znosiny. Ale było zrazumieła, što na Uschodzie kamunistaŭ čakajuć zusim nie sajuźniki.
Japonija cicha rychtavałasia da vajny z Sajuzam, ličyła, što kanflikt niepaźbiežny. Cikava, što japoncy ščylna supracoŭničali z polskimi raźviedčykami. Ličyłasia, što SSSR byŭ ahulnym voraham u Polščy i Japonii. Taksama ź japoncami supracoŭničali i biełyja emihranty.
Tamu pierad raźviedvalnym aparatam HPU ŭ Japonii stajała zadača pa raskryćci vajennych płanaŭ Tokia, nakiravanych suprać SSSR, Manholii i Kitaja. Adnak vyrašyć hetuju zadaču siłami samoj rezidentury ŭ Tokia było niaprosta. U krainie pilna pracavała palicyja, śpiecsłužby spyniali lubyja kantakty japoncaŭ z zamiežnikami. U restaranie japoniec za adnym stolikam ź jeŭrapiejcam vyklikaŭ padazreńni. A kantaktami miascovych z savieckimi hramadzianami vielmi cikavilisia japonskija śpiecsłužby.
Praŭda, japoncy byli ludźmi — a značyć, ich možna było kupić. Vasil Pudzin, raźviedčyk, jaki sprabavaŭ praleźci da japoncaŭ praź biełaemihrantaŭ, adznačaŭ, što japonskija čynoŭniki i vajskoŭcy, niahledziačy na zajmanaje imi pa słužbie stanovišča, u cełym značna mienš zabiaśpiečanyja za ich jeŭrapiejskich kaleh i šukajuć dadatkovyja krynicy dachodu. Akramia taho, jany ličać, što japonskaja mova niedastupnaja dla razumieńnia jeŭrapiejcaŭ i mohuć padzialicca z raźviedčykam japonskimi šyframi ŭ raźliku na toje, što ŭsio adno nichto nie zmoža ich rasšyfravać i pierakłaści.
Ale zdabyča infarmacyi ŭskładniałasia jašče i niezrazumiełym stanoviščam samoj raźviedki. Jak i mnohija inšyja słužby, jaje ŭ Sajuzie prychodziłasia vybudoŭvać chiba nie z nula. Adpaviedna, isnavali prablemy z kadrami, tajamnicaj infarmacyi dy i prosta z arhanizacyjaj pracy. Da taho ž i hrošy, jakija vydzialalisia na pracu rezidentaŭ, niaredka rastračvalisia, kralisia, vydatkoŭvalisia na niezrazumiełyja patreby samimi rezidentami ci ich ahientami.
Praŭda, časam praca rezidentaŭ nahadvała pryhodnickija ramany. Naprykład, viadoma, što jašče ŭ pačatku 1920-ch savieckija špijony vazili hrošy prosta cełymi čamadanami ŭ svaim bahažy, a kaštoŭnyja kamiani pravozili ŭ padešvach abutku.
Dypłamat Žurba i špijon Šabieka
U 1925 hodzie Ivan Šabieka zakančvaje vučobu i pastupaje ŭ rasparadžeńnie Abjadnanaha dziaržaŭnaha palityčnaha ŭpraŭleńnia. Jak supracoŭnika Zamiežnaha adździeła, jaho nakiroŭvajuć rezidentam u Japoniju.
Pryčym u Japonii čekist pracavaŭ nie pad svaim proźviščam. Nieviadoma, chto vybiraŭ psieŭdanim — sam Ivan ci načalstva, — ale jaho novym proźviščam stanovicca pryhožaje, ale sumnaje biełaruskaje słova. Ciapier maładoha čekista zavuć Ivan Žurba.
U śniežni 1925 Šabieka-Žurba pačynaje svaju pracu ŭ Japonii. Aficyjna jon sakratar savieckaha pasolstva.
Pryčym Ivan jedzie ŭ Japoniju z žonkaj Vieraj. U ich dvoje synoŭ: starejšy Mikoła, małodšy — Uładzimir. Saviecki dypłamat biare ŭdzieł u sustrečach, naviedvaje razam z žonkaj i śvieckija mierapryjemstvy. Zachavalisia dźvie fotakartki tahačasnaj zorki, śpiavački Irmy Jaŭnziem, padpisanyja «słaŭnamu tavaryšu-ziemlaku Žurbie» i jaho žoncy Viery: «čullivaj, prostaj Viery Paŭłaŭnie». Fotakartki padpisvalisia padčas japonskich hastrolaŭ śpiavački.
Zatym u 1927—1928 hadach Ivan znachodzicca ŭ Sieule (na toj čas Kareja była Japonskaj kałonijaj), dzie pracuje vice-konsułam, a ŭ lipieni 1928-ha pryznačajecca konsułam u kitajski Dajren (Dalań). U listapadzie 1930-ha Šabieka viartajecca ŭ Maskvu.
1931 i 1932 hady Šabieka-Žurba praviadzie va Uładzivastoku. Tam jon pracuje ŭ Narodnym kamisaryjacie zamiežnych spraŭ. Taksama Ivan słužyć u palityčnym upraŭleńni: u raźviedadździele, jaki zajmajecca Japonijaj.
U 1933 hodzie Šabieka-Žurba viartajecca ŭ Krainu ŭzychodziačaha sonca. Ciapier jon aficyjna Ivan Žurba, druhi sakratar paŭnamočnaha pradstaŭnictva SSSR u Japonii, a nieaficyjna — Ivan Šabieka, kiraŭnik rezidentury zamiežnaha adździeła OHPU/NKVD u Tokia.
Pra pracu Ivana Šabieki-Žurby ŭ Japonii padrabiazna raspavioŭ Jaŭhieni Harbunoŭ u knizie «Patajemnaja vajna na Dalokim Uschodzie».
U Maskvie spadziavalisia, što vybar kiraŭnika rezidentury byŭ udałym, jak raskaža paśla raźviedčyk Barys Hudź. U Šabieki byŭ čekiscki dośvied, dobraja vajennaja adukacyja, piacihadovy staž pracy ŭ Mańčžuryi i Japonii, viedańnie krainy i niekatoraje viedańnie japonskaj movy. Ale nadziei nie spraŭdzilisia.
Da 1933 hodzie ŭ Zamiežnym adździele skłałasia niehatyŭnaje mierkavańnie ab rabocie Šabieki jak rezidenta. Asablivaj inicyjatyvy ŭ pracy Ivan nie prajaŭlaŭ, naadvarot, pa słovach jaho niepasrednaha načalnika, Žurba «prajaŭlaŭ drymotnaść». Ad jaho nielha było damahčysia jasnaj acenki ab mahčymaści pracy pa raźviedcy. Adziny ahient-japoniec, pieradadzieny jamu na suviaź, nie byŭ im navučany, i Centr nie mieŭ dakładnaha razumieńnia ni pra jaho nadziejnaść, ni pra jaho pierśpiektyŭnaść. Šabieka ni razu nie sustrakaŭsia z hetaj krynicaj, i suviaź ź japoncam padtrymlivałasia praź pierakładčykaŭ ambasady.
«Pryčyna, moža, była ŭ tym, što Šabieka, choć i pravučyŭsia dva hady na japonskim adździaleńni ŭschodniaha fakulteta i potym prapracavaŭ šeść hadoŭ u Japonii, japonskaj movy amal nie viedaŭ. Mahčyma, što i ryzykavać pry sustrečy z ahientam nie chacieŭ. Palicejski režym u stalicy impieryi byŭ vielmi žorstkim. I choć ahient byŭ u jaho na suviazi bolš za hod — dakładnaha ŭjaŭleńnia pra jaho i pra jaho jakaści ŭ rezidenta nie było. Na ŭsie zapyty Centra pra adzinuju krynicu Takijskaj rezidentury zrazumiełaha adkazu nie było. Usia praca z krynicaj zvodziłasia da miechaničnaha atrymańnia ad jaho dakumientalnych materyjałaŭ, jakija Šabieka biez usiakaha analizu i acenki pierapraŭlaŭ u Maskvu», — piša Harbunoŭ.
Tamu na źmienu Šabieku-Žurbie rychtavali novaha rezidenta. Adnoj z hałoŭnych zadač novaha ahienta była acenka Krotava — tajamničaha japonca, zavierbavanaha savieckimi špijonami.
Krotaŭ i Praściak
Krotaŭ, Pryhažun, Kościa, Kot — heta ŭsio psieŭdanimy adzinaj krynicy savieckich ahientaŭ u Tokia. Viadoma, što Krotaŭ byŭ supracoŭnikam japonskaj vajennaj žandarmieryi, pracavaŭ u achovie savieckaha konsulstva na vyśpie Chakadate. Tam jaho i zavierbavali savieckija špijony, a kali Krotava pieraviali ŭ Takijskaje žandarskaje ŭpraŭleńnie, im, adpaviedna, zanialisia savieckija rezidenty ŭ Tokia, u pryvatnaści Ivan Žurba.
Krotaŭ davaŭ materyjały pra palityka-maralny stan japonskaj armii. U ich havaryłasia pra samahubstvy sałdat, pra apazicyjnyja hrupoŭki siarod aficerskaha składu. Davaŭ jon i zvodki pa savieckaj ambasadzie: jakija pamyłki dapuskajuć supracoŭniki, vykidvajučy čarnaviki ŭ košyk. Z hetaha byli zrobleny vysnovy, i dostup japonskaj absłuhi ŭ słužbovyja pamiaškańni byŭ pierakryty. Taksama ahient pastaŭlaŭ sakretnyja dakumienty i infarmacyju, jakuju mieli japoncy na supracoŭnikaŭ savieckaj ambasady — heta dazvalała viedać, ci nie blizki chtości z rezidentaŭ da raskryćcia.
Praŭda, Saviety niepakoiła mahčymaść dezynfarmacyi z boku Krotava. Vyśvietlić hety momant i musiŭ novy rezident.
Ale ž paśla prybyćcia ŭ Tokia novaha rezidenta Šabieku vyrašyli nie adpraŭlać u SSSR adrazu — heta vyhladała b padazrona. Tamu praca praciahvałasia. Novy treci sakratar paŭnamocnaha pradstaŭnictva Hince (raźviedčyk Barys Hudź) i druhi sakratar Žurba (raźviedčyk Šabieka) dziejničali sumiesna. Hudź vyrašyŭ, što Krotaŭ varty davieru.
Sumiesnaja praca Hudzia i Šabieki pajšła davoli paśpiachova. Ale byvali i pravały.
Adzin z supracoŭnikaŭ rezidentury, pamočnik Hudzia, u mai 1934 hoda pasprabavaŭ zavierbavać biełaemihranta ŭ Tokia. Ale toj byŭ ahientam japonskaj palicyi, savieckaha rezidenta zatrymali. Kanflikt zamiali praz ambasadu, rezidenta adpuścili, ale i jamu, i Žurbie zabaranili zajmacca ahienturnaj dziejnaściu. Ich źbiralisia adklikać u Maskvu. Ale ich načalnik, kiraŭnik Zamiežnaha adździeła Artur Artuzaŭ, byŭ suprać źmianšeńnia kolkaści svaich ahientaŭ u Japonii. Tamu abodva jaho padnačalenyja zastalisia ŭ Tokia. Praŭda, Artuzaŭ na paŭhoda zabaraniŭ usim rezidentam zajmacca ahienturnaj dziejnaściu.
Paśla taho, jak Artuzaŭ admianiŭ zabaronu, uvosień 1934 hoda atrymałsia zavierbavać jašče adnaho japonca — pierakładčyka, jaki pracavaŭ dla savieckaha pradstaŭnictva. Jon atrymaŭ kodavaje imia Praściak.
Ad Praściaka rezidentura atrymlivała źviestki pra palicyju, pra infarmacyju ab savieckich słužačych, jakuju mieli japonskija pravaachoŭniki. Taksama jon vydavaŭ niekatorych ahientaŭ palicyi, jakija pracavali ŭ savieckim paŭnamočnym pradstaŭnictvie słuhami i prybiralščykami.
Na Praściaka ŭ savieckich špijonaŭ byli vialikija płany, abmiarkoŭvalisia idei pieradavać praź jaho dezynfarmacyju japoncam. Ale kali jon zvolniŭsia z pasady pierakładčyka i ŭładkavaŭsia ŭ daśledčaje ŭpraŭleńnie MZS Japonii, to savieckija špijony zhubili kaštoŭnuju krynicu. Pryčym vinavaty ŭ tym byŭ Ivan Šabieka — u studzieni 1936 hoda Barys Hudź źjechaŭ u SSSR, a Šabieka, zastaŭšysia kiravać rezidenturaj, nie zmoh naładzić suviaź z Praściakom.
Ale praca praciahvałasia. U śniežni 1936 hoda Šabieka navat atrymlivaje zvańnie kapitana dziaržaŭnaj biaśpieki.
Akramia padpolnaj pracy, viałasia, kaniečnie, i aficyjnaja. Sakratar Žurba braŭ udzieł u padpisańni pahadnieńnia ab pieradačy Uschodnie-Kitajskaj čyhunki japoncam u 1935 hodzie.
I tolki viasnoj 1939 hoda Ivanu Šabieku paviedamili: jaho adklikajuć u Maskvu.
Pryčynaj — pramoj ci ŭskosnaj — byŭ ahient Krotaŭ.
Uvosieni 1937 hoda Krotaŭ mianiaje pracu i pačynaje pieradavać vielmi kaštoŭnuju infarmacyju. Takuju, naprykład, jak mabilizacyjny płan japonskaj armii. Znajści i pieradać zamiežnikam takuju infarmacyju było vielmi ciažka i ryzykoŭna, raniej padobnaha ahient nie pieradavaŭ.
Pačalisia padazreńni. Častka supracoŭnikaŭ u Maskvie pačała padazravać Krotava ŭ dezynfarmacyi. Častka ličyła, što dakumienty sapraŭdnyja. U pracy na Japoniju pačali padazravać i Ivana Šabieku.
Dalej Krotaŭ praciahnuŭ pieradavać važnyja dakumienty: płan pavietranaj abarony Tokia, štatny raskład armii Mańčžuryi, tablicy ŭzbrajeńnia japonskaj armii…
Akramia taho, «Krotaŭ» paprasiŭ pavialičyć płatu za źviestki, bo jany stali bolš kaštoŭnymi.
Ivanu Šabieku jon kazaŭ, što biare materyjały ŭ svaich znajomych, zapeŭnivaje tych: maŭlaŭ, dakumienty patrebnyja jamu dla padrychtoŭki da ekzamiena na aficera.
Cikava, što jašče da svajho adjezdu Barys Hudź prapanoŭvaŭ Krotavu stać dvajnym ahientam: paviedamić japoncam, što zavierbavany sakratar ambasady SSSR Ivan Žurba. Heta i palehčyła b pracu savieckim rezidentam — tady Krotaŭ moh by sustrakacca ź biełarusam, nie chvalujučysia, što ich zaŭvažać razam. Adnak japoniec admoviŭsia: pa jaho słovach, nichto b nie pavieryŭ, što možna zavierbavać sakratara ambasady SSSR, nie zachacieŭ jon vierbavać i supracoŭnikaŭ ambasady na nižejšych pasadach. Pryčym Hudź byŭ upeŭnieny, što Krotaŭ dezynfarmataram usio ž nie byŭ.
Adnak niedavier da źviestak takijskaha rezidenta plus zvyčka śpiecsłužbaŭ paŭsiul šukać zdradnikaŭ i vorahaŭ naroda, jakuju zamacavaŭ 1937 hod, užo dali plon.
Z takijskaj ambasady — u savieckuju turmu
U kancy 1938 hoda aryštavali Alaksandra Klotnaha, jaki raniej pracavaŭ pierakładčykam u savieckaj ambasadzie ŭ Tokia. Paśla Japonii pa pratekcyi Šabieki jaho ŭziali na pracu ŭ Zamiežny adździeł HPU, dzie jon zajmaŭsia taksama pierakładami.
Klotnaha abvinavacili ŭ špijanažy na karyść japoncaŭ. Pačalisia katavańni. Jon ahavaryŭ usich, z kim pracavaŭ u Tokia. U tym liku i samoha siabie.
U sakaviku Ivan Šabieka viartajecca ŭ Maskvu. Tym časam aryštoŭvajuć inšych śpiecsłužbistaŭ, jakija zajmalisia Japonijaj ci raniej pracavali niepasredna tam. Paśla katavańniaŭ jany padpisvajuć usio, što ad ich chočuć, raskazvajuć, što sami byli japonskimi špijonami, ahavorvajuć kaleh.
26 sakavika 1939 hoda śledčyja zavodziać kryminalnuju spravu na byłych rezidentaŭ i pierakładčykaŭ. Pad śledstva traplajuć 8 supracoŭnikaŭ, siarod ich i Šabieka-Žurba.
Śledčy pryjšoŭ da vysnovy, što Šabieka «ŭ pieryjad svajoj pracy za miažoj doŭhi čas znachodziŭsia ŭ ciesnych siabroŭskich adnosinach ź ciapier vykrytym voraham naroda Jurenievym» (pasoł SSSR u Japonii). Abvinavačvaŭsia Šabieka i ŭ tym, što, jak rezident NKVD u Tokia, «jon vioŭ raźviedvalnuju rabotu, nakiravanuju pa šlachu razvału i samalikvidacyi rezidentury», i što asnoŭny i amal adziny jaho ahient Krotaŭ — «vidavočnaja japonskaja padstaŭka, praź jakoha Šabieka na praciahu šerahu hadoŭ pieradavaŭ bujnyja dezynfarmacyjnyja materyjały, sprabujučy ŭvieści ŭ zman orhany NKVD i vajennaje kamandavańnie SSSR». Na dumku śledčych, usio, što dasyłaŭ ź Japonii Šabieka, — fejki. Akramia taho, Šabieka nibyta paspryjaŭ, kab u Zamiežny adździeł uziali «japonskaha špijona» Klotnaha.
27 sakavika 1939 hoda, za dzień da dnia narodzinaŭ Ivana Šabieki, Bieryja padpisvaje dakumient na jaho aryšt. 8 krasavika Šabieku aryštoŭvajuć.
Na dopytach Ivan Šabieka trymajecca doŭha — amal čatyry miesiacy. Spačatku jon uvohule admaŭlajecca davać pakazańni. Ale jaho ŭsio ž złamajuć — i 25 lipienia Ivan pryznaje vinu. Na toj momant Šabieka ŭžo były supracoŭnik śpiecsłužbaŭ, 7 lipienia jaho zvolnili z NKVD u suviazi z aryštam.
Na sudzie Ivan Šabieka admoviŭsia ad svaich pakazańniaŭ. Ale heta ŭžo ni na što nie paŭpłyvała.
1 lutaha 1940 hoda 43-hadovaha Ivana Šabieku prysudzili da najvyšejšaj miery pakarańnia. Toj ža nočču jaho i jašče 22 rasstralali ŭ padvałach Butyrskaj turmy. U adnym rasstrelnym śpisie z Šabiekam — słavuty teatralny režysior Usievaład Miejerchold.
Paśla cieły zabitych vyvieźli ŭ krematoryj Danskich mohiłak, a popieł vysypali ŭ jamu. Paźniej nad joj ustalavali šyldu «ahulnaja mahiła №1».
***
U tym ža 1940 hodzie pamior i baćka Ivana, Ivan Šabieka-starejšy. Praz hod NKUS rastralaje nastaŭnika Alaksieja Šabieku (rodnaha brata Ivana), jaho aryštujuć nieŭzabavie paśla pačatku Vialikaj Ajčynnaj vajny jak niedabranadziejnaha elemienta. Astatnija Šabieki vyžyvuć. Nie kranuć ani žonku Ivana, Vieru, ani jaho synoŭ, ani siaścior i brata.
U 1956 hodzie Ivana Šabieku reabilitujuć. U jaho siamji siońnia isnuje lehienda, što paśla reabilitacyi muža, Viera Paŭłaŭna, udava, musiła atrymać hrašovuju kampiensacyju — vialikuju pa tahačasnych savieckich mierkach sumu.
Ale jana admoviłasia, nibyta adkazaŭšy tak:
«Vaniatki niama, to i vašyja hrošy mnie nie patrebnyja».
Ciapier čytajuć
Skandał u «Jeŭraopcie». 96‑hadovamu dziadulu nie dazvolili prysieści na kresła kala kasy20
Kamientary