Uładzimier Skrabatun
KATEDRALNY SABOR U HŁYBOKIM
Hłybokaje — maleńki haradok, pabudavany z dreva, jak i ŭsie harady ŭ hetaje miascovaści. Hałoŭnym budynkam u im byŭ nia zamak, a vialiki klaštar. Napaleon spyniŭsia tut, siudy ž prybyła jaho hvardyja...
Adolf Tjer
Hłybocki Katedralny sabor Naradžeńnia Najśviaciejšaje Baharodzicy Połacka-Hłybockaje jeparchii
vydatna prezentuje architekturu Biełarusi 17-18 stst. Da paŭstańnia 1863-64 hh. heta byŭ kaścioł klaštara ajcoŭ Ordena karmelitaŭ bosych. Za aktyŭny ŭdzieł mnichaŭ klaštara ŭ paŭstańni prystanak karmelitaŭ byŭ začynieny, a vieličny chram rasiejcy pieradali pravasłaŭnym.
Historyja bažnicy pačynajecca z taho času, kali Jazep Korsak, starasta Dziśnienski, vajavoda Mścisłaŭski, žadajučy zrabić Hłybokaje ahmieniem raspaŭsiudžvańnia katalicyzmu, fundavaŭ u 1628 hodzie kaścioł parafijalny Śviatoje Trojcy ŭ Hłybokim, pabudavany napačatku z dreva. 30 krasavika 1638 hodu jon fundavaŭ u Bieraźvieččy manastyr bazyljanski ŭ imia Śviatych Piatra i Paŭła. U nastupnym, 1639 hodzie, fundavaŭ u Hłybokim kaścioł i klaštar ajcoŭ Ordena karmelitaŭ bosych i addaŭ im miastečka Hłybokaje, a taksama Łastavičy, Śviłu, Pieradoły, dakupiŭ im za 140 000 złotych Hniaździłava i Volbieravičy. U 1642 hodzie fundavaŭ va ŭdziele kaścioł u imia Niavinnaha Pačatku Najśviaciejšaje Maryi Panny i addaŭ jaho mnicham Ordena franciškanaŭ.
Jazep Korsak pamier u červieni (albo lipieni) 1643 hodu «biazžonny». Nia majučy naščadkaŭ, usie svaje majontki zaviaščaŭ na budaŭnictva hłybockich śviatyniaŭ, častku — svajoj adzinaj siastry Fiadory. Korsak byŭ pierakananym unijatam.
Dla paskareńnia budaŭnictva kaścioła i klaštara karmelitaŭ Korsak padaravaŭ mnicham siem koniaŭ dla padvozu budaŭničych materyjałaŭ. I da siońnia bytujuć roznyja padańni, źviazanyja z budaŭnictvam klaštara. Śćviardžajecca, što ad Połacka da Hłybokaha stajaŭ žyvy łancuh ludziej, jakija pieradavali cehłu z ruk u ruki.
Budaŭnictva było skončanaje ŭ 1654 hodzie. U hety ž hod Hłybokaje było zaniata vojskami maskoŭskaha cara Alaksieja Michajłaviča. Adnak chram zastaŭsia niekranutym. Spalenymi stalisia draŭlanyja kaścioły, jak u karmelickaj (pravabiarežnaj) častcy — miastečku Hłybokim, tak i ŭ levabiarežnaj (radziviłaŭskaj) — horadzie Hłybokim. (Raka Biareźvica dzialiła ciapierašniaje Hłybokaje na dźvie častki. Miastečka naležała da Połackaha vajavodztva. Horad — da Ašmianskaha pavietu Vilenskaha vajavodztva. Heta — absalutna vyklučny vypadak u historyi Biełarusi.) Novapabudavanaja bažnica mieła vyhlad «suvoraha» baroka, z masyŭnymi toŭstymi ścienami, z adnolkavymi viežami na zachodnim i ŭschodnim fasadach. Askietyčny vyhlad kaścioła nahadvaŭ krepaść ci minijaturny zamak. Pra vyhlad viežaŭ možna mierkavać pavodle tych, jakija dahetul zachavalisia na zachodnim fasadzie chiba što biaź źmienaŭ.
Napieradzie była novaja epocha — epocha rakako. Vyhlad chrama ŭžo nie adpaviadaŭ mastackamu hustu 30-ch hadoŭ 18 st. Kaścioł zaznaŭ značnuju pierabudovu pad kiraŭnictvam talenavitaha vilenskaha dojlida Jana Kšyštafa Hłaŭbica, «dyktatara» novaha stylu. Hety peryjad, kali pierabudoŭvalisia albo budavalisia novyja chramy z vysokimi, stromymi, šmatjarusnymi viežami, ź fihurnymi frantonami na fasadach, u chramavym dojlidztvie rakako Biełarusi atrymaŭ asobnaje aznačeńnie — «vilenskaje baroka». Stvarałasia ŭražańnie lohkaści budynka, imklivaha ŭźlotu viežaŭ da niabiosaŭ. Hareźlivaja architektura rakako, ź jaje vyhibami j zahłybleńniami, fihurnymi j chvalistymi hzymsami, mudrahielistymi rakajlami, stvarała ŭjaŭleńnie ab žyćci jak ab zachaplajučym śviecie. Dojlidy adlustravali bahaćcie elity taho času, panavańnie nad usimi, ale jany vieryli, što stvarajuć tvory nie adnarazovyja, a viečnyja. Novapierabudavany hłybocki kaścioł karmelitaŭ u imia Narodzinaŭ Najśviaciejšaje Maci Božaje byŭ aśviečany vilenskim biskupam Ježy Ancutam 3 lipienia 1735 hodu. Heta była pieršaja bažnica ŭ miežach sučasnaje Biełarusi, jakaja adkryła cełuju epochu ŭ chramavym dojlidztvie — epochu «vilenskaha baroka». Užo paźniej byli pierabudavanyja albo pabudavanyja nanova Połackaja Safija, kaścioły Miensku, Viciebska, Ivianca, Dziatłava i słavutaja Bieraźvieckaja carkva.
Krychu treba skazać pra toje, jaki vyhlad paśla vialikaj pierabudovy mieŭ uvieś raźlehły ansambal hłybockaha klaštara Ordena ajcoŭ karmelitaŭ bosych.
Pierad kaściołam była ŭźviedzienaja trochpralotnaja ŭvachodnaja brama ŭ plastycy rakako, jakaja zachavałasia j da siońnia...
Klaštar atačała muravanaja ściana, častkova vastrakolle. Roh ściany, ad boku ciapierašniaha pastarunku milicyi, zamykała kaplica, by pa analohii z krepasnoj viežaj, ale ŭ stylovaje suviazi z chramam. Jana była źniščanaja paśla apošniaj vajny, častka muravanaj ściany razabranaja na cehłu. Sam klaštar byŭ vykanany ŭ formie kvadrata z unutranym dvarom, zasadžanym hrušami. Adzin bok kryła klaštara składaŭ kaścioł daŭžynioj 72 aršyny, try druhija — ścieny korpusu-internatu, taksama daŭžynioj pa 72 aršyny. Sam klaštorny korpus mieŭ dva pavierchi. (U histaryčnaj litaratury časam pišacca, što jon byŭ trochpaviarchovy. Tut, napeŭna, błytanina vynikaje z taho, što klaštorny korpus sapraŭdy mieŭ mansardavy pavierch, jaki možna ličyć trecim paviercham.) Mnichaŭ u klaštary było da 30 čałaviek, klerykaŭ — 50. Karmelity ŭtrymlivali elementarnuju vučelniu, kanvinkt (internat) na 12 biadniejšych vučniaŭ, biblijateku na 2,5 tys.tamoŭ. Aproč spravaŭ vyklučna relihijnych, tut adbyvalisia šmatlikija dziei histaryčnyja, paetyčnyja, medyčnyja i pravavyja. Klaštar mieŭ svoj fizyčny kabinet, jaki ŭtrymlivaŭ 130 štuk roznaha instrumentu, ilustravanyja knihi i plany, zbor hraviuraŭ i mapaŭ. Byŭ i svoj špital, jaki paśla pierabudovy raźmiaščaŭsia ŭ asobnym budynku. Była ŭłasnaja apteka. Na pieršym paviersie klaštara raźmiaščaŭsia pakoj dla vydačy lekaŭ, byli labaratoryi, pakoi dla zachavańnia materyjałaŭ, skład ziołak.
Niepadalok ad klaštara, uzdoŭž ciapierašniaj vulicy M.Horkaha, lažaŭ raźlehły klaštorny sad, jaki byŭ atočany vysokaj muravanaj ścianoj. Jaje razabrali na cehłu padčas adnaho subotnika ŭ 80-ja hh. Častka jaje, niekali vielmi praciahłaj, zachavałasia ad boku ćvintara «Kopcieŭka». Vykanana jana z čyrvonaje cehły. Muroŭka čarhujecca z damieškaj vałunoŭ — štoś u «styli» zamkavaj muroŭki, z aračnymi nišami. Na miescy sada — stadyjon, a ŭ čas vajny — ćvintar, dzie chavali niamieckich žaŭnieraŭ. Adnak zastalisia ŭ niekalki abdymaŭ lipy, jasieni j viazy na kolišnich prysadach. Toje, pry dbajnych adnosinach, mahło b stać fonam dla adnaŭleńnia adnaho sa starejšych parkaŭ Biełarusi.
Mieŭ klaštar i svaju fabryku sukna, vialikija hmachi składoŭ i śviranaŭ. Na handlovym placy rynku karmelitaŭ (ciapier pł.17 vieraśnia), pamiž dvuma kaściołami — Trajeckim i Karmelickim — stajała vialikaja muravanaja aŭsteryja ŭ styli baroka. Jak pisaŭ Ota Hiedeman, aŭtar knihi ab historyi Hłybokaha časoŭ Rečy Paspalitaje: «Heta ŭstanova była ŭniversalnaj, heta značyć karčmoj, zajeznym domam, a taksama svajho rodu klubam i zabaŭlalnaj ustanovaj. Siudy pryjaždžali ŭ niadzielnyja i śviatočnyja dni arystakraty, u handlovyja dni źbiralisia miaščanie i paddanyja, tut naładžvalisia pahulanki j tancy, vielmi časta pili harełku, pra što śviedčać šmatlikija akty...» Rynak karmelitaŭ zaniapadaŭ i adradžaŭsia z pryčyny vialikaj kankurencyi z boku rynka ŭ radziviłaŭskaj častcy Hłybokaha — bolš zasielenaj i ź vialikaj kolkaściu kramaŭ.
Ansambal aŭsteryi kančatkova byŭ źniščany miascovaj uładaj u pač. 80-ch hh. Na jaje miescy — fantan ź miascovaju nazvaj «Ślozy Karepavaj» (kolišni «mer» Hłybokaha). Da hary, na jakoj stajaŭ klaštar, padstupali sažałki, vykapanyja paddanymi klaštara. Adna — davoli vialikaja, try mienšyja, złučanyja pamiž saboj pratokami. Sažałki słužyli vadaschoviščam, jakoje pryvodziła ŭ ruch młyn. U sažałkach mnichi razvodzili rybu. Jašče ŭ 1651 hodzie bieraźvieckija bazyljanie skardzilisia na karmelitaŭ, jakija «rybu hvałtam łoviać u bazyljanskim voziery Astroŭna, sažałki sabie klaštornymi rybami napałanili». Marožanych karasioŭ, sannym šlacham, dastaŭlali navat u Karaleviec (Kionihsberh). Na miescy sažałak staić ciapier Hłybocki kanservavy zavod.
Na adlehłaści, na Kopcieŭskim pahorku, staić i siońnia Ilinskaja kaplica, jakaja niekali naležała da karmelitaŭ. Jaje adnosiać da fundacyi Korsaka 1640 hodu. Formy architektury klasycyzmu havorać pra toje, što hety vyhlad jana nabyła dzieś na miažy 18-19 stst.
Paśla dałučeńnia Hłybokaha da Rasiei, padčas troch razboraŭ Rečy Paspalitaj, karmelity pačali ratavać jaje duch u tutejšym krai. Jany vykarystoŭvali svaju dziejsnuju zbroju — adukacyju. 1 lipienia 1798 hodu pravincyjał karmelitaŭ zaŭvažaje: «Klaštar hłybockich karmelitaŭ štohod budzie płacić 10 000 złotych na ŭtrymańnie pry bieraźvieckaj škole dziesiaci vučniaŭ». Praź siem hadoŭ, u 1803 hodzie, inspektar Vilenskaha ŭniversyteta, ksiondz Ksavery-Michaił Bohuš u raparcie ab svajoj pajezdcy piša: «Prajezdam z Łužkoŭ zajechaŭ u klaštar karmelitaŭ bosych, kab padziakavać za zroblenyja achviaravańni dla navučańnia biednaj šlachty, za zabieśpiačeńnie žyllom, adzieńniem, charčavańniem, utrymańnie apteki i lekara. Dzieci ž hetyja ŭ znak padziaki tym ža karmelitam, i heta adznačyć mušu, za svoj košt navučajuć pa vioskach sialanskich sirotaŭ abodvuch pałoŭ u kolkaści 84; u tych ža samych falvarkach vučać biednuju šlachtu — 4 čałavieki. U samim klaštary ŭtrymlivajuć 12 sirotaŭ, jakija vučacca čytać, pisać, aryfmetycy i asnovam muzyki». Dalej inspektar prosić, kab Vilenski ŭniversytet vykazaŭ karmelitam padziaku.
Nastaŭ 1812 hod. 18 lipienia ŭ Hłybokaje prybyŭ Napaleon. Jon raźmiaściŭsia ŭ troch kiellach vierchniaha pavierchu klaštara. Tut jon prabyŭ 10 (pa inšych dadzienych — 7) dzion u čakańni ciažkaje artyleryi. Napaleon zahadaŭ stvaryć u Hłybokim składy bajavych i charčovych zapasaŭ. «Pryhožy klaštar u vielmi ŭradlivym rajonie», — tak acharaktaryzavaŭ prystanak karmelitaŭ ober-štałmajstar Napaleona A.Kulenkur. «Uradlivia raŭniny Hłybokaha», jak pisała De Sehiur, pavinny byli prakarmić «Vialikuju Armiju» Napaleona.
Isnuje padańnie, što adnojčy imperatar paklikaŭ da siabie archimandryta klaštara i zapytaŭ ajca-karmelita: «Ci vialikija ŭładańni klaštara?» «Tysiača chataŭ», — adkazaŭ mnich. «Heta zanadta šmat! — skazaŭ Banapart. — A čym vy zajmajeciesia?» «Molimsia», — adkazaŭ karmelit. «A heta vielmi mała!» — byli słovy imperatara.
U pieršy ž dzień svajho znachodžańnia ŭ Hłybokim Napaleon vydaŭ zahad usim karpusam ab raspaŭsiudžvańni «Adozvy Kanfederacyi hieneralnaj da palakaŭ». Hetaja adozva pryznačałasia palakam, jakija znachodzilisia na rasiejskaj słužbie. Z Hłybokaha za jaho podpisam byŭ adpraŭleny zahad ad 20 lipienia, jaki ŭ vostraj formie asudžaŭ francuskich žaŭnieraŭ za maradziorstva, pryznačaŭ vajennyje sudy dla pakarańnia vinavatych.
U 1831 hodzie kraj pieražyvaŭ tryvožnyja dni, pačałosia paŭstańnie, jakoje ŭ vakolicach Hłybokaha, Łužkoŭ i Dzisny pryniało značny razmach. U Łužkach byŭ stvorany paŭstancki kamitet. Vialikuju dapamohu kamitetu akazaŭ hłybocki klaštar karmelitaŭ. Sa svaich majontkaŭ jon pastaviŭ 300 sialanaŭ. U rasparadžeńnie kamitetu byli vyznačanyja ksiandzy-karmelity Anzelm Hurski, Ihnat Rutkoŭski, Patrycy Korsak, Narcyz Vałynski. Paśla padaŭleńnia paŭstańnia jany byli asudžanyja, jak i 62-hadovy preor Uładysłaŭ Kazakievič, ksiondz Hłybockaha Trajeckaha kaściołu Ramuald Hlinski i małady śviatar unijackaj carkvy Alaksandar Skałabanovič (unijackaja carkva stajała na miescy ciapierašniaha restaranu «Kołas»). Śledztva vioŭ vice-hubernatar mahiloŭski Muraŭjoŭ. Ścieny klaštara karmelitaŭ stali na doŭhi čas miescam znachodžańnia Muraŭjova-viešalnika, miescam čałaviečych pakutaŭ.
Ničoha nie dali ŭstupki ksiandza Krušynskaha. Užo ŭ 1842 hodzie vialikija ŭładańni karmelitaŭ: Hłybokaje, Łastavičy, Pieradoły, Zapałoŭje, Ambrosavičy, Karalevičy, Varanova, Śviła, Volvieravičy, Janki i Kruki, dzie byli 3174 mužčyny, pieradadzienyja ŭ skarb. Usiudy byli pryznačanyja administratary. Dla klaštara było pakinuta tolki 203 dziesiaciny ziamli. Ale klaštar zachavaŭsia.
Nadyšoŭ 1863 hod. Pa tradycyi klaštar nia moh zastacca abyjakavym da taho, što rabiłasia na ŭschodnich ziemlach byłoje Rečy Paspalitaje. U 1878 h. hłybocki dabračynny A.Kastlinski pisaŭ: «Hod 1863 iznoŭ paklikaŭ na scenu dziejańniaŭ ksiandzoŭ karmelitaŭ hłybockich, jakija, parušajučy prysiahu, padbuchtorvali da paŭstańnia, chavali złačyncaŭ...» Ździejśniŭšy sud paśla zadušeńnia paŭstańnia i vyjaviŭšy vinu ksiandzoŭ, kaścioł i klaštar byli zakrytyja i addadzienyja pravasłaŭnamu duchavienstvu.
1865 hod — hod zakryćcia. A ŭ 1878 hodzie budynak jaho byŭ paśla pierabudovy pierarobleny i aśviačony pad carkvu. Fabryka sukna, stanki, apteka, špital, pabudovy pryjšli ŭ zaniapad. Pansyjanat zakryty, biblijateka z 2,5 tys. tamoŭ, zbor karcinaŭ i hieahrafičnych mapaŭ razam ź fizyčnym kabinetam byli pieradadzienyja Vilenskamu muzeju. Bolšaść sabranaha zahinuła albo była raskradzienaja.
U 1892 hodzie dva kryły klaštara byli razabranyja na cehłu z-za sparachniełaści. U 1885 hodzie nad siarodkryžžam chrama byŭ zbudavany falšyvy draŭlany kupał «bizantyjskaha» kštałtu, dla čaho pryjšłosia abnižyć dach i razabrać bakavyja frantony. Hetuju «pierabudovu» Stanisłaŭ Loranc nazvaŭ «śviedčańniem vyklučnaj adsutnaści kultury». Kupał zhareŭ ŭ lipieni 1944 hodu.
U hady niezaležnaj Biełarusi chram pieražyvaje novy renesans. Pravasłaŭnaja carkva (b. kaścioł karmelitaŭ) stała Katedralnym saboram Połacka-Hłybockaj jeparchii. Treba skazać, što hetamu tytułu vydatna adpaviadajuć vialikija pamiery chrama i jaho vydatnaja architektura. Pilihrymaŭ koliś pierad chramam vitaŭ by nadpis na marmurovaj plicie: «U imia Boha! Stań Bohabojazna, vandroŭnik, i na sam vid śviatyni składzi ŭdziačnaść nieŭmiručamu imieni Korsakaŭ».
Chada historyi siońnia idzie svajoj čaradoj... Vydatny pomnik architektury prychodzić u zaniapad. Kasmetyčny ramont nie vytrymlivaje j hodu. Pabiełku, vykananuju niajakasnaj farbaj, zmyvaje doždž, śnieh, vilhać. Praciakaje dach, zavilhočvajecca muroŭka, źjaŭlajucca treščyny...
Mianie chvaluje inšaje... Jak ćvierdzić miascovaja plotka, adna babula z adlehłaha chutara ŭviała baciušku ŭ vušy, što ź jaje chutara, za tryccać kilametraŭ, byŭ bačny da vajny kupał, i što jaho treba abaviazkova adnavić. Babulina «ideja» ŭsim spadabałasia — i načalstvu, i baciušku. Dumka babuli moža stacca bolš kampetentnaj, čym dumka historyka architektury Stanisłava Loranca, nie kažučy pra mierkavańnie krajaznaŭcaŭ, jakija dziesiacihodździami źbirali ikanahrafičny materyjał i majuć ujaŭleńnie, jakim chram byŭ da pierabudovy pad carkvu. Heta značyć — u svaim poŭnym vyhladzie, jak pomnik architektury «vilenskaha baroka». Nikoha ŭžo nia budzie chvalavać toje, što falšyvy bizantyjski kupał z «cybulinaj» naviersie nie pasuje ni da baroka, ni da rakako. Prajektnaje biuro vykanaje zakaz zhodna voli babki, bo treba viedać i dumku narodu. Budynak, chacia j z «błahimi» namierami, budzie maralna źniščany.
Chvaluje toje, chto budzie realizoŭvać prajekt. Specyjalisty albo krutyja «šabašniki»? U vieraśni hetaha hodu ja naviedaŭ viosku Mamai ŭ vakolicach Hłybokaha. Tut jość pravasłaŭny (niekali katalicki) chram, jaki paśla 60-ch hh. byŭ začynieny i prystasavany pad kałhasny skład. Chram, z vyraznymi rysami klasycyzmu, ciapier adbudoŭvajecca... Ale jak?! Pryhnali kampresarnuju ŭstanoŭku i... na hładkich ścienach chrama robiać tynkoŭku «pad šubu». Baciušku, napeŭna, usio adno, što hublajucca pad tynkoŭkaj abrysy kapitelaŭ na kalonach, architekturnaja klasycystyčnaja azdoba na frantonie... Nad dacham uźviali kupał pseŭdaruskaha stylu, jakoha nikoli nie było. Muravanaja ściana, jakaja atačaje chram, z typovaj dla hetaha kraju razynkavaj muroŭkaj, zafarbavanaja ŭ bieły koler — źniščyŭsia ŭvieś jaje pryvabny vyhlad...
Inicyjatyvu hłybockich uładaŭ, parafijanaŭ i pravasłaŭnych śviataroŭ treba vitać! Ale stylistyku histaryčnaha chrama pavinny vyrašać specyjalisty. Ja nie źjaŭlajusia kateharyčnym praciŭnikam uźviadzieńnia na siarodkryžžy hłybockaha katedralnaha sabora kupała. Ale, kali hetaha kupała chočuć «usie»!?, to jon pavinien być zbudavany zhodna z kanonami stylu rakako i ŭpisvacca ŭ ansambal chrama i być nie hrandyjoznych pamieraŭ, što parušyć stylistyku budynku, a adpaviednaj praporcyi. Akramia taho, pavinna być kancepcyja budučyni byłoha klaštara karmelitaŭ u Hłybokim. Zrazumieła, što nichto nia budzie nastojvać na adbudovie fabryki sukna i śvirnaŭ. Adnak varta adnavić dva kryły klaštara, jakija možna skarystać dla patrebaŭ Połacka-Hłybockaje jeparchii, karcinnaj halerei, muzeja... Adbudavać muravanuju ścianu, kaplicu, aŭsteryju, dvuchpaviarchovuju plabaniju. Na ŭsio heta — niama hrošaj. Ale heta siońnia. A praz hod, piać? Hrošy mohuć znajścisia, ale što budzie, kali ad pačatku budzie pryniata niedastatkova abhruntavanaje rašeńnie i ničoha nielha budzie źmianić užo potym?
Kamientary