Siem partyj i nivodnaha niezaležnaha kandydata. Kazachstan vybiraje Kurułtaj

145 miescaŭ novaha parłamienta raźmierkavali pamiž partyjnymi śpisami: niezaležnyja kandydaty ŭdzielničać nie mohuć, a ŭsie siem dapuščanych partyj padtrymlivajuć palityku Takajeva, piša Bi-bi-si.

Dźvie pałaty zamiest adnoj

Bolš za 12,5 miljona vybarščykaŭ zarehistravanyja, kab uziać udzieł u vybarach Kurułtaja — novaha parłamienta, jaki budzie pracavać nastupnyja piać hadoŭ, u tym liku padčas nastupnych prezidenckich vybaraŭ.

Bolšaść učastkaŭ unutry krainy adkrylisia a 7:00 pa miascovym časie, hałasavańnie praciahniecca da 20:00, ale pieršyja vyniki źjaviacca tolki paśla poŭnačy — u krainie zabaroniena publikavać vyniki ekzitpołaŭ raniej hetaha času.

U adroźnieńnie ad papiaredniaha parłamienta, jaki składaŭsia ź Sienata i Mažylisa, u novym budzie ŭsiaho adna pałata z 145 deputataŭ.

Na hetych vybarach usia kraina pradstaŭlaje siabie adzinym vybarčym akruham, a vybarcy hałasujuć nie za kankretnych kandydataŭ, a za partyjnyja śpisy.

Prychilniki hetaj sistemy kažuć, što jana ŭzmocnić rolu partyj i dazvolić sfarmiravać ustojlivyja frakcyi. Biuro pa demakratyčnych instytutach i pravach čałavieka ABSIE (BDIPČ) nahadvaje, što mižnarodnyja standarty praduhledžvajuć mahčymaść bałatavacca i niezaležna ad partyj, a bolšaść surazmoŭcaŭ misii, jakija nie pradstaŭlali palityčnyja abjadnańni, paličyli admienu samavyłučeńnia abmiežavańniem palityčnaha ŭdziełu.

Heta asabliva adčuvalnaje pytańnie dla Kazachstana, dzie apazicyjnyja ruchi hadami sprabujuć zarehistravacca jak partyi, ale nivodny nie zdoleŭ atrymać aficyjny status i ŭziać udzieł u vybarach. Ciapierašniaja sistema nie pakidaje apazicyjnym palitykam navat tearetyčnaha šlachu na ahulnanacyjanalnyja vybary.

U vybarach udzielničajuć siem dapuščanych da ich partyj: «Adylet», Ahulnanacyjanalnaja sacyjał-demakratyčnaja partyja, Kazachstanskaja partyja zialonych «Bajtak», Narodnaja partyja Kazachstana, «Auył», «Ak žoł» i Respublica — usie jany padtrymlivajuć palityku ciapierašniaha prezidenta. U biuleteniach jość i radok «suprać usich».

Dla taho kab partyja trapiła ŭ parłamient, joj treba nabrać nie mienš za 5% hałasoŭ. Paśla vybaraŭ kiraŭnictva kožnaj partyi, jakaja atrymała miescy ŭ Kurułtai, vyrašaje, kamu z uklučanych u jaje śpis kandydataŭ dastanucca deputackija mandaty.

Zakon patrabuje, kab žančyny, kandydaty maładziejšyja za 35 hadoŭ i ludzi ź invalidnaściu ŭ sukupnaści składali nie mienš za 30% deputataŭ ad kožnaj partyi.

Atrymać svabodu ad hruzu

Samy vialiki śpis — 186 kandydataŭ — vystaŭlała novaja partyja «Adylet». Jaje zasnavali ŭ mai, zarehistravali ŭ pačatku červienia, i ŭžo 12 červienia da jaje vyrašyła dałučycca na toj momant samaja ŭpłyvovaja ŭ krainie «Amanat».

«Amanat» — spadkajemca stvoranaj Nursułtanam Nazarbajevym partyi «Atan», paźniej pieranazvanaj u «Nur Atan», — amal try dziesiacihodździ była partyjaj ułady. Navat paśla čarhovaj źmieny nazvy jana zachoŭvała tryvałuju asacyjacyju ź pieršym prezidentam.

Sens abjadnańnia ź niadaŭna stvoranym «Adyletam» prama rastłumačyŭ deputat Jerłan Sairaŭ: «Hałoŭnaja zadača — poŭnaściu pazbavicca ad palityčnaha hruzu Nazarbajeva».

Choć Takajeŭ pryjšoŭ da ŭłady ŭ 2019 hodzie jak pierajemnik Nazarbajeva, i pieršyja hady paśla pieradačy prezidenckaj pasady niezaležnyja ekśpierty nazyvali pieryjadam dvojeŭładździa, situacyja raptoŭna źmianiłasia ŭ studzieni 2022 hoda — tady z-za rezkaha rostu cen na zvadkavany haz na zachadzie Kazachstana pačalisia pratesty, jakija chutka raspaŭsiudzilisia pa krainie i pieraraśli ŭ vystupleńni suprać sacyjalnaj niaroŭnaści, karupcyi i zachavanaha ŭpłyvu siamji byłoha prezidenta.

U Ałmaty spačatku mirnyja vystupleńni pieraraśli ŭ pahromy, i Takajeŭ abviaściŭ heta sprobaj dziaržaŭnaha pieravarotu, zahadaŭšy siłavikam stralać na paražeńnie. Pavodle aficyjnych dadzienych, u tyja studzieńskija dni zahinuli 238 čałaviek, chacia da hetaha času dakładnaja paśladoŭnaść padziej i rola roznych sił, jakija ŭdzielničali ŭ biesparadkach, kančatkova nie ŭstanoŭlenyja.

U razhar kryzisu Takajeŭ zamianiŭ Nazarbajeva na čale Rady biaśpieki, a ŭ kancy studzienia — na čale kiroŭnaj partyi. Svajaki i sajuźniki byłoha prezidenta stali hublać dziaržaŭnyja pasady i ŭpłyŭ.

Takajeŭ paabiacaŭ tady admovicca ad «supierprezidenckaj» madeli, uzmacnić rolu parłamienta ŭ krainie i zrabić palityčnuju sistemu bolš kankurentnaj. Tym nie mienš niezaležnyja analityki ŭ razmovach ź Bi-bi-si adznačajuć, što faktyčna mała što źmianiłasia.

Kazachstanski palitołah Dasym Satpajeŭ kaža:

«Takajeŭ — zakładnik hetaj sistemy, jon sprabuje jaje prałanhavać, jon sprabuje zachavać jaje asnoŭnyja słupy. Tamu što ŭ Nazarbajeva, naprykład, było čatyry takija słupy, na jakija jon abapiraŭsia, — heta siamja, heta siłaviki, heta aliharchi i namienkłatura. Pa sutnaści, ciapier tyja ž samyja nožki i zastalisia».

U novaj partyi «Adylet», jakuju ŭznačaliŭ Ajbiek Dadebaj, jaki da maja kiravaŭ administracyjaj prezidenta, adkryta kažuć, što stanuć palityčnaj aporaj kursu Takajeva. Mnohija pradstaŭniki partyi ŭdzielničali ŭ raspracoŭcy novaj kanstytucyi.

Novaja kanstytucyja

Kurułtaj — heta vynik kanstytucyjnaj reformy, jakuju Takajeŭ raspačaŭ vosieńniu 2025 hoda. Pieršapačatkova havorka išła tolki pra papraŭki ŭ asnoŭny zakon, ale za niekalki miesiacaŭ prajekt vyras da poŭnaj zamieny kanstytucyi 1995 hoda. Novaja kanstytucyja była pryniata na refierendumie ŭ sakaviku 2026 hoda i ŭstupiła ŭ siłu 1 lipienia.

Ułady ŭjaŭlali pierachod da adnapałatnaha parłamienta jak sposab zrabić zakanadaŭčuju pracu chutčejšaj i ŭzmacnić rolu partyj. Kurułtaj budzie prymać zakony, zaćviardžać biudžet, moža vykazać niedavier uradu i daje zhodu na pryznačeńnie premjer-ministra, vice-prezidenta, sudździaŭ Kanstytucyjnaha suda i členaŭ niekalkich dziaržaŭnych orhanaŭ.

Adnačasova kanstytucyja zachoŭvaje za kiraŭnikom dziaržavy šyrokija paŭnamoctvy. Naprykład, kandydaturu staršyni Kurułtaja vyłučaje prezident. Jon ža moža raspuścić parłamient, kali deputaty paŭtorna admoviacca vybrać prapanavanaha staršyniu abo ŭzhadnić niekatoryja pryznačeńni prezidenta.

Pieršaja siesija pavinna być sklikanaja nie paźniej čym praz 30 dzion paśla publikacyi vynikaŭ vybaraŭ. Na praciahu dvuch miesiacaŭ paśla adkryćcia pieršaj siesii Takajeŭ pavinien sa zhody Kurułtaja pryznačyć vice-prezidenta. Hetaja skasavanyja ŭ 1996 hodzie pasada ciapier viartajecca: u vypadku daterminovaha sychodu abo śmierci prezidenta mienavita vice-prezident pieršym prymaje na siabie jaho paŭnamoctvy da praviadzieńnia vybaraŭ. Ekśpierty miarkujuć, što dla Takajeva heta vydatnaja mahčymaść zahadzia nazvać imia pierajemnika i paźbiehnuć unutryelitnaj baraćby za ŭładu.

«Dla Kazachstana kaniec epochi Nazarbajeva abiarnuŭsia katastrofaj. Pasada vice-prezidenta patrebnaja mienavita dla taho, kab praduchilić paŭtareńnie padobnych prablem i abaranić režym padčas budučaha tranzitu, — kaža Łuka Ančeski, prafiesar jeŭrazijskich daśledavańniaŭ Univiersiteta Hłazha i śpiecyjalist pa aŭtarytarnych režymach i palitycy Centralnaj Azii. — Prezident vyłučyć kandydata, Kurułtaj jaho zaćvierdzić, i hety čałaviek stanie nastupnym u čarzie. Pakul my tolki nie viedajem, idzie havorka pra 2029‑ty abo 2036‑ty hod».

Dziakujučy novaj kanstytucyi Takajeŭ atrymaŭ mahčymaść jašče raz abracca na pasadu prezidenta ŭ 2029 hodzie.

Ciapierašnija vybary prachodziać u abstanoŭcy abmiežavańniaŭ svabody słova, havorycca u pramiežkavym dakładzie BDIPČ ABSIE: kazachstanski miedyjarynak znachodzicca pad daminujučym upłyvam dziaržavy. Siarod daŭnich prablem BDIPČ nazyvaje dziaržaŭnaje ŭpłyŭ na redakcyjnuju palityku, aryšty i cisk na niezaležnych žurnalistaŭ i ich siemji, sudovyja pazovy suprać ŚMI, vydaleńnie materyjałaŭ ź internetu i zatrymki z akredytacyjaj.

14 žniŭnia Kamitet abarony žurnalistaŭ i jašče vosiem miascovych i mižnarodnych pravaabarončych arhanizacyj zajavili, što pierad vybarami cisk na presu značna ŭzmacniŭsia i dasiahnuŭ biesprecedentnaha ŭzroŭniu.

• 0
• 0
• 0
• 3
• 0
• 0
• 1
• 0